Μια σοβιετική πυρηνική ωρολογιακή βόμβα που σαπίζει στον βυθό της θάλασσας, γιατί το Κομσομόλετς αποτελεί ακόμα απειλή

Σχεδόν 1.700 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της Νορβηγικής Θάλασσας, μέσα στο απόλυτο σκοτάδι και σε απόσταση σχετικά μικρή από τις νορβηγικές ακτές, βρίσκεται ένα από τα πιο ανησυχητικά κατάλοιπα του Ψυχρού Πολέμου. Το σοβιετικό πυρηνοκίνητο υποβρύχιο «Κομσομόλετς» παραμένει στον βυθό από τον Απρίλιο του 1989, έχοντας στο εσωτερικό του έναν πυρηνικό αντιδραστήρα και δύο τορπίλες με πυρηνικές κεφαλές.

Για δεκαετίες, οι επιστήμονες προσπαθούν να απαντήσουν στο ίδιο ερώτημα: πόσο ασφαλές μπορεί να είναι ένα πυρηνικό οπλοστάσιο που διαβρώνεται αργά μέσα στο θαλασσινό νερό;

Η απάντηση δεν είναι καθησυχαστική. Το υποβρύχιο εξακολουθεί να εκπέμπει κατά διαστήματα ραδιενεργό υλικό, οι παρεμβάσεις στεγανοποίησης που έγιναν τη δεκαετία του 1990 έχουν πλέον φτάσει στο προβλεπόμενο όριο ζωής τους και κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα πώς θα εξελιχθεί η διάβρωση του σκάφους μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

Το «Κομσομόλετς» δεν αποτελεί σήμερα άμεση πυρηνική καταστροφή. Παραμένει, όμως, μία ωρολογιακή βόμβα.

#BREAKING

Researchers detected high radiation off the coast of #Norway where the Komsomolets submarine sank in 1989. Radiation is around 100 thousand times higher than the usual level. There are still 2 nuclear warheads in the submarine.

[via @ntvru]pic.twitter.com/4snYwfdKAg

— EHA News (@eha_news) July 9, 2019

Το «ανίκητο» όπλο της Σοβιετικής Ένωσης

Το «Κομσομόλετς» ενσωμάτωνε ορισμένες από τις πλέον προηγμένες τεχνολογίες που είχε αναπτύξει η Σοβιετική Ένωση. Είχε σχεδιαστεί για να επιχειρεί σε βάθη τα οποία παρέμεναν απρόσιτα για τα περισσότερα δυτικά υποβρύχια, ενώ η ανθεκτικότητα του κύτους του το καθιστούσε, θεωρητικά, σχεδόν άτρωτο απέναντι στα συστήματα εντοπισμού και καταδίωξης του ΝΑΤΟ.

Δυτικές υπηρεσίες εκτιμούσαν ότι θα αποτελούσε το πρώτο μιας νέας κλάσης μεγάλων επιθετικών υποβρυχίων. Τελικά, κανένα δεύτερο σκάφος του ίδιου τύπου δεν κατασκευάστηκε.

Το σοβιετικό υποβρύχιο μπορούσε να κινηθεί και να εκτοξεύσει τα όπλα του από βάθος περίπου 1.000 μέτρων, σχεδόν διπλάσιο από το επιχειρησιακό βάθος των περισσότερων δυτικών υποβρυχίων της εποχής. Η δυνατότητα αυτή το είχε μετατρέψει σε σύμβολο της τεχνολογικής αντιπαράθεσης ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.

Αυτό που είχε σχεδιαστεί ως το μυστικό, σχεδόν «ανίκητο» όπλο της Μόσχας, κατέληξε να γίνει μία από τις μεγαλύτερες τεχνικές και περιβαλλοντικές κληρονομιές της σοβιετικής εποχής.

Η φωτιά και οι πέντε ώρες στην επιφάνεια

Στις 7 Απριλίου 1989, ενώ το υποβρύχιο βρισκόταν στη Νορβηγική Θάλασσα, ξέσπασε φωτιά στο εσωτερικό του. Το πλήρωμα κατάφερε αρχικά να οδηγήσει το «Κομσομόλετς» στην επιφάνεια.

