Η άλωση της Τριπολιτσάς στις 23 Σεπτεμβρίου 1821 - Η πολιορκία, ο αιφνιδιασμός, οι σφαγές και η «απολογία» Μαυροκορδάτου που συγκίνησε την Ευρώπη

Στις 23 Σεπτεμβρίου 1821 «έπεσε» η Τριπολιτσά (Τρίπολη) στα χέρια των Ελλήνων. Ως τις 25 Σεπτεμβρίου έγιναν από τους Έλληνες μέσα στην πόλη σφαγές και άλλα έκτροπα. Οι Τούρκοι, που βαρύνονται με εκατοντάδες σφαγές, ιδιαίτερα σε βάρος Ελλήνων αναβάθμισαν φέτος τις κατηγορίες. Δεν αρκούνται μόνο στην Τριπολιτσά, αλλά κάνουν λόγο για «σφαγές στον Μοριά» και «σκόπιμη εκστρατεία καταστροφής» σε ολόκληρη την Πελοπόννησο, που κράτησε από το 1821 ως το 1830. 

Οι σφαγές της Τριπολιτσάς

Η πολιορκία της Τριπολιτσάς ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1821 με την συγκρότηση στρατοπέδων στην Πιάνα, τα Βέρβαινα, στη Βλαχοκερασιά, το Βαλτέτσι, τη Χρυσοβίτσα, και αλλού. Παρά την προσωρινή διάλυση των στρατοπέδων από τους Τούρκους, οι νίκες των Ελλήνων στο Λεβίδι, τα Δολιανά, το Βαλτέτσι, τα Βέρβαινα τόνωσαν το ηθικό τους. Στην Τριπολιτσά βρίσκονταν τότε περίπου 35.000-40.000 Οθωμανοί, Έλληνες και Εβραίοι Από τις 2 Ιουλίου 1821 που έφτασε στα Τρίκορφα του Μοριά ο Δημήτριος Υψηλάντης, η πολιορκία έγινε ασφυκτική. Μετά τη μάχη της Γράνας, τον Αύγουστο του 1821, ο κλοιός έγινε ασφυκτικός για τους Τούρκους. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, 7.000–10.000 Έλληνες βρίσκονταν έξω από τα τείχη της πόλης, πρωτεύουσας του Μοριά.

Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων δεν κατέληξαν πουθενά. Μόνο 4.000 Αλβανοί πέτυχαν να φύγουν, μετά από συνεννόησή τους με τον Κολοκοτρώνη και μάλιστα ενώ οι Έλληνες είχαν μπει στην Τριπολιτσά. Στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, ένας στρατιώτης, ο Μανώλης Δούνιας από τον Πραστό Κυνουρίας ξεγέλασε έναν γνωστό του Τούρκο και μπήκε στην πόλη. Ακολούθησαν πολλοί Έλληνες που βρίσκονταν έξω από τα τείχη της Τριπολιτσάς.

Επί τρεις μέρες, όντως έγιναν σφαγές και διάφορα άλλα έκτροπα. Είχαν προηγηθεί οι σφαγές Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και το Αϊβαλί. Όπως γράφει ο Φιλήμων: «Αλλ' υπήρξε ποτέ επανάστασις κατά εξουσίας τυραννικής, και ταύτης αλλοέθνους, αλλοθρήσκου και αλλογλώσσου, μη συνοδευθείσα μεθ' όλων των σκληρών χαρακτήρων και των συνεπειών εκείνων οίας (τις οποίες) προκαλούσιν, τα μεν φύσει, τα δε εκ περιστάσεων απροόπτων, τα παθήματα του παρελθόντος και η ανάγκη του παρόντος;»

Ο Κολοκοτρώνης κάνει μνεία για πάνω από 30.000 Οθωμανούς νεκρούς. Άλλες πηγές, για 26.000 νεκρούς και 8.000 αιχμαλώτους. Σύγχρονοι ιστορικοί αναφέρονται σε 6.000–12.000 νεκρούς. Οι ελληνικές απώλειες ήταν 100 νεκροί.

