Ρώμος Φιλύρας, ο ποιητής που «πέθανε» δύο φορές - Η κοσμική ζωή, η σύφιλη και τα 15 χρόνια στο Δρομοκαΐτειο

Σαν σήμερα, στις 9 Σεπτεμβρίου 1942, ο Ρώμος Φιλύρας άφησε την τελευταία του πνοή πίσω από τα κάγκελα του Δρομοκαΐτειου, σφραγίζοντας την πορεία μιας μορφής που κινήθηκε ανάμεσα στο φως της δημιουργίας και το σκότος της δοκιμασίας. Υπήρξε ένας δημιουργός που βάδισε με την ίδια οικειότητα στους λαμπερούς δρόμους της ημέρας και στα σκοτεινά καλντερίμια της νύχτας.

Η διαδρομή του ποιητή, ο οποίος έφυγε από τη ζωή, πριν από 84 χρόνια, χαρακτηρίστηκε από έντονες αντιθέσεις. Από τη μάχιμη δημοσιογραφία, το αστυνομικό ρεπορτάζ και την κοσμική ζωή της Αθήνας, βρέθηκε αντιμέτωπος με την τραγωδία της ασθένειας και τον δεκαπεντάχρονο εγκλεισμό. Παρά τις συνθήκες στο ψυχιατρείο, δεν έπαψε να γράφει και να μοιράζεται απλόχερα τα ποιήματά του, προσφέροντας μια ξεχωριστή παρακαταθήκη στον νεοελληνικό λυρισμό.

Η πέτρα που έγινε «πετριά»

Ο Ρώμος Φιλύρας, με πραγματικό όνομα Ιωάννης (Γιάγκος) Β. Οικονομόπουλος, γεννήθηκε το 1888 ή το 1898 στο Κιάτο Κορινθίας, σύμφωνα με τα στοιχεία του ληξιαρχείου, ενώ ορισμένες πηγές τοποθετούν τη γέννησή του στο Δερβένι.

Έμαθε τα πρώτα του γράμματα στο σπίτι από τον εκπαιδευτικό πατέρα του. Το 1902 η οικογένεια μετακόμισε στον Πειραιά, όπου ο νεαρός Ιωάννης ολοκλήρωσε το σχολείο, προτού ακόμα υιοθετήσει το λογοτεχνικό του ψευδώνυμο.

Η πρώτη του επαφή με τα γράμματα έγινε μέσα από ένα πεζογράφημα στο παιδικό περιοδικό «Χαραυγή» της Μυτιλήνης. Όντας ακόμη μαθητής Γυμνασίου, ξεκίνησε να εργάζεται ως δημοσιογράφος σε αθηναϊκές εφημερίδες και να συνεργάζεται με έντυπα της εποχής (όπως ο «Νουμάς», η «Διάπλαση των Παίδων», η «Ακρόπολις», η «Πρόοδος», η «Νέα Ελλάς» και η «Πατρίς»), δημοσιεύοντας ποίηση, πεζά, χρονογραφήματα και βιβλιοκριτικές. Την ίδια χρονιά υιοθέτησε το ψευδώνυμο Ρώμος Φιλύρας για τα ποιήματα που υπέγραφε στο περιοδικό «Νουμάς».

Ο ίδιος ανέφερε χαριτολογώντας (ή και όχι) πως η ποιητική του «πετριά» ξεκίνησε όταν, σε ηλικία μόλις 7 ετών, δέχτηκε κατά λάθος μια πέτρα στο κεφάλι από έναν φίλο του.

Ο Κώστας Βάρναλης, αναπολώντας την πρώτη τους συνάντηση, σημείωσε στα «Αισθητικά-Κριτικά» (τ. Β’, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1981): «Τόνε γνώρισα στα 1904 τελειόφοιτο στο γυμνάσιο του Πειραιώς. Είτανε μόλις 16 χρόνων παιδί, αμούστακος, με γυαλιά και με μπέρτα. Διαρκώς κοίταγε ψηλά ή πουθενά και φαινότανε σαν άνθρωπος έξω καιρού και τόπου. Και τέτιος έμεινε.»

Η διπλή ζωή: Κοσμικά σαλόνια και αστυνομικό ρεπορτάζ

Ο Φιλύρας αγαπούσε τη ζωή και τις απολαύσεις της εποχής του. Συχνάζοντας σε κοσμικά στέκια όπως το ιστορικό ξενοδοχείο «ΑΚΤΑΙΟΝ» στο Νέο Φάληρο, κινούνταν ανάμεσα σε χορούς και γυναίκες της υψηλής κοινωνίας. Η καθημερινότητά του διαγραφόταν μέσα από έντονες αντιθέσεις: τα βράδια παραδινόταν στην κοσμική ζωή, ενώ τα πρωινά κάλυπτε το αστυνομικό ρεπορτάζ στις εφημερίδες.