Για περίπου πέντε ώρες, το υποβρύχιο παρέμεινε πάνω από το νερό. Οι άνδρες του πληρώματος προσπαθούσαν να ελέγξουν τη φωτιά και να εμποδίσουν την εισροή θαλασσινού νερού, γνωρίζοντας ότι κάτω από τα πόδια τους βρίσκονταν τόσο ο πυρηνικός αντιδραστήρας όσο και οι δύο πυρηνικά οπλισμένες τορπίλες.

Οι προσπάθειες απέτυχαν. Το σκάφος βυθίστηκε, παρασύροντας στον θάνατο 42 από τα 69 μέλη του πληρώματος. Κατά τη διάρκεια της βύθισης, μία κάψουλα διαφυγής εκτοξεύθηκε προς την επιφάνεια μεταφέροντας πέντε εγκλωβισμένους ναύτες. Μόνο ένας από αυτούς κατάφερε να βγει πριν η κάψουλα γεμίσει με νερό.

Η ανθρώπινη τραγωδία ολοκληρώθηκε εκείνο το απόγευμα. Η περιβαλλοντική και πυρηνική διάσταση του ναυαγίου, όμως, μόλις άρχιζε.

ANÁLISIS DE FUGA RADIACTIVA DEL KOMSOMOLETS

El submarino nuclear soviético K-287 Komsomolets se hundió en 1989 en el Mar de Noruega. El IMR noruego ha detectado una fuga de Cesio-137 que ha causado una gran alarma mediática. Analizaremos los datos y los riesgos en en un HILO. pic.twitter.com/yPa2ky3Kza

— Operador Nuclear (@OperadorNuclear) July 12, 2019

Το κύτος που έσπασε σαν «γυαλί»

Όταν το «Κομσομόλετς» προσέκρουσε στον βυθό, σημειώθηκε έκρηξη που άνοιξε το κύτος πίεσης του υποβρυχίου. Παρά το γεγονός ότι είχε κατασκευαστεί από τιτάνιο και είχε σχεδιαστεί για ακραία βάθη, τμήματά του υπέστησαν καταστροφικές ζημιές.

Ρώσοι ωκεανογράφοι που εξέτασαν αργότερα το ναυάγιο διαπίστωσαν ότι ορισμένα σημεία του κύτους είχαν σπάσει και θρυμματιστεί από την έκρηξη σαν «γυαλί». Το θαλασσινό νερό μπορούσε πλέον να έρθει σε επαφή με τμήματα του αντιδραστήρα και με τις τορπίλες. Στο εσωτερικό τους βρίσκονταν περίπου τέσσερα κιλά πλουτωνίου, ενός από τα πλέον τοξικά και μακρόβια ραδιενεργά υλικά. Η ανησυχία ήταν άμεση. Εάν οι πυρηνικές κεφαλές διαβρώνονταν πλήρως, το πλουτώνιο θα μπορούσε να διαφύγει στο θαλάσσιο περιβάλλον, να μεταφερθεί με τα ρεύματα και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να εισέλθει στην τροφική αλυσίδα. Το 1993, τέσσερα χρόνια μετά τη βύθιση, Ρώσοι και διεθνείς περιβαλλοντικοί οργανισμοί προειδοποιούσαν ότι το ναυάγιο αποτελούσε μία βόμβα που «μετρούσε αντίστροφα» στον πυθμένα της Νορβηγικής Θάλασσας.

#OTD in 1989, a fire caused the Soviet sub K-278 Komsomolets to sink in the Barents Sea. 42 of the 69 submariners died. Most of of the crew had been able to abandon ship while the damaged sub was on the surface, but 34 men were lost to hypothermia while waiting to be rescued. pic.twitter.com/k5B6aRoAcm

— U.S. Naval Institute (@NavalInstitute) April 8, 2024

Οι φόβοι για τα αλιευτικά πεδία

Η περιοχή στην οποία βυθίστηκε το υποβρύχιο βρίσκεται κοντά σε πλούσια αλιευτικά πεδία. Αυτός ήταν και ο βασικός λόγος για τον οποίο η υπόθεση απέκτησε πολύ γρήγορα διεθνή διάσταση.

Περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούσαν ότι πιθανή απελευθέρωση πλουτωνίου δεν θα περιοριζόταν γύρω από το ναυάγιο. Ραδιενεργά σωματίδια θα μπορούσαν να μεταφερθούν από τα θαλάσσια ρεύματα ή να απορροφηθούν από οργανισμούς του βυθού και ψάρια, δημιουργώντας έναν μηχανισμό σταδιακής μεταφοράς της μόλυνσης στην τροφική αλυσίδα.

