Τσάρος Σαμουήλ και Βασίλειος Β΄: Η σύγκρουση Βουλγαρίας και Βυζαντίου που σφράγισε τα Βαλκάνια και η ιστορία πίσω από τα οστά στις Πρέσπες

Η συμφωνία πολιτιστικής ανταλλαγής ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία, με την οποία 48 κειμήλια επιστρέφουν στην Ελλάδα και τα λείψανα που αποδίδονται στον τσάρο Σαμουήλ πρόκειται να παραδοθούν στη Βουλγαρία, επαναφέρει στο προσκήνιο μια από τις πλέον δραματικές περιόδους της μεσαιωνικής ιστορίας των Βαλκανίων.

Για τους Βούλγαρους ο Σαμουήλ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της μεσαιωνικής τους ιστορίας. Για τη βυζαντινή ιστορία είναι ο μεγάλος αντίπαλος του Βασιλείου Β΄, του αυτοκράτορα που έμεινε γνωστός στους επόμενους αιώνες με την προσωνυμία «Βουλγαροκτόνος».

Οι δύο άνδρες αναμετρήθηκαν επί δεκαετίες για τον έλεγχο των Βαλκανίων. Ανάμεσά τους μεσολάβησαν καταστροφικές εκστρατείες, πολιορκίες, ήττες και αντεπιθέσεις, μέχρι την αποφασιστική μάχη του Κλειδίου το 1014. Και η ιστορία τους συνδέεται άμεσα με την Ελλάδα, καθώς ο Σαμουήλ είχε εγκαταστήσει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της εξουσίας του στις Πρέσπες, όπου και τάφηκε.

Ποιος ήταν ο τσάρος Σαμουήλ

Ο Σαμουήλ εμφανίζεται στο προσκήνιο μετά το 976, σε μια περίοδο κατά την οποία το Βυζάντιο είχε κατορθώσει να καταλύσει την εξουσία του βουλγαρικού κράτους στις ανατολικές περιοχές του, χωρίς όμως να ελέγξει πλήρως τα δυτικά εδάφη.

Μαζί με τα αδέλφια του, Δαβίδ, Μωυσή και Ααρών, τους λεγόμενους Κομητόπουλους, ανέλαβε την αντίσταση απέναντι στην Κωνσταντινούπολη. Σταδιακά, μετά τον θάνατο των αδελφών του, έγινε ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης και το 997 έλαβε τον τίτλο του τσάρου.

Η επικράτειά του είχε το πολιτικό και στρατιωτικό της βάρος πολύ δυτικότερα από τις παλαιότερες βουλγαρικές πρωτεύουσες. Οι Πρέσπες και στη συνέχεια η Αχρίδα έγιναν τα σημαντικότερα κέντρα της εξουσίας του.

Στην περίοδο της μεγαλύτερης ισχύος του, ο Σαμουήλ είχε επεκτείνει τον έλεγχό του σε μεγάλο μέρος των Βαλκανίων. Οι δυνάμεις του έφτασαν στη Θεσσαλία και βαθύτερα στη σημερινή ελληνική επικράτεια, ενώ κατέλαβαν πόλεις και φρούρια από τη Μακεδονία έως τη νότια Ελλάδα.

Η κατάληψη της Λάρισας και ο Άγιος Αχίλλειος

Η σχέση του Σαμουήλ με τις Πρέσπες εξηγεί και γιατί τα οστά που αποδίδονται σε εκείνον βρέθηκαν στην Ελλάδα. Περί το 985 ή 986, ο Σαμουήλ κατέλαβε τη Λάρισα. Από εκεί μετέφερε στις Πρέσπες το λείψανο του Αγίου Αχιλλείου, επισκόπου Λαρίσης, και οικοδόμησε στη σημερινή νησίδα του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα έναν μεγάλο ναό προς τιμήν του.

Η επιβλητική τρίκλιτη βασιλική θεωρείται από μεγάλο μέρος της έρευνας ότι ανεγέρθηκε με πρωτοβουλία του Σαμουήλ και αποτέλεσε όχι μόνο θρησκευτικό κέντρο αλλά και σύμβολο της εξουσίας που επιχειρούσε να εδραιώσει στην περιοχή.

