Ο καθηγητής Τσαγγάλης στον Δανίκα: Τα μυστικά της Οδύσσειας που δεν χώρεσαν στην ταινία

Επειδή είδα «Οδύσσεια», το έπος του Κρίστοφερ Νόλαν. Επειδή καθηλώθηκα. Επειδή, εκτός των άλλων, πρόκειται για τη μεγαλύτερη, τη σπουδαιότερη και την τζάμπα διαφήμιση της Ελλάδας, του αρχαίου πολιτισμού, του Ομήρου, του Οδυσσέα και φυσικά της Ithaca (Ιθάκης). Και επειδή με έτρωγε η περιέργεια να μάθω πόσο πιστός στο ποταμιαίο κείμενο είναι ο Νόλαν και σε ποια σημεία «παρεκτρέπεται» και κάνει το δικό του.

Αν και κάθε έργο τέχνης διεκδικεί την αυτονομία του. Αλλωστε τα κλασικά, τα μεγάλα κείμενα παραμένουν διαχρονικά και επίκαιρα επειδή είναι ανοιχτά σε ερμηνείες, σε εκτροπές, πανέτοιμα να ενσωματώσουν την εμπνευσμένη φαντασία σύγχρονων δημιουργών.

Γι’ αυτούς τους λόγους στράφηκα σε ειδικούς. Μελετητές και ερευνητές των ομηρικών θησαυρών. Κι έτσι κατέληξα στον καλύτερο που αυτή τη στιγμή διαθέτει η χώρα. Το όνομά του Χρήστος Τσαγγάλης. Και το βιογραφικό του πληθωρικό και εντυπωσιακό. Με τα λόγια του ίδιου:

«Γεννήθηκα στην Αθήνα το 1970. Πήγα στο Λεόντειο Λύκειο Πατησίων. Στα 18 έδωσα εξετάσεις για τη Φιλολογία, σπούδασα τέσσερα χρόνια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ελληνική Φιλολογία και συνέχισα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές το ’92-’93 στο King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου Κλασική Φιλολογία με ειδίκευση στον Ομηρο. Και στη συνέχεια διδακτορικό από το ’93 έως το ’98 στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ στην Αμερική, πάλι με ειδίκευση στον Ομηρο. Εκεί γνώρισα έναν Ιταλό ομηριστή που ήταν και ο επόπτης της διατριβής μου, με τον οποίο συνδέθηκα και προσωπικά, ένας άνθρωπος που άσκησε πολύ μεγάλη επίδραση, ονόματι Πιέτρο Πούτσι. Πέθανε πριν από λίγα χρόνια. Υπήρξε ένας παλιός αριστοκράτης της γνώσης και του πνεύματος».

Εν κατακλείδι, ο Χρήστος K. Τσαγγάλης είναι καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ, τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών (Academia Europaea) στην Τάξη της Κλασικής Φιλολογίας και των Ανατολικών Σπουδών (Section of Classics and Oriental Studies), αντεπιστέλλον μέλος της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών στην Τάξη των Γραμμάτων και Τεχνών, και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου και Διευθυντής του Τμήματος Γλώσσας και Λογοτεχνίας στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας στη Θεσσαλονίκη. Βιβλία του και μελέτες του μπορείτε να αναζητήσετε στα βιβλιοπωλεία.

Η συνέχεια συναρπαστική. Συνιστώ να τον διαβάσετε. Εξαιρετικός πιλότος στην πτήση και απογείωσή σας όταν συναντηθείτε με «The Odyssey» του Κρίστοφερ Νόλαν. Πώς είναι ο ταξιδιωτικός οδηγός σε μια ξένη χώρα; Ετσι με τον Χρήστο Τσαγγάλη.