Οι επιστημονικές εκτιμήσεις, ωστόσο, δεν ήταν ομόφωνες. Διεθνής ομάδα ειδικών κατέληξε το 1993 στο συμπέρασμα ότι το υποβρύχιο ήταν απίθανο να προκαλέσει εκτεταμένη μόλυνση των αλιευτικών περιοχών.

Η διαφωνία δεν αφορούσε την ύπαρξη του κινδύνου αλλά την έκτασή του. Κανείς δεν αμφισβητούσε ότι πυρηνικά υλικά βρίσκονταν μέσα σε ένα κατεστραμμένο υποβρύχιο. Το ερώτημα ήταν πόσο γρήγορα θα μπορούσαν να απελευθερωθούν και εάν οι ποσότητές τους θα ήταν αρκετές για να επηρεάσουν ουσιαστικά το θαλάσσιο οικοσύστημα.

Η επιχείρηση στεγανοποίησης

Μπροστά στην αβεβαιότητα, η Ρωσία προχώρησε σε μία εξαιρετικά δύσκολη επιχείρηση. Μεταξύ 1995 και 1996, ειδικά συνεργεία επιχείρησαν να κλείσουν τα ρήγματα του κύτους και να σφραγίσουν τους σωλήνες εκτόξευσης των τορπιλών. Στόχος ήταν να περιοριστεί η επαφή του θαλασσινού νερού με τις πυρηνικές κεφαλές και να καθυστερήσει η απελευθέρωση ραδιενεργών υλικών. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν τον Ιούλιο του 1996. Η παρέμβαση θεωρήθηκε σημαντική επιτυχία, καθώς οι τορπίλες παρέμειναν σφραγισμένες και ο άμεσος κίνδυνος περιορίστηκε. Υπήρχε, όμως, μία κρίσιμη λεπτομέρεια: τα υλικά στεγανοποίησης δεν είχαν σχεδιαστεί για να διαρκέσουν για πάντα. Η αναμενόμενη διάρκεια ζωής τους υπολογιζόταν περίπου στα 30 χρόνια. Αυτό το όριο συμπληρώνεται τώρα.

Έκθεση που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026 επιβεβαίωσε ότι, παρά τη στεγανοποίηση των τορπιλών, ο πυρηνικός αντιδραστήρας του «Κομσομόλετς» συνεχίζει να υποβαθμίζεται. Ερευνητές της Νορβηγικής Αρχής Ακτινοπροστασίας και Πυρηνικής Ασφάλειας διαπίστωσαν ότι από συγκεκριμένα σημεία του κύτους εκλύεται κατά διαστήματα ραδιενεργό υλικό. Η διαρροή δεν είναι συνεχής. Εμφανίζεται σε σποραδικές εκπομπές, ενώ από έναν αγωγό εξαερισμού έχει καταγραφεί να εξέρχεται ένα ορατό «σύννεφο».

Οι νορβηγικές αρχές επισημαίνουν ότι τα σημερινά επίπεδα ραδιενέργειας δεν θεωρούνται επικίνδυνα για το ευρύτερο θαλάσσιο περιβάλλον. Οι μέχρι τώρα εκλύσεις φαίνεται να έχουν περιορισμένη επίδραση στην περιοχή γύρω από το ναυάγιο. Η διαπίστωση αυτή δεν ισοδυναμεί, όμως, με οριστική ασφάλεια. Το πυρηνικό καύσιμο βρίσκεται σε άμεση επαφή με το θαλασσινό νερό και συνεχίζει να αλλοιώνεται. Παράλληλα, το κύτος, οι σωληνώσεις και τα συστήματα συγκράτησης διαβρώνονται. Καθώς περνούν τα χρόνια, η συμπεριφορά των υλικών γίνεται όλο και πιο δύσκολο να προβλεφθεί.

