Γιάννης Ράζος

Η αντιπαράθεση αυτή δεν γεννήθηκε με την κρίση χρέους, ούτε με τα μνημόνια. Ο λαϊκισμός, η καχυποψία απέναντι στους θεσμούς, η ροπή προς συνωμοσιολογικές ερμηνείες και η δυσπιστία προς τα «παραδοσιακά» κόμματα προϋπήρχαν σε όλη τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης. Ωστόσο, την τελευταία δεκαπενταετία, οι τάσεις αυτές έχουν αποκτήσει πρωτόγνωρη ένταση και έχουν διαμορφώσει δύο σχεδόν αντιθετικές πολιτικές ταυτότητες.

Ο αντισυστημικός ψηφοφόρος, όπως τον αναδεικνύουν οι έρευνες και η πολιτική εμπειρία, βλέπει τον εαυτό του ως «εκτός των τειχών». Δεν αισθάνεται απλώς απογοητευμένος από ένα συγκεκριμένο κόμμα ή μια κυβέρνηση, αλλά απορρίπτει συνολικά το πολιτικό σύστημα: τη Βουλή, τα κόμματα, τη Δικαιοσύνη, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, ακόμη και την ίδια την έννοια της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας όπως την έχουμε γνωρίσει μεταπολιτευτικά. Στα μάτια του, οι θεσμοί δεν είναι ουδέτερα εργαλεία οργάνωσης της κοινωνίας, αλλά μηχανισμοί εξυπηρέτησης ισχυρών συμφερόντων, ξένων κέντρων και «ελίτ» που λειτουργούν εναντίον του «λαού». Αυτός ο τύπος ψηφοφόρου τείνει να ερμηνεύει τις μεγάλες καμπές της πρόσφατης ιστορίας μέσα από το πρίσμα της προδοσίας και της σκόπιμης αδικίας.

Παράλληλα, ο αντισυστημικός λόγος αντλεί σήμερα τεράστια ισχύ από τα social media. Εκεί, η οργή, η απλούστευση και η καταγγελία βρίσκουν ιδανικό περιβάλλον. Η αδιαμεσολάβητη έκφραση, η δυνατότητα να απευθυνθεί κανείς σε «λαϊκά» ακροατήρια χωρίς φίλτρα και η διάχυση ψευδών ή υπεραπλουστευμένων ειδήσεων, ενισχύουν την πεποίθηση ότι «όλα είναι στημένα» και ότι μόνο όποιος «τα λέει έξω από τα δόντια» εκπροσωπεί γνήσια τους πολλούς. Η διαμεσολάβηση – κόμματα, θεσμοί, ειδικοί – παρουσιάζεται σχεδόν εξ ορισμού ως διαφθορά ή συγκάλυψη.

Απέναντι σε αυτόν τον τύπο ψηφοφόρου βρίσκεται ο λεγόμενος «συστημικός». Πρόκειται περισσότερο για τον ρεαλιστή ψηφοφόρο που, παρά τη βαθιά του δυσαρέσκεια για τις παθογένειες του ελληνικού κράτους, πιστεύει ότι η λύση βρίσκεται μέσα από τη μεταρρύθμιση και την ενίσχυση των θεσμών, όχι από την κατεδάφισή τους. Αναγνωρίζει τη διαφθορά, την αναποτελεσματικότητα και τις αδικίες, αλλά θεωρεί ότι χωρίς σταθερούς θεσμούς, ευρωπαϊκό προσανατολισμό και κάποια συνέχεια στην άσκηση της εξουσίας, η χώρα κινδυνεύει με χάος και απόλυτη αστάθεια.

