Πώς μας αρρωσταίνουν οι λάμπες LED: «Χαλούν» ύπνο και μεταβολισμό, μειώστε το junk light λέει καθηγητής του Χάρβαρντ

Το τεχνητό φως αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής μας ζωής – μας επιτρέπει να βλέπουμε όταν το φυσικό φως δεν είναι διαθέσιμο. Ο ρόλος του στον οργανισμό, ωστόσο, φαίνεται πως είναι σύνθετος: Καθορίζει πότε είμαστε σε εγρήγορση και πότε νυστάζουμε, επηρεάζει την έκκριση ορμονών, τη θερμοκρασία του σώματος, την πέψη και τον μεταβολισμό. Οι ειδικοί στρέφουν όλο και περισσότερο την προσοχή τους σ’ ένα νέο ερώτημα:

Μήπως ο τεχνητός φωτισμός έχει επιπτώσεις στην υγεία πέρα από την όραση;

Στο επίκεντρο βρίσκονται οι λάμπες LED, που μέσα σε λίγα χρόνια έχουν κυριαρχήσει στα σπίτια, τα γραφεία, τα νοσοκομεία και σχεδόν σε κάθε κλειστό χώρο. Είναι οικονομικές, καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια κι έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής. Ωστόσο, το φως που εκπέμπουν διαφέρει σημαντικά από το ηλιακό.

Ο Martin Moore-Ede, πρώην καθηγητής του Harvard Medical School κι ένας εκ των πρωτοπόρων της κιρκάδιας βιολογίας, χρησιμοποιεί έναν χαρακτηριστικό όρο: «junk light», δηλαδή «φως-σκουπίδι». Όπως το πρόχειρο φαγητό μάς δίνει θερμίδες χωρίς την απαραίτητη θρεπτική αξία, έτσι και ορισμένα σύγχρονα συστήματα φωτισμού μάς επιτρέπουν να βλέπουμε, χωρίς όμως να αναπαράγουν το πλήρες φάσμα του φυσικού φωτός.

Σε τι διαφέρει το φυσικό φως

Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, οι άνθρωποι περνούσαν πολλές ώρες της ημέρας σε εξωτερικούς χώρους. Το ηλιακό φως περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα ακτινοβολίας, από το υπεριώδες έως το ορατό και το υπέρυθρο.

Οι περισσότεροι LED φωτισμοί, αντίθετα, έχουν σχεδιαστεί κυρίως με γνώμονα την ενεργειακή απόδοση και την οπτική άνεση. Παράγουν την αίσθηση λευκού φωτός, συνδυάζοντας συγκεκριμένες περιοχές του φάσματος, ενώ συχνά εμφανίζουν έντονη παρουσία «μπλε» φωτός. Ακόμη και λάμπες που πωλούνται ως «θερμό λευκό» μπορεί να εκπέμπουν αρκετά μπλε μήκη κύματος. Ταυτόχρονα, απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό άλλα μήκη κύματος που υπάρχουν στο φυσικό φως, όπως το υπέρυθρο.

Το πρόβλημα, σύμφωνα με τον δρ. Moore-Ede, δεν είναι απλώς τι βλέπει το μάτι, αλλά τι μήνυμα λαμβάνει ολόκληρος ο οργανισμός.

Τι έδειξε το νέο πείραμα

Νέα μελέτη των Edward M. Barrett και Glen Jeffery από το University College London, που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports, εξετάζει κατά πόσο η σύνθεση του φωτός επηρεάζει βιολογικές λειτουργίες.

Οι επιστήμονες συμπλήρωσαν τον συμβατικό φωτισμό LED με φωτισμό ευρύτερου φάσματος, που έφθανε έως τα 1.500 nm και περισσότερο. Οι συμμετέχοντες εκτέθηκαν σε αυτό το περιβάλλον για δύο εβδομάδες και, στη συνέχεια, οι ερευνητές αξιολόγησαν την ευαισθησία τους στη χρωματική αντίθεση, έναν δείκτη οπτικής λειτουργίας.

Η επίδοση βελτιώθηκε σημαντικά, ενώ μέρος του αποτελέσματος παρέμεινε για περίπου 2 μήνες μετά τη διακοπή του συμπληρωματικού φωτισμού. Για τους συγγραφείς, τα αποτελέσματα αποτελούν ένδειξη ότι η σύνθεση του φωτός του περιβάλλοντός μας μπορεί να επηρεάζει τη φυσιολογία μέσω της λειτουργίας των μιτοχονδρίων, των μικροσκοπικών «εργοστασίων ενέργειας» των κυττάρων.

