Η «
Οδύσσεια» δεν αποτελούσε απλώς ένα από τα σημαντικότερα έπη της
αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Για τους αρχαίους Έλληνες, ο Οδυσσέας φαίνεται πως δεν ήταν μόνο ένας μυθικός ήρωας, αλλά ένα πρόσωπο που λατρευόταν σχεδόν ως ημίθεος.
Σύμφωνα με το BBC, νέα αρχαιολογικά ευρήματα στην
Ιθάκη ενισχύουν την εικόνα αυτή, αποκαλύπτοντας στοιχεία που δείχνουν ότι υπήρχε οργανωμένη λατρεία του μυθικού βασιλιά του νησιού για περίπου
1.000 χρόνια.
Οι ανακαλύψεις περιλαμβάνουν ιερό αφιερωμένο στον
Οδυσσέα, νομίσματα με τη μορφή του και
κεραμίδια που φέρουν το όνομά του, φωτίζοντας τη σχέση ανάμεσα στον μύθο, τη θρησκεία και την καθημερινή ζωή των αρχαίων Ελλήνων.
Στην αρχή της Οδύσσειας, ο Οδυσσέας βρίσκεται
εγκλωβισμένος στο νησί της Καλυψώς, η οποία του προσφέρει αθανασία και αιώνια νεότητα εάν επιλέξει να μείνει μαζί της. Εκείνος, όμως, επιθυμεί μόνο να επιστρέψει στην οικογένειά του και στην πατρίδα του, την Ιθάκη, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι θα αντικρίσει απλώς «τον καπνό που ανεβαίνει από τη γη του», όπως αποδίδεται στο έργο.
Η επιστροφή του αποδεικνύεται ένα ταξίδι γεμάτο κινδύνους.
Αντιμετωπίζει τον Κύκλωπα Πολύφημο, ξεγελά την Κίρκη και επιβιώνει από αλλεπάλληλες δοκιμασίες μέχρι να φτάσει ξανά στο βασίλειό του. Η επιρροή του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στον κόσμο της μυθολογίας.
Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά στοιχεία, η λατρεία του Οδυσσέα φαίνεται πως άρχισε ήδη από τον 9ο αιώνα π.Χ., όταν οι
ιστορίες του μεταδίδονταν ακόμη προφορικά, και ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο μετά την καταγραφή της Οδύσσειας στα τέλη του
8ου αιώνα π.Χ.
Το ιερό του Οδυσσέα στην Ιθάκη
Η Ιθάκη, το ορεινό νησί δυτικά της ηπειρωτικής Ελλάδας που συνδέθηκε όσο κανένα άλλο με τον ομηρικό ήρωα, έχει απασχολήσει τους αρχαιολόγους ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα.
Οι ανασκαφές αποκάλυψαν σειρά αντικειμένων που σχετίζονται με τον Οδυσσέα, μεταξύ των οποίων και μία μικρή χάλκινη προτομή του.
Παράλληλα, διάταγμα που είχε βρεθεί στα τέλη του 19ου αιώνα στα
ερείπια αρχαίας ελληνικής πόλης στη σημερινή Τουρκία αναφερόταν σε ένα ιερό αφιερωμένο στον Οδυσσέα, το λεγόμενο «Οδυσσείον», στην Ιθάκη.
Το ίδιο διάταγμα, που χρονολογείται στο
207 π.Χ. και εκδόθηκε από την πόλη-κράτος της Ιθάκης, κάνει επίσης λόγο για τα «Οδύσσεια», μια γιορτή προς τιμήν του μυθικού βασιλιά.
Το 2025, αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ανακοίνωσαν ότι εντόπισαν νέα στοιχεία που ενισχύουν τις παλαιότερες ανακαλύψεις.
Κατά τις ανασκαφές στο
μνημειακό συγκρότημα που είναι γνωστό ως Σχολή του Ομήρου, βρέθηκαν σημαντικά ευρήματα που χρονολογούνται στην ελληνιστική περίοδο,
από τον 4ο έως τον 1ο αιώνα π.Χ.
Ανάμεσά τους υπήρχαν χάλκινα νομίσματα που απεικονίζουν τον γενειοφόρο Οδυσσέα, μορφή γνωστή από πλήθος έργων της ελληνικής και ρωμαϊκής τέχνης.
Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν επίσης τμήματα από τρία κεραμίδια στέγης που έφεραν επιγραφές με το όνομα του ήρωα.
Η αρχαιολόγος Χριστίνα Μαραμπέα, που συμμετείχε στις ανασκαφές μαζί με τον ομότιμο καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας Γιάννο Λώλο, εξηγεί ότι δύο από τα θραύσματα φέρουν την επιγραφή «ΟΔΥCCΕΟC» («του Οδυσσέα»), γεγονός που αποτελεί σαφή ένδειξη ύπαρξης ιερού αφιερωμένου στον ήρωα.
Όπως επισημαίνει, η συγκεκριμένη διατύπωση χρησιμοποιούνταν και σε άλλα ιερά της αρχαιότητας. Αντίστοιχα κεραμίδια έχουν βρεθεί με επιγραφές όπως «του Ποσειδώνα» ή «του Απόλλωνα», υποδηλώνοντας ότι τα κτίρια ήταν αφιερωμένα στις συγκεκριμένες θεότητες.