Σκηνή 1η: Ομηρος από το «ομού» και το «αραρίσκω», δηλαδή συνταιριαστής

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΝΙΚΑΣ: Από ποιο βιβλίο ξεκινήσατε την ενασχόλησή σας με τον Ομηρο;

ΧΡΗΣΤΟΣ ΤΣΑΓΓΑΛΗΣ: Με τις «Ομηρικές έρευνες» του Γιάννη Κακριδή, το οποίο είναι γραμμένο το 1944. Η πρώτη του μελέτη, που είναι η ιστορία του Μελέαγρου. Μνημείο ομηρικής έρευνας. Ο Κακριδής υπήρξε ο θεμελιωτής μιας σχολής ερμηνείας του Ομήρου που λέγεται νεοανάλυση. Μελετά τον τρόπο με τον οποίο μοτίβα και θέματα από άλλα επικά ποιήματα μεταφέρθηκαν και μεταπλάστηκαν κυρίως στην Ιλιάδα, αλλά και στην Οδύσσεια. Η νεοανάλυση υποθέτει την ύπαρξη προγενέστερων ποιημάτων μέσω μιας συγκεκριμένης συλλογιστικής. Εμείς δεν έχουμε στα χέρια μας τέτοια ποιήματα, άλλα από λίγο μεταγενέστερα της Ιλιάδας και την Οδύσσειας μπορούμε να αναχθούμε σε προγενέστερα, τα οποία εμμέσως αναφέρει η Ιλιάδα και η Οδύσσεια.

Δ.Δ.: Ενας ήταν ο Ομηρος;

ΧΡ.ΤΣ.: Αυτό είναι ένα ερευνητικό ζήτημα το οποίο δεν έχει ξεκαθαριστεί. Υπάρχουν δύο σχολές σήμερα. Η μία σχολή πιστεύει ότι ο Ομηρος είναι ένα ιστορικό πρόσωπο το οποίο έγραψε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, δηλαδή τη συνέθεσε διά της γραφής, προφανώς κατά τη διάρκεια της ζωής του και όχι σε μία χρονική στιγμή. Σύμφωνα με αυτήν τη θεωρία, τοποθετείται γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ. και για κάποιους άλλους στον 7ο αιώνα π.Χ.. Και η άλλη θεωρία είναι αυτή της προφορικής σύνθεσης που έχει διατυπωθεί εδώ και πολλά χρόνια, σύμφωνα με την οποία το όνομα «Ομηρος» είναι ένα κατασκεύασμα της παράδοσης για να αποδώσει σε έναν μυθικών διαστάσεων αρχετυπικό ποιητή τη σύνθεση των μνημειωδών αυτών επών, της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Εδώ έχουμε να κάνουμε με προφορικές επικές παραδόσεις, με αοιδούς δηλαδή, οι οποίοι τραγουδάνε φάσεις του Τρωικού πολέμου και του νόστου του Οδυσσέα. Στην πορεία του χρόνου αυτές οι παραδόσεις αρχίζουν να σχηματοποιούνται και να αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο. Το όνομα Ομηρος είναι πάρα πολύ σπάνιο. Εχουμε στοιχεία τεσσάρων αιώνων για την Ελλάδα σε αλφαβητική γραφή και κανένας άλλος δεν ονομάζεται Ομηρος. Αυτό είναι πολύ εντυπωσιακό και μας πάει προς την κατεύθυνση του κατασκευασμένου ονόματος. Το «Ομηρος» είναι ένα σύνθετο όνομα από τη λέξη «ομού», που σημαίνει μαζί, και το ρήμα «αραρίσκω» που σημαίνει ταιριάζω - άρα, ο συνταιριαστής. Οπως ο ραψωδός είναι αυτός που ράπτει τις ωδές, που συνυφαίνει τα τραγούδια, έτσι και η λέξη «Ομηρος» θα μπορούσε να σημαίνει αυτόν που συνταιριάζει τα άσματα.

Δ.Δ.: Ο μνηστήρες πόσοι ήταν;

ΧΡ.ΤΣ.: Ηταν 108. Αναφέρονται τα ονόματα κάποιων εξ αυτών. Ο Αντίνοος φερ’ ειπείν. Αυτό που έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον είναι το πώς λειτουργεί ο αριθμός των 108. Η ιστορία του Οδυσσέα είναι η ιστορία της επιστροφής του πορθητή της Τροίας στην πατρίδα του. Υπάρχουν και άλλοι που συμμετείχαν στην εκπόρθηση της Τροίας και γυρνάνε στην πατρίδα τους. Ενας εξ αυτών ενδιαφέρει ιδιαίτερα την Οδύσσεια, διότι παρουσιάζει την προσωπικότητα του Οδυσσέα αντιστικτικά προς την προσωπικότητα αυτού του άλλου ήρωα, ο