Αυτό, ωστόσο, δε σημαίνει πως οι λάμπες LED προκαλούν μεταβολικές παθήσεις. Η άμεση μέτρηση αφορούσε στην οπτική λειτουργία. Οι πιθανές ευρύτερες επιδράσεις στον οργανισμό αποτελούν υπόθεση που στηρίζεται σε προηγούμενες έρευνες και στο ότι οι μεταβολές της μιτοχονδριακής λειτουργίας μπορούν να έχουν συστηματικές συνέπειες.

Το βιολογικό ρολόι χρειάζεται τα σωστά σήματα

Σχεδόν κάθε κύτταρο του σώματος διαθέτει ένα εσωτερικό «ρολόι», το οποίο λειτουργεί σε κύκλους περίπου 24 ωρών. Τον συντονισμό αναλαμβάνει ένα κεντρικό βιολογικό ρολόι στον εγκέφαλο, ο υπερχιασματικός πυρήνας (Suprachiasmatic Nucleus – SCN), που λαμβάνει πληροφορίες για το φως μέσω των ματιών. Με αυτόν τον τρόπο ρυθμίζονται καθημερινά λειτουργίες όπως η έκκριση μελατονίνης και κορτιζόλης, ο καρδιακός ρυθμός, η πέψη, η θερμοκρασία του σώματος και η εγρήγορση.

Το έντονο φως τις βραδινές ώρες, όμως, μπορεί να στείλει στον εγκέφαλο το μήνυμα ότι «είναι ακόμη μέρα», προκαλώντας κιρκάδια απορρύθμιση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει το μπλε φως, καθώς μπορεί να καταστείλει την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης που αυξάνεται φυσιολογικά στο σκοτάδι και προετοιμάζει τον οργανισμό για ύπνο.

Από τον ύπνο στον μεταβολισμό

Η κιρκάδια απορρύθμιση δεν περιορίζεται στην αϋπνία ή την πρωινή κόπωση. Ερευνητικά δεδομένα έχουν συνδέσει τη χρόνια διαταραχή του βιολογικού ρολογιού με δυσμενείς μεταβολές στη ρύθμιση της γλυκόζης, την όρεξη, την αρτηριακή πίεση και τον μεταβολισμό.

Η έκθεση σε φως τις ώρες κατά τις οποίες ο οργανισμός αναμένει σκοτάδι μπορεί να επηρεάσει την ευαισθησία στην ινσουλίνη και τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα διαχειρίζονται τη γλυκόζη. Αυτό δε σημαίνει ότι μια λάμπα LED «προκαλεί» από μόνη της διαβήτη ή παχυσαρκία. Η πραγματική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη και επηρεάζεται από τη διατροφή, τη φυσική δραστηριότητα, τον ύπνο, τη γενετική προδιάθεση και άλλους παράγοντες. Ωστόσο, η ποιότητα και, κυρίως, η χρονική στιγμή της έκθεσης στο φως θεωρούνται πλέον μέρος αυτής της εξίσωσης.

Γιατί οι επιστήμονες ανησυχούν και για τον καρκίνο

Η μακροχρόνια έκθεση σε τεχνητό φως κατά τη διάρκεια της νύχτας έχει επίσης μελετηθεί σε σχέση με ορισμένες μορφές καρκίνου. Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς που εξετάζονται σχετίζεται με τη μελατονίνη. Επιδημιολογικές μελέτες σε εργαζομένους σε νυχτερινές βάρδιες έχουν καταγράψει συσχετίσεις με αυξημένο κίνδυνο για ορισμένους καρκίνους. Για τον λόγο αυτό, η Διεθνής Υπηρεσία Έρευνας για τον Καρκίνο έχει κατατάξει τη νυχτερινή εργασία που διαταράσσει τον κιρκάδιο ρυθμό ως πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο. Οι συσχετίσεις αυτές, πάντως, δεν αποδεικνύουν ότι το μπλε φως ή τα LED αυξάνουν από μόνα τους τον κίνδυνο καρκίνου.