Μέσα από τις στήλες της εφημερίδας «Νέα Ημέρα» κατέγραφε εγκλήματα και συμβάντα, μεταβαίνοντας συνεχώς από τα σαλόνια του «ΑΚΤΑΙΟΝ» στα αστυνομικά τμήματα της Αθήνας και του Πειραιά. Η νυχτερινή του ζωή επηρέαζε συχνά την πρωινή του εργασία, με αποτέλεσμα να χάνει ειδήσεις και να καταφεύγει σε συναδέλφους του αστυνομικούς συντάκτες για ενημέρωση.

Σημείωνε με σχολαστικότητα κάθε μικροτραυματισμό, κλοπή ή απατεωνιά. Όταν η ειδησεογραφία ήταν φτωχή, στρεφόταν στα «καροδρομικά», δηλαδή τα ατυχήματα στους δρόμους. Χρησιμοποιούσε τον όρο «καροδρομικά» περιπαικτικά, θεωρώντας υπερβολική τη λέξη «τροχαία», μιας και η πλειονότητα των οχημάτων της εποχής ήταν ακόμα κάρα.

Τα δύο ενδεχόμενα για την «αυτοκτονία» του

Το 1916 ανέλαβε καθήκοντα αρχειοφύλακα και στη συνέχεια γραφέα στο Δικαστικό Σώμα του Στρατού, φτάνοντας μέχρι τον βαθμό του υπολοχαγού. Κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους υπηρέτησε στη Μακεδονία και την Ήπειρο. Παρά τη σοβαρή μυωπία του, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή στα χιόνια της Μανωλιάσσας, όπου υπέστη κρυοπαγήματα που οδήγησαν στον ακρωτηριασμό δύο δαχτύλων του ποδιού του.

Γύρω από τη στρατιωτική του θητεία υφίστανται δύο διαφορετικές εκδοχές που εμπλέκουν το όνομά του σε ένα περιστατικό αυτοκτονίας:

Η πρώτη εκδοχή θέλει τον ίδιο, μετά την περιπέτεια των κρυοπαγημάτων, να αποφασίζει να σκηνοθετήσει τον «θάνατο» του ποιητικού του εαυτού. Έτσι, ως στρατιώτης Ιωάννης Οικονομόπουλος, τηλεφώνησε στις εφημερίδες ανακοινώνοντας την αυτοκτονία του ποιητή Ρώμου Φιλύρα, προκαλώντας αναστάτωση στον κύκλο του.

Η δεύτερη εκδοχή αναφέρει πως από δελτίο της Αστυνομίας έγινε γνωστή η αυτοκτονία ενός νοσηλευόμενου στρατιώτη με το όνομα Ιωάννης Οικονομόπουλος (σύμπτωση ονόματος). Οι αστυνομικοί συντάκτες, γνωρίζοντας τη νοσηλεία του Φιλύρα, υπέθεσαν πως επρόκειτο για τον γνωστό ποιητή. Αφού διασταύρωσαν το όνομα τηλεφωνικά, δημοσίευσαν την επομένη εκτενείς νεκρολογίες. Ο Φιλύρας, πληροφορούμενος το λάθος, επέλεξε να μην παρέμβει, απολαμβάνοντας τον θόρυβο από το νοσοκομείο. Λίγο αργότερα, περιποιημένος και καλοντυμένος, εμφανίστηκε στα γραφεία των εφημερίδων αφήνοντας άναυδους τους συναδέλφους του. Μετά τις απαραίτητες διαψεύσεις, ο ίδιος σχολίαζε χαριτολογώντας στους φίλους του: «Ιωάννη Οικονομόπουλε, έχυσες το αίμα σου, εθυσίασες τη ζωή σου για να με κάνεις εμένα ένδοξο!».

Το 1916 κατέγραψε αυτή την περιπέτεια στο εύθυμο πεζογράφημα «Ο θεατρίνος της ζωής», ενώ για χρόνια συνήθιζε να λέει: «Υπήρξα τα πάντα στη ζωή μου μέχρι και αυτοκτόνος!».

Η εκδήλωση της σύφιλης

Από το 1920, εξαιτίας αφροδίσιου νοσήματος (σύφιλη), άρχισαν να εκδηλώνονται τα πρώτα σοβαρά προβλήματα στην ψυχική του υγεία, γεγονός που οδήγησε στην αποστρατεία του το 1924.