Στην ίδια βασιλική επρόκειτο, σύμφωνα με την επικρατούσα αρχαιολογική ερμηνεία, να ταφεί και ο ίδιος.

Ο νεαρός αυτοκράτορας που παραλίγο να χάσει τα πάντα

Την ίδια εποχή στην Κωνσταντινούπολη βρισκόταν στον θρόνο ένας αυτοκράτορας που στην αρχή της βασιλείας του κάθε άλλο παρά πανίσχυρος ήταν.

Ο Βασίλειος Β΄, γεννημένος περίπου το 958, ανέλαβε ουσιαστικά την εξουσία το 976. Για χρόνια ήταν αναγκασμένος να αντιμετωπίζει όχι μόνο τους εξωτερικούς αντιπάλους της αυτοκρατορίας αλλά και εξεγέρσεις ισχυρών βυζαντινών αριστοκρατικών οικογενειών που αμφισβητούσαν την κυριαρχία του.

Η πρώτη μεγάλη προσωπική του αναμέτρηση με τους Βούλγαρους κατέληξε σε καταστροφή.

Το 986 επιχείρησε να καταλάβει τη Σαρδική, τη σημερινή Σόφια. Η πολιορκία απέτυχε και, κατά την επιστροφή του, ο βυζαντινός στρατός έπεσε σε ενέδρα στις Πύλες του Τραϊανού. Ο στρατός του Βασιλείου υπέστη βαριά ήττα και ο ίδιος κατάφερε με δυσκολία να διαφύγει.

Για τον Σαμουήλ ήταν μια μεγάλη νίκη. Για τον Βασίλειο, όμως, αποδείχθηκε η αρχή μιας σύγκρουσης που θα κρατούσε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του.

Η πρώτη μεγάλη ανατροπή στον Σπερχειό

Καθώς ο Βασίλειος ήταν απασχολημένος με τις εσωτερικές εξεγέρσεις, ο Σαμουήλ συνέχισε τις εκστρατείες του προς τον νότο.

Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει το 996, όταν βυζαντινός στρατός υπό τον στρατηγό Νικηφόρο Ουρανό αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Σαμουήλ κοντά στον Σπερχειό.

Οι Βούλγαροι είχαν στρατοπεδεύσει πιστεύοντας ότι ο πλημμυρισμένος ποταμός αποτελούσε φυσικό εμπόδιο. Οι Βυζαντινοί όμως εντόπισαν πέρασμα, διέσχισαν τον ποταμό μέσα στη νύχτα και εξαπέλυσαν αιφνιδιαστική επίθεση.

Η ήττα του στρατού του Σαμουήλ ήταν βαριά. Ο ίδιος επέζησε και συνέχισε τον πόλεμο, αλλά πλέον η δυναμική της σύγκρουσης είχε αρχίσει να μεταβάλλεται.

Ο πόλεμος φθοράς του Βασιλείου

Όταν ο Βασίλειος Β΄ κατάφερε να εδραιώσει την εξουσία του στην Κωνσταντινούπολη, μπορούσε πλέον να στρέψει πολύ μεγαλύτερο μέρος της στρατιωτικής ισχύος του στα Βαλκάνια.

Από τις αρχές του 11ου αιώνα ακολούθησε μια συστηματική στρατηγική φθοράς. Αντί να επιδιώξει μία μόνο αποφασιστική αναμέτρηση, πραγματοποιούσε επαναλαμβανόμενες εκστρατείες, καταλάμβανε φρούρια, έκοβε δρόμους ανεφοδιασμού και περιόριζε σταδιακά την επικράτεια του αντιπάλου του.

Περιοχές και σημαντικά οχυρά επέστρεφαν το ένα μετά το άλλο στον βυζαντινό έλεγχο. Ο πόλεμος μετατράπηκε έτσι σε μια μακρόχρονη αναμέτρηση αντοχής, στην οποία ο Βασίλειος διέθετε πλέον περισσότερους πόρους και μεγαλύτερη στρατιωτική δυνατότητα.