Το πιο σημαντικό «φάρμακο»: Το πρωινό φως

Αν υπάρχει μία συνήθεια στην οποία συμφωνούν ευρέως οι ειδικοί, αυτή είναι η έκθεση στο φυσικό φως το πρωί. Ο δρ. Moore-Ede συστήνει περίπου 30 λεπτά έκθεσης στο φυσικό φως αμέσως μετά την αφύπνιση. Το πρωινό φως δίνει ένα ισχυρό σήμα στο βιολογικό ρολόι ότι έχει αρχίσει η ημέρα και βοηθά τον οργανισμό να διατηρεί πιο σταθερό 24ωρο ρυθμό. Παράλληλα, η επαρκής έκθεση στο πρωινό φως συμβάλλει ώστε η μελατονίνη να αρχίσει να αυξάνεται φυσιολογικά αρκετές ώρες αργότερα, όταν πλησιάζει η ώρα του ύπνου.

Το βράδυ, η λογική αντιστρέφεται. Οι ειδικοί προτείνουν χαμηλότερο και θερμότερο φωτισμό, ιδιαίτερα τις ώρες πριν από τον ύπνο. Φώτα με μικρότερη περιεκτικότητα σε μπλε μήκη κύματος προκαλούν μικρότερη διέγερση στο κιρκάδιο σύστημα σε σχέση με το έντονο ψυχρό λευκό φως. Το ίδιο ισχύει και για τις οθόνες: Η χρήση κινητών, tablet και υπολογιστών αργά τη νύχτα συνδυάζει δύο παράγοντες που μπορούν να δυσκολέψουν τον ύπνο: Το φως και τη συνεχή νοητική διέγερση.

Ο ύπνος χρειάζεται σκοτάδι

Σημαντικό είναι κι ένα όσο το δυνατόν πιο σκοτεινό υπνοδωμάτιο. Φώτα από διαδρόμους, τηλεοράσεις, συσκευές σε αναμονή ή λάμπες νυκτός αυξάνουν τη φωτεινότητα του χώρου την ώρα που ο οργανισμός αναμένει σκοτάδι. Μελέτες έχουν συνδέσει τον νυχτερινό φωτισμό κατά τον ύπνο με δυσμενείς μεταβολικές και καρδιαγγειακές επιδράσεις, αν και απαιτείται περισσότερη έρευνα για να προσδιοριστεί το μέγεθος του κινδύνου.

Το πρακτικό μήνυμα είναι απλό: Πολύ φως την ημέρα, λιγότερο και θερμότερο φως το βράδυ και σκοτάδι τη νύχτα.

Τι γνωρίζουμε – και τι όχι

Η έρευνα για τη σχέση φωτός, μιτοχονδρίων και μεταβολισμού βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Τα νέα δεδομένα δεν αρκούν για να χαρακτηρίσουμε τα LED επιβλαβή για την υγεία συνολικά. Ενισχύουν, όμως, την αντίληψη ότι το φως αποτελεί βιολογικό ερέθισμα και όχι απλώς μέσο φωτισμού. Σημασία μπορεί να έχουν τόσο το φάσμα, όσο και η ένταση, η διάρκεια και, κυρίως, η χρονική στιγμή της έκθεσης.

Δεν χρειάζεται να πετάξουμε τις λάμπες LED

Η συζήτηση γύρω από το «junk light» δεν σημαίνει ότι πρέπει να επιστρέψουμε στις παλιές ενεργοβόρες λάμπες ή ότι όλοι οι LED φωτισμοί είναι επιβλαβείς. Οι σύγχρονες λάμπες έχουν σημαντικά πλεονεκτήματα σε κατανάλωση ενέργειας και διάρκεια ζωής. Οι ερευνητές θέτουν ένα διαφορετικό ερώτημα: Μήπως ο σχεδιασμός του φωτισμού του μέλλοντος πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο πόσο καλά βλέπουμε και πόση ενέργεια καταναλώνουμε, αλλά και πώς ανταποκρίνεται το σώμα μας στο φάσμα του φωτός;

Η τεχνολογία μπορεί, άλλωστε, να εξελιχθεί ώστε να προσαρμόζεται καλύτερα στη φυσιολογία μας: Φωτεινότερο και πλουσιότερο σε μπλε φως κατά τη διάρκεια της ημέρας, πιο θερμό το βράδυ και σχεδόν καθόλου τη νύχτα. Τελικά, ίσως η χρήση του φωτός πρέπει να αντιμετωπίζεται όπως η διατροφή και ο ύπνος. Δεν έχει σημασία μόνο η ποσότητα, αλλά και η ποιότητα – και, κυρίως, η σωστή στιγμή.

Πηγή: ygeiamou.gr