Τα ρεύματα, το οξυγόνο και η τροφική αλυσίδα

Η εξέλιξη του κινδύνου εξαρτάται από μια σειρά παραγόντων που δεν παραμένουν σταθεροί. Η περιεκτικότητα του νερού σε οξυγόνο μπορεί να επιταχύνει ή να επιβραδύνει τη διάβρωση. Η κατάσταση των υλικών στεγανοποίησης είναι επίσης κρίσιμη, όπως και οι μεταβολές των θαλάσσιων ρευμάτων γύρω από το ναυάγιο. Ακόμη και μία σχετικά μικρή αλλαγή στα ρεύματα θα μπορούσε να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τα ραδιενεργά υλικά διασπείρονται στο νερό. Θα μπορούσε επίσης να αυξήσει την πιθανότητα να φτάσουν σε οργανισμούς που ζουν στον πυθμένα και, από εκεί, σε μεγαλύτερα ψάρια. Το γεγονός ότι το υποβρύχιο χρειάστηκε να σφραγιστεί αποτελεί από μόνο του επίσημη αναγνώριση του κινδύνου. Εάν το ναυάγιο θεωρούνταν ακίνδυνο, δεν θα είχε απαιτηθεί μία τόσο σύνθετη και δαπανηρή επιχείρηση.

Η επιχείρηση που κανείς δεν σχεδιάζει

Η προφανής λύση θα ήταν μία νέα αποστολή για την πλήρη εξέταση του σκάφους και, ενδεχομένως, την αντικατάσταση ή ενίσχυση των υλικών στεγανοποίησης. Στην πράξη, όμως, το βάθος στο οποίο βρίσκεται το «Κομσομόλετς» καθιστά κάθε επέμβαση εξαιρετικά δύσκολη. Σε σχεδόν 1.700 μέτρα, η πίεση είναι τεράστια, η πρόσβαση απαιτεί ειδικά τηλεχειριζόμενα οχήματα και οποιαδήποτε εργασία πάνω στο κατεστραμμένο κύτος ενέχει τον κίνδυνο να προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά από εκείνη που επιχειρεί να αποτρέψει. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει γνωστό σχέδιο για νέα επιχείρηση περιορισμού των διαρροών. Οι επιστήμονες ζητούν περισσότερη έρευνα, προκειμένου να κατανοηθούν οι μηχανισμοί απελευθέρωσης της ραδιενέργειας και να υπολογιστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια ο ρυθμός διάβρωσης. Ουσιαστικά, το υποβρύχιο παρακολουθείται, αλλά δεν αντιμετωπίζεται.

Ένας κίνδυνος με διάρκεια 24.000 ετών

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν βρίσκεται στις σημερινές μετρήσεις αλλά στη χρονική διάρκεια της απειλής. Το πλουτώνιο που περιέχεται στις πυρηνικές κεφαλές έχει χρόνο ημιζωής περίπου 24.000 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρόκειται για ένα πρόβλημα που θα εξαφανιστεί μέσα σε μερικές δεκαετίες, ούτε ακόμη και μέσα σε αρκετούς αιώνες. Για τα ανθρώπινα δεδομένα, ο κίνδυνος είναι πρακτικά αόριστης διάρκειας. Το «Κομσομόλετς» αποτελεί έτσι κάτι περισσότερο από ένα ναυάγιο. Είναι ένα μνημείο της εποχής κατά την οποία οι δύο υπερδυνάμεις κατασκεύαζαν όπλα για να αντέχουν στις πιέσεις του πολέμου, χωρίς να μπορούν να προβλέψουν τι θα συνέβαινε όταν αυτά θα παρέμεναν εγκαταλελειμμένα στο περιβάλλον. Τριάντα επτά χρόνια μετά τη βύθισή του, το σοβιετικό υποβρύχιο βρίσκεται ακόμη στο ίδιο σημείο. Οι τορπίλες παραμένουν σφραγισμένες, ο αντιδραστήρας όμως διαβρώνεται και μικρές ποσότητες ραδιενέργειας συνεχίζουν να διαφεύγουν. Προς το παρόν, οι εκπομπές δεν θεωρούνται επικίνδυνες. Κανείς, ωστόσο, δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι αυτό θα ισχύει και στο μέλλον. Στον βυθό της Νορβηγικής Θάλασσας, η τελευταία αποστολή του «Κομσομόλετς» δεν έχει ακόμη τελειώσει. Μόνο που αυτή τη φορά δεν παρακολουθεί τα υποβρύχια του ΝΑΤΟ. Παρακολουθείται το ίδιο, καθώς η θάλασσα διαβρώνει αργά το κύτος, τον αντιδραστήρα και τα πυρηνικά όπλα που εξακολουθεί να μεταφέρει.