Η "απάντηση" της προσωρινής ελληνικής κυβέρνησης

Η Άλωση της Τριπολιτσάς ήταν σταθμός στην εξέλιξη της Επανάστασης. Ολόκληρη η Πελοπόννησος ήταν πιά στα χέρια των Ελλήνων, εκτός από τα φρούρια της Πάτρας, Μεθώνης, Κορώνης και Ναυπλίου, τα οποία πολιορκούνταν.
Ο Εθνικός ποιητής Διονύσιος Σολωμός αφιέρωσε πολλούς στίχους του "Ύμνου προς την Ελευθερίαν" στην πολιορκία και την άλωση της Τριπολιτσάς

Η φοβερή σφαγή στην Τριπολιτσά (23/9/1821) έκανε πολύ κακό στην Ελληνική Επανάσταση. Χρησιμοποιήθηκε από τους αντιπάλους της Επανάστασης στη ρητορική τους, σε άρθρα στον Τύπο, στη δικαιολόγηση της αδιαφορίας ή της εχθρικής τους στάσης.
Αμέσως μόλις ανέλαβε την εξουσία, ως εκλεγμένος Πρόεδρος του Εκτελεστικού (δηλαδή κάτι σαν τον σημερινό Πρωθυπουργό), ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ετοίμασε ένα κείμενο υπεράσπισης των Ελλήνων κατά των κατηγοριών.

Είναι ένα εξαιρετικό, πανέξυπνο κείμενο, σύντομο και αρκετά πειστικό. Χωρίς να αρνείται το τι έγινε, επιχειρεί να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά των Ελλήνων αποφεύγοντας όμως όλα όσα δεν μπορούν να δικαιολογηθούν (σφαγή αμάχων, Εβραίων). Το κείμενο κυκλοφόρησε στο Λονδίνο σε δίγλωσση έκδοση με τίτλο: “The Greeks at Tripolitza”. Πρόκειται για ένα φυλλάδιο 15 σελίδων. Η έκδοση είναι ανώνυμη, έχει ημερομηνία 1822, εκτυπώθηκε στο τυπογραφείο του T. Brettell στο Λονδίνο (Rupert Street, Haymarket) και διανεμήθηκε από περίφημο βιβλιοπωλείο του John Hatchard που είναι σήμερα το παλαιότερο του Λονδίνου και βρίσκεται ακριβώς στην ίδια διεύθυνση: Νο. 187, Piccadilly.

Ο Μαυροκορδάτος και η ομάδα του έγραψαν το ελληνικό κείμενο. Η μετάφραση μάλλον έγινε στο Λονδίνο, ίσως από μέλη της κοινότητας των εμπόρων από τη Χίο. Αλλά ίσως και από κάποιον φιλέλληνα βρετανό που ήξερε καλά ελληνικά.

Τα 12 επιχειρήματα εν συντομία:

1. Οι Έλληνες δεν παραβίασαν συμφωνία παράδοσης της πόλης από τους Τούρκους [no capitulation was ever made between the Greeks and Turks at Tripolitza – έμφαση στο πρωτότυπο] αλλά κατελήφθη μετά με αιφνιδιασμό [taken by surprise].

2. Οι Έλληνες υποχρεώθηκαν να πολεμήσουν σκληρά μέσα στην Τριπολιτσά γιατί οι Τούρκοι αντιστάθηκαν απελπισμένα αλλά και γιατί ήθελαν οι πρώτοι να εκδικηθούν τη δολοφονία των όμηρων Αρχιερέων και προεστών.

3. Η συμφωνία που έγινε με τους Αρβανίτες τηρήθηκε από τους Έλληνες. Αποχώρησαν αφού τους δόθηκαν και τρόφιμα.
Όσοι Τούρκοι παραδόθηκαν πριν την άλωση δεν εκτελέστηκαν αλλά κρατήθηκαν αιχμάλωτοι, ιδίως οι οικογένειες.

4. Πράγματι έγινε μεγάλη σφαγή, δεν το αρνούμαστε [their vengeance was not assessed until a considerable slaughter of the Turks had taken place].

5. Αναγνωρίζουμε ότι παραβιάσαμε το διεθνές Δίκαιο του πολέμου αλλά αυτό οφείλεται σε μια φήμη που ακούστηκε ότι έγινε απόβαση μεγάλου τουρκικού σώματος. Το κάναμε για λόγους επιβίωσης, για να κυριαρχήσουμε το συντομότερο στην πόλη [self-preservation occasioned what has been often permitted in war, in deviating from established rules].

6. Αυτό που έγινε δεν είναι διαφορετικό από αυτό που έκανε ο Βασιλιάς της Αγγλίας Ερρίκος ο 5ος στη Μάχη του Αζενκούρ το 1415. Οι Έλληνες ηγέτες κατόρθωσαν να σταματήσουν τη σφαγή αμέσως μόλις διαψεύστηκε η φήμη.