Στην πλέον οξεία φάση της νόσου εξέδωσε τη συλλογή «Πιερότος» (1922), η οποία λειτούργησε ως ποιητικό προσωπείο απέναντι στην επερχόμενη ψυχική διαταραχή. Πάντα ανήσυχος και ιδιόρρυθμος, διατηρούσε ένα ιδιαίτερο χιούμορ που συχνά προκαλούσε αμηχανία στο περιβάλλον του, ενώ η σταδιακή προσβολή του νευρικού του συστήματος εκδηλωνόταν και με τάσεις μεγαλομανίας. Μάλιστα, λέγεται πως εμφανίστηκε στη Λέσχη Αξιωματικών φορώντας ψεύτικες επωμίδες, προκαλώντας την αντίδραση ενός στρατηγού που τον καταδίωξε στην οδό Ερμού.

Το 1922 έθεσε υποψηφιότητα ως ανεξάρτητος βουλευτής στην Κορινθία και μετέπειτα στην Αθήνα. Καθώς η κατάστασή του επιδεινωνόταν, πίστευε πως ήταν διάδοχος του βυζαντινού θρόνου, φαντασιωνόταν πως τον ερωτεύονταν πριγκίπισσες και έστελνε επιστολές και τηλεγραφήματα σε βυζαντινούς αυτοκράτορες.

Ο εγκλεισμός στο Δρομοκαΐτειο

Στις 13 Οκτωβρίου 1927 ο Ρώμος Φιλύρας εισήχθη στο Δρομοκαΐτειο, κατόπιν αίτησης της αδελφής του Μαρίκας Ανδρέα Λαζανά (στις 12.10.1927). Η συνοδευτική ιατρική βεβαίωση δύο ιατρών ανέφερε: «πάσχει ὑπὸ προϊούσης γενικῆς παραλύσεως συνεπείᾳ παλαιᾶς συφιλίδος καὶ δεῖται, ἕνεκα τούτου, εἰσαγωγῆς εἰς εἰδικὸν Νοσοκομεῖον». Στο "Βιβλίον ιστορικών" του ιδρύματος καταγράφηκε: «σύφιλις πρὸ 14ετίας [= 1913], ἣν καὶ ἐθεράπευσε ἀτελῶς».

Η διαδρομή του στο Δρομοκαΐτειο διασταυρώθηκε με εκείνη του Κώστα Καρυωτάκη, ο οποίος στα τέλη του 1927 τον επισκέφθηκε στο θεραπευτήριο διακριτικά και ανώνυμα.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο ψυχιατρείο δεν σταμάτησε να δημιουργεί. Έγραφε ποιήματα, άλλοτε συγκροτημένα και άλλοτε ακατάληπτα, πάνω σε χαρτιά του νοσοκομείου, τα οποία μοίραζε στους επισκέπτες. Ο Κώστας Βάρναλης σχολίαζε: «Όποιος του ζητούσε ποιήματα, τα έδινε χωρίς να λυπάται κ’ έτσι τα περισσότερα απ’ αυτά χαθήκανε. Κι ωστόσο αυτά, που έγραψε άρρωστος, είναι γενικά πολύ καλύτερα από κείνα, που έγραψε γερός».

Ο Φιλύρας έζησε στο Δρομοκαΐτειο μέχρι την τελευταία του πνοή, στις 9 Σεπτεμβρίου 1942.

Το ποιητικό έργο

Με την έκδοση της συλλογής «Ρόδα στον Αφρό» (1911), ο Φιλύρας εισηγείται την παρουσία του μετασυμβολισμού και του νεορομαντισμού στα ελληνικά γράμματα. Εντάσσεται στον κύκλο των νεορομαντικών ποιητών του Μεσοπολέμου (δίπλα σε δημιουργούς όπως οι Λαπαθιώτης, Ουράνης, Καρυωτάκης, Άγρας, Κλέων Παράσχος), έχοντας δεχτεί παράλληλα επιρροές από παλαιότερους όπως οι Μαλακάσης, Δροσίνης, Γρυπάρης και Πορφύρας. Επηρεασμένος από τον συμβολισμό, προσάρμοσε την τεχνική και τη γλώσσα του στην αμεσότητα της έκφρασης των συναισθημάτων του.

Στους στίχους του εξυμνεί τη φύση και τη γυναικεία ομορφιά, επιζητώντας μια ιδανική αναπαράστασή τους που ξεπερνά τα καθιερωμένα όρια.

Ο Κώστας Βάρναλης παρατηρούσε για την ποιητική του ιδιοσυγκρασία: «Είχε τον "τρόμο των ιδεών", θεωρούσε τη σκέψη και τη σκοπιμότητα αντιποιητικά στοιχεία. Έγραφε σε κατάσταση πυθικού ενθουσιασμού και μέθης. Φύση κι έρωτας ήτανε τα δυο του κύρια θέματα. Ο λυρισμός του προχωρεί με ξαφνικά κι απότομα τινάγματα, δημιουργεί χάσματα και φτάνει από την άμεση πραγματικότητα στις πιο απίθανες κορφές του ιδεαλισμού και της αποθέωσης.»