Ο συστημικός ψηφοφόρος βλέπει την Ευρωπαϊκή Ένωση και το ευρώ όχι ως ιδανικά, αλλά ως αναγκαίο πλαίσιο μέσα στο οποίο η Ελλάδα μπορεί να εξασφαλίσει στοιχειώδη σταθερότητα, πρόσβαση σε κεφάλαια, επενδύσεις και διεθνή στήριξη. Κατανοεί ότι οι πολιτικές λιτότητας έχουν κοινωνικό κόστος, αλλά φοβάται τις μονομερείς ρήξεις και τις απλουστευτικές «μαγικές λύσεις». Στις εκλογές συχνά επιλέγει «το μικρότερο κακό» με γνώμονα όχι την τέλεια ταύτιση, αλλά την ευθύνη και τη διαχειριστική ικανότητα.
Η σημερινή συγκυρία στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι και οι δύο αυτές κατηγορίες ψηφοφόρων συνυπάρχουν με μια τρίτη, κρίσιμη μάζα: τους «μπερδεμένους». Πρόκειται για πολίτες που δεν είναι φανατικά ενταγμένοι ούτε στο αντισυστημικό στρατόπεδο, ούτε στους σταθερά συστημικούς. Έχουν επαφή με την κοινή λογική, αλλά συχνά όχι ολοκληρωμένη εικόνα των οικονομικών και γεωπολιτικών δεδομένων. Αιωρούνται, αμφιταλαντεύονται, εκτίθενται σε αντικρουόμενες πληροφορίες και αφηγήσεις, και τελικά παρασύρονται από το κλίμα της στιγμής, από γεγονότα-σοκ ή από χαρισματικές παρουσίες.

Τα δημοσκοπικά δεδομένα των τελευταίων χρόνων καταγράφουν την αυξανόμενη ισχύ αυτής της «γκρίζας ζώνης». Η μεγάλη άνοδος της αδιευκρίνιστης ψήφου, το τεράστιο ποσοστό αποχής που πλησιάζει το 50%, η έντονη καχυποψία προς κυβέρνηση και αντιπολίτευση για υποθέσεις όπως τα Τέμπη και οι αγροτικές επιδοτήσεις, όλα αυτά συνθέτουν ένα υπόστρωμα βαθιάς κρίσης εμπιστοσύνης. Όπως σημειώνουν ερευνητές της κοινής γνώμης, οι αναποφάσιστοι δεν είναι απαραίτητα κεντρώοι και μετριοπαθείς· συχνά είναι αποστασιοποιημένοι, με ριζοσπαστική διάθεση, έτοιμοι να κινηθούν προς αντισυστημικά σχήματα όταν ενταθεί το κλίμα οργής και αμφισβήτησης.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς περιγραφικό – ποιος είναι ο συστημικός και ποιος ο αντισυστημικός ψηφοφόρος. Είναι στρατηγικό: μπορεί η ελληνική δημοκρατία να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη των «μπερδεμένων» και να περιορίσει την επιρροή του καταστροφικού αντισυστημισμού χωρίς να αγνοήσει τα πραγματικά αίτια της οργής;

Η απάντηση, αν υπάρχει, δεν βρίσκεται ούτε στην ηθικολογία («ο λαός φταίει γιατί είναι ψεκασμένος»), ούτε στην κυνική προσαρμογή στην αντισυστημική ατζέντα («να γίνουμε κι εμείς λίγο αντισυστημικοί για να κερδίσουμε ψήφους»). Βρίσκεται στην ενίσχυση των θεσμών με πραγματικό περιεχόμενο δικαιοσύνης, διαφάνειας και λογοδοσίας, στην ανάδειξη νέων προσώπων που μπορούν να μιλήσουν απλά χωρίς να μιλούν απλοϊκά, και στη συστηματική, όχι προσχηματική, επένδυση σε πολιτικό λόγο που δεν φοβάται να υπερασπιστεί τις αυτονόητες αλήθειες.

Αν ο αντισυστημικός ψηφοφόρος γεννιέται από την ταπείνωση, την αδικία και την αίσθηση ότι κανείς δεν τον ακούει, τότε το μόνο πραγματικό ανάχωμα δεν είναι η περιφρόνηση, αλλά η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Με άλλα λόγια, αν και άμεσο αντίδοτο στο «όχι σε όλα» ίσως να μην υπάρχει, μπορεί να υπάρξει ένα ισχυρό θεσμικό και πολιτικό τείχος που θα κάνει ολοένα και λιγότερους να αισθάνονται ότι η μόνη τους επιλογή είναι να στραφούν εναντίον των πάντων.

Ο Γιάννης Ράζος είναι Σύμβουλος Στρατηγικής Επικοινωνίας