Το τρίτο κεραμίδι φέρει την επιγραφή «προς τον Οδυσσέα», κάτι που, σύμφωνα με τη Μαραμπέα, πιθανότατα αποτελεί αφιέρωση κάποιου προσκυνητή, καθώς τέτοιου είδους αναθήματα ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένα στα αρχαία ιερά.
Λατρεία που κράτησε περίπου μία χιλιετία
Οι νέες ανακαλύψεις οδηγούν τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι η Σχολή του Ομήρου λειτουργούσε ως δημόσιο ιερό αλλά και χώρος συγκέντρωσης των κατοίκων της Ιθάκης κατά την ελληνιστική και την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο.
Σύμφωνα με τον Γιάννο Λώλο, τα ευρήματα αποτελούν νέα και καθοριστικά στοιχεία ότι ο χώρος χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη λατρεία του ήρωα του Τρωικού Πολέμου.
Η Χριστίνα Μαραμπέα εκτιμά ότι στο Οδυσσείον πραγματοποιούνταν τόσο οι συνελεύσεις των πολιτών όσο και οι λατρευτικές τελετές, στις οποίες συμμετείχαν όχι μόνο οι κάτοικοι της Ιθάκης αλλά και προσκυνητές από άλλες περιοχές.
Τα νέα στοιχεία έρχονται να προστεθούν σε ακόμη παλαιότερες ανακαλύψεις.
Τη δεκαετία του 1930, είχαν βρεθεί δώδεκα χάλκινοι τρίποδες λέβητες του 9ου και 8ου αιώνα π.Χ. μέσα σε παράκτιο λατρευτικό σπήλαιο στη βορειοδυτική Ιθάκη, οι οποίοι θεωρείται ότι αποτελούσαν αφιερώματα προς τιμήν του Οδυσσέα.
Το διάταγμα του 207 π.Χ. αποκαλύπτει επίσης περισσότερες πληροφορίες για τη λατρεία του ήρωα.
Σε αυτό περιλαμβάνεται πρόσκληση προς τον δήμο της Μαγνησίας να συμμετάσχει στα Οδύσσεια, τη γιορτή που διοργανωνόταν προς τιμήν του.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν με βεβαιότητα το πλήρες περιεχόμενο των εορτασμών, εκτιμούν όμως ότι πιθανότατα περιλάμβαναν αθλητικούς αγώνες, θεατρικές παραστάσεις και απαγγελίες επικών ποιημάτων.
Ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών Τζόελ Κρίστενσεν εκτιμά ότι στα Οδύσσεια ενδέχεται να διοργανώνονταν αγωνίσματα εμπνευσμένα από τα κατορθώματα του Οδυσσέα, όπως η δισκοβολία και η τοξοβολία.
Πιθανότατα πραγματοποιούνταν επίσης θυσίες ζώων προς τιμήν του ίδιου του Οδυσσέα αλλά και της θεάς Αθηνάς, που θεωρούνταν προστάτιδά του.
Η λατρεία μυθικών ηρώων ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, όπου τα όρια ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαρα.
Ήρωες όπως ο Ηρακλής, ο Ιάσονας και ο Οδυσσέας αποκτούσαν ιερά και τόπους λατρείας σε διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου, καθώς οι ελληνικές πόλεις ίδρυαν αποικίες και ανέπτυσσαν εμπορικές σχέσεις.
Σύμφωνα με τον Κρίστενσεν, οι ήρωες λειτουργούσαν ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους ανθρώπους και το θείο, έχοντας έναν ρόλο που θυμίζει, σε κάποιο βαθμό, εκείνον των χριστιανικών αγίων.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα από την Ιθάκη καλύπτουν μια χρονική περίοδο από τον 9ο αιώνα π.Χ. έως και τους 1ο-2ο αιώνες μ.Χ., γεγονός που δείχνει ότι η λατρεία του Οδυσσέα διατηρήθηκε για περίπου 1.000 χρόνια μετά την υποτιθέμενη επιστροφή του από την Τροία και για περίπου 500 χρόνια μετά τη συγγραφή της Οδύσσειας.
Για τους ερευνητές, η μακρόχρονη αυτή παράδοση εξηγεί και τη διαχρονική επιρροή του ομηρικού ήρωα. Πριν από την εποχή της τηλεόρασης, του ραδιοφώνου ή του διαδικτύου, οι μύθοι αποτελούσαν το κοινό νήμα που ένωνε διαφορετικές ελληνικές κοινότητες και διαμόρφωνε τη συλλογική τους ταυτότητα. Μέσα σε αυτήν την παράδοση, ο Οδυσσέας εξελίχθηκε όχι μόνο σε έναν από τους σημαντικότερους ήρωες της αρχαιότητας, αλλά και σε πρόσωπο που τιμήθηκε επί αιώνες με τρόπο που ξεπερνούσε τη λογοτεχνία και άγγιζε τη θρησκευτική λατρεία.