Το Κλειδί και η αποφασιστική μάχη

Η καθοριστική στιγμή ήρθε στις 29 Ιουλίου 1014, στο Κλειδί, στην περιοχή του Στρυμόνα και του όρους Μπέλλες.

Ο Σαμουήλ είχε οργανώσει ισχυρή αμυντική γραμμή για να εμποδίσει την προέλαση του βυζαντινού στρατού. Οι επανειλημμένες μετωπικές επιθέσεις των Βυζαντινών δεν κατάφερναν αρχικά να διασπάσουν τις οχυρώσεις.

Τη λύση έδωσε ο στρατηγός Νικηφόρος Ξιφίας, ο οποίος οδήγησε δύναμη μέσα από τα βουνά, βρέθηκε στα νώτα των Βουλγάρων και εξαπέλυσε αιφνιδιαστική επίθεση. Η άμυνα κατέρρευσε και μεγάλος αριθμός στρατιωτών του Σαμουήλ αιχμαλωτίστηκε. Ο ίδιος ο Σαμουήλ κατόρθωσε να διαφύγει.

Αυτό που ακολούθησε, όμως, έγινε μία από τις πιο γνωστές και σκοτεινές ιστορίες του μεσαιωνικού Βυζαντίου.

Οι χιλιάδες τυφλοί αιχμάλωτοι

Ο βυζαντινός χρονικογράφος Ιωάννης Σκυλίτζης παραδίδει ότι ο Βασίλειος διέταξε την τύφλωση των αιχμαλώτων. Η μεταγενέστερη παράδοση μιλά για περίπου 15.000 άνδρες, οι οποίοι χωρίστηκαν σε ομάδες των εκατό, με έναν μονόφθαλμο σε κάθε ομάδα ώστε να οδηγήσει τους υπόλοιπους πίσω στον Σαμουήλ.

Ο αριθμός των 15.000 πρέπει να αντιμετωπίζεται με την επιφύλαξη που απαιτούν οι μεσαιωνικές πηγές και δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα. Η μαζική τύφλωση, πάντως, αποτελεί κεντρικό στοιχείο της βυζαντινής αφήγησης για τη μάχη και συνδέθηκε στους επόμενους αιώνες άρρηκτα με την εικόνα του Βασιλείου Β΄. Το ίδιο το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει την παράδοση για τους περίπου 15.000 αιχμαλώτους.

Η τύφλωση ήταν γνωστή τιμωρία στη βυζαντινή πολιτική πρακτική, ιδιαίτερα απέναντι σε διεκδικητές της εξουσίας και εξεγερμένους. Η κλίμακα που αποδίδεται, όμως, στην περίπτωση του Κλειδίου έκανε το γεγονός να περάσει στη συλλογική μνήμη ως πράξη εξαιρετικής αγριότητας.

Ο θάνατος του Σαμουήλ

Σύμφωνα με τη γνωστότερη εκδοχή που διασώζουν οι βυζαντινές πηγές, όταν ο Σαμουήλ αντίκρισε τους στρατιώτες του τυφλωμένους, υπέστη ισχυρό σοκ. Πέθανε στις 6 Οκτωβρίου 1014, περίπου δύο μήνες μετά τη μάχη.

Η παράδοση συνδέει άμεσα τον θάνατό του με το θέαμα των ακρωτηριασμένων στρατιωτών του. Το ότι πέθανε λίγο μετά τη συντριβή στο Κλειδί είναι βέβαιο· η ακριβής ιατρική αιτία και η δραματική αλληλουχία όπως περιγράφεται στις μεταγενέστερες αφηγήσεις δεν μπορούν, φυσικά, να εξακριβωθούν σήμερα.

Ο πόλεμος δεν τελείωσε εκεί. Οι διάδοχοί του συνέχισαν την αντίσταση για ακόμη τέσσερα χρόνια.

Το 1018, όμως, το βουλγαρικό κράτος υποτάχθηκε και ενσωματώθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Τα σύνορα του Βυζαντίου έφτασαν ξανά στον Δούναβη, σηματοδοτώντας μία από τις μεγαλύτερες εδαφικές επεκτάσεις της αυτοκρατορίας κατά τον Μεσαίωνα.

Πότε ο Βασίλειος ονομάστηκε «Βουλγαροκτόνος»

Η νίκη αυτή σφράγισε την ιστορική εικόνα του Βασιλείου Β΄. Η προσωνυμία «Βουλγαροκτόνος» με την οποία είναι σήμερα παγκοσμίως γνωστός συνδέθηκε με την πολυετή συντριβή της βουλγαρικής ισχύος και ιδιαίτερα με το Κλειδί.

Υπάρχει, ωστόσο, μια ενδιαφέρουσα ιστορική λεπτομέρεια: η ονομασία δεν φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε ως καθιερωμένη προσωνυμία του αυτοκράτορα όσο ζούσε. Εμφανίζεται σε μεταγενέστερη βυζαντινή παράδοση και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία στους επόμενους αιώνες.

Η βασιλεία του Βασιλείου Β΄, από το 976 έως το 1025, θεωρείται μία από τις περιόδους κατά τις οποίες η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειο της στρατιωτικής της ισχύος. Μετά την κατάκτηση της Βουλγαρίας, ο αυτοκράτορας ακολούθησε πάντως πιο πραγματιστική πολιτική απέναντι στους πληθυσμούς των νέων επαρχιών, διατηρώντας μεταξύ άλλων την εκκλησιαστική οργάνωση της Αχρίδας και ορισμένες υφιστάμενες φορολογικές πρακτικές.

Πώς βρέθηκαν τα οστά του Σαμουήλ στην Ελλάδα

Μετά τον θάνατό του, ο Σαμουήλ θεωρείται ότι τάφηκε εκεί όπου είχε εγκαταστήσει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της εξουσίας του: στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα.

Στις αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποίησε τη δεκαετία του 1960 ο καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Νικόλαος Μουτσόπουλος, αποκαλύφθηκαν τέσσερις ταφές στο νότιο κλίτος της βασιλικής.

Ο Μουτσόπουλος απέδωσε έναν από τους σκελετούς στον ίδιο τον Σαμουήλ και τους υπόλοιπους σε μέλη της δυναστείας των Κομητόπουλων. Η ταύτιση αυτή έχει επικρατήσει ευρέως, αν και το υπουργείο Πολιτισμού διατυπώνει προσεκτικά ότι πρόκειται για απόδοση «σύμφωνα με τον ανασκαφέα», καθώς στη νεότερη επιστημονική συζήτηση έχουν διατυπωθεί και διαφορετικές απόψεις για επιμέρους στοιχεία του μνημείου.

Τα λείψανα μεταφέρθηκαν στη Θεσσαλονίκη και για δεκαετίες η Βουλγαρία ζητούσε την παράδοσή τους. Το 2015, ο τότε πρόεδρος της χώρας Ρόσεν Πλεβνέλιεφ είχε δηλώσει ότι η επιστροφή τους θα αποτελούσε «ιστορική πράξη συμφιλίωσης» Ελλάδας και Βουλγαρίας.

Το ελληνικό αίτημα συνδεόταν επί χρόνια με την επιστροφή εκκλησιαστικών κειμηλίων και χειρογράφων που είχαν αφαιρεθεί από μονές της Ανατολικής Μακεδονίας κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Περισσότερα από χίλια χρόνια μετά τη μάχη του Κλειδίου, οι δύο αντίπαλοι εκείνης της εποχής εξακολουθούν έτσι, με έναν παράδοξο τρόπο, να συνδέουν τις δύο χώρες: ο Σαμουήλ μέσα από τα λείψανά του που παρέμειναν στις Πρέσπες όπου είχε την έδρα του και ο Βασίλειος Β΄ μέσα από μια σύγκρουση που άλλαξε για περισσότερο από έναν αιώνα τον συσχετισμό δυνάμεων στα Βαλκάνια.