7. Εάν πράγματι είχαμε κάνει μια αδικαιολόγητη σφαγή και είχαμε παραβιάσει συμφωνία παράδοσης θα έπρεπε να μας καταδικάσουν όλες οι παρατάξεις και όλα τα κράτη. Αλλά ευτυχώς δεν τίθεται τέτοιο ζήτημα. Ας μην απογοητεύονται, λοιπόν, οι φίλοι της Ελληνικής Ανεξαρτησίας [Grecian Independence], αυτού του ιερού σκοπού.

8. Αντίθετα αν δούμε τη βάρβαρη συμπεριφορά των Τούρκων στην Πάτρα, το κάψιμο των χωριών και τη δολοφονία χιλιάδων αμάχων από τον Κεχαγιάμπεη του Χουρσίτ Πασά στην Κόρινθο, το Άργος, τη Βοστίτσα, την εκτέλεση ένδεκα Αρχιερέων και πολύ περισσότερων προεστών ενώ γινόταν διαπραγματεύσεις (οι οποίοι ήταν όμηροι που είχαν προσέλθει στην Τριπολιτσά μετά από προσταγή του Πασά και επιπλέον διαμεσολαβητές), την εκτέλεση του Πατριάρχη και πολλών Αρχιερέων στην Κωνσταντινούπολη, άλλες σφαγές κλπ. μπορούμε να καταλάβουμε την οργή των Ελλήνων που ήταν αδύνατον να συγκρατηθούν και εκδικήθηκαν (όπως κάθε άλλο στράτευμα θα έκανε) σκοτώνοντας μερικές χιλιάδες Τούρκους [roused to a pitch of fury, difficult to restraint, they revenged (as any other army would have done) the blood of their murdered Pastors and brethren in the destruction of some thousand Turks].

9. Κατορθώσαμε να σώσουμε 700 οικογένειες Τούρκων, τον ίδιο τον Κεχαγιάμπεη καθώς και το χαρέμι του Χουρσίτ Πασά.

10. Μετά την Τρίπολη απελευθερώσαμε την Κόρινθο. Εκεί τηρήσαμε κανονικά τη συμφωνία παράδοσης αν και είχαμε μόλις μάθει για τα φοβερά έκτροπα των Τούρκων στην Κασσάνδρα της Χαλκιδικής – όπου κρέμασαν εκατοντάδες άνδρες, γυναίκες και παιδιά και μετά έκαναν σκοποβολή πάνω τους για πολλές ημέρες.

11. Ναι, πάνω στη θέρμη του Αγώνα κάναμε κι εμείς κάποια έκτροπα κατά των πλέον βρωμερών και αιμοβόρων τυράννων του ανθρώπινου γένους [tyrants, the most disgusting and bloody of the human race]. Αλλά δείτε πώς τηρήσαμε τη συμφωνία στην Κόρινθο. Δείτε τον έρανο που κάναμε στο Μεσολόγγι για τα ορφανά παιδιά των νεκρών Τούρκων. Οι Έλληνες όταν σκέφτονται ψύχραιμα (in their moments of reflection) είναι φιλεύσπλαχνοι και φιλάνθρωποι, άξιοι της ελευθερίας για την οποία αγωνίζονται.

12. Αυτά που διαβάσατε είναι τα γεγονότα [facts]. Αξίζει να μας παρατήσετε;
Θα κρίνετε εσείς που αγαπάτε την Ελευθερία και τον Χριστιανισμό.
Μην ξεχνάτε ότι εμείς είμαστε οι Έλληνες, είμαστε Χριστιανοί, είμαστε οι απόγονοι όσων πολέμησαν στη Σαλαμίνα, τις Θερμοπύλες και τον Μαραθώνα.
Με τη βοήθεια των Φιλελλήνων το θέμα ξεχάστηκε σύντομα. Ειδικά μετά τη σφαγή της Χίου.

Πηγές: "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", Τ. ΙΒ', ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ
Νίκος Γιαννόπουλος, "1821, Οι μάχες των Ελλήνων για την ελευθερία", HISTORICAL QUEST, 2016.
Η "απάντηση" της προσωρινής Ελληνικής Κυβέρνησης, προέρχεται από τη σελίδα στο φβ του κύριου Ιωάννη Μπουγά, τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά που μας επέτρεψε να αναδημοσιεύσουμε το κείμενο.