Γ. Χ. Παπαγεωργίου

Οι Ευρωπαίοι πολίτες πληρώσαμε και συνεχίζουμε να πληρώνουμε πολύ ακριβά το κόστος της προηγούμενης κρίσης λόγω του συνεχιζόμενου πολέμου στην Ουκρανία, που οδήγησε τον ετήσιο τιμάριθμο κοντά στο +10% το 2022 και αφαίρεσε σωρευτικά τα επόμενα χρόνια αγοραστική δύναμη που προσεγγίζει το 20% σε βασικά καταναλωτικά αγαθά και υπηρεσίες.

Το αυξημένο κόστος που πληρώνουν πολίτες και επιχειρήσεις, όμως, αποτελεί έσοδο για κάποιες εταιρείες, οι οποίες είδαν τα κέρδη τους να εκτοξεύονται. Η ενεργειακή κρίση που πυροδότησε ο πόλεμος στην Ουκρανία είχε ως αποτέλεσμα πέντε πετρελαϊκοί κολοσσοί (ExxonMobil, Chevron, Shell, BP, Total Energies) να αποκομίσουν κέρδη περίπου 467 δισ. δολαρίων από το 2022 έως το 2026, από τα οποία μοίρασαν περίπου 444 δισ. δολάρια σε μερίσματα και επαναγορές μετοχών, σύμφωνα με έρευνα της διεθνούς Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης Global Witness που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Independent». Το ανεξάρτητο Δίκτυο Φορολογικής Δικαιοσύνης, με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο, υπολόγισε ότι το 2022-2023 τα πλεονάζοντα κέρδη των εταιρειών ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ενωση ξεπέρασαν τα 223 δισ. ευρώ, αλλά τα φορολογικά έσοδα που είχαν οι χώρες-μέλη από αυτά ήταν μόνο 26-28 δισ. ευρώ, ενώ θα μπορούσαν να είναι τριπλάσια. 

Οσο για τον τιμάριθμο, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο υπολόγισε ότι περίπου η μισή (45%) αύξηση των τιμών το 2022 τροφοδότησε επιχειρηματικά κέρδη. Το γεγονός αυτό περιγράφεται ως «πληθωρισμός της απληστίας» από ορισμένους οικονομολόγους, δεδομένου ότι κάποιες εταιρείες που διαθέτουν απαραίτητα βασικά αγαθά (καύσιμα, ηλεκτρικό, τρόφιμα) αυξάνουν τις τιμές πολύ περισσότερο απ’ όσο αυξάνεται το κόστος ώστε να ανεβάσουν τα περιθώρια κέρδους.

Ο μεγάλος κερδισμένος ασφαλώς είναι οι πολεμικές βιομηχανίες. Η γερμανική αμυντική Rheinmetall αποτελεί το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα. Τα ενοποιημένα έσοδα εκτινάχθηκαν από 6,41 δισ. ευρώ το 2022 σε 9,75 δισ. ευρώ το 2024, με το λειτουργικό κέρδος να διαμορφώνεται σε ρεκόρ: 1,478 δισ. ευρώ (+61%).

Με την έναρξη του πολέμου στο Ιράν η μετοχή κατέγραψε νέα άλματα, με αναλυτές να αναμένουν έσοδα έως 45% υψηλότερα λόγω ζήτησης για πυρομαχικά, τεθωρακισμένα και αεράμυνα. 

Μεγάλη άνοδο τζίρων, κερδών και απόδοσης μετοχών έχουν όλες οι μεγάλες εταιρείες παραγωγής πολεμικού υλικού όχι μόνο των ΗΠΑ, αλλά και οι ευρωπαϊκές (Thales, Leonardo, BAE systems, Saab και αρκετές άλλες). Ο δείκτης ευρωπαϊκών μετοχών αμυντικού υλικού Stoxx έχει απόδοση 677% στην πενταετία, ενώ ο πόλεμος στο Ιράν οδηγεί όλους τους αναλυτές να αναθεωρούν προς τα πάνω τις προβλέψεις τους για τα οικονομικά αποτελέσματα.

Δεν είναι τυχαίο ότι η γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία Volkswagen ανακοίνωσε την περασμένη εβδομάδα ότι θα μετατρέψει μια μονάδα παραγωγής αυτοκινήτων σε εργοστάσιο κατασκευής πυραυλικών συστημάτων αεράμυνας σε συνεργασία με την κρατική ισραηλινή εταιρεία Rafael Advanced Defence Systems που κατασκευάζει το Iron Dome.

Οι αμυντικοί προϋπολογισμοί των χωρών της Ε.Ε. προσαρμόζονται στα νέα παγκόσμια δεδομένα κινητοποιώντας πόρους και παραγωγικό δυναμικό στον τομέα της άμυνας. 

Από τη μία πλευρά οι κινήσεις αυτές είναι απαραίτητες για να διασφαλιστεί η προστασία και η ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών. 
Την ίδια στιγμή, όμως, είναι αναγκαίο να υπάρχει διαφάνεια και, κυρίως, στρατηγικός σχεδιασμός με δημοκρατική λογοδοσία στις διαδικασίες «στρατιωτικοποίησης» της ευρωπαϊκής οικονομίας. Διότι υπάρχει πάντα ο κίνδυνος τα συμφέροντα που κάθε φορά επωφελούνται από τις συγκρούσεις να ασκούν κάθε είδους πιέσεις στην κατεύθυνση αυτή. 

Στις ΗΠΑ, το ζήτημα είχε φέρει στην επιφάνεια ο πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ το 1961, όταν στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του προειδοποίησε για «την απόκτηση αδικαιολόγητης επιρροής, είτε επιδιωκόμενης είτε όχι, από το στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα». 

Στην Ευρώπη, το σύστημα αυτό μόλις αρχίζει να οικοδομείται σε νέα βάση.

Επομένως, τώρα είναι η στιγμή να θεμελιωθεί η διαφάνεια, ο δημοκρατικός έλεγχος, αλλά και το νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα διέπει τις σχέσεις με την κοινωνία και την πολιτική σφαίρα ώστε να διασφαλίζεται το δημόσιο συμφέρον.

Η Ευρώπη δεν πρέπει και δεν μπορεί να υιοθετήσει το δόγμα του «αέναου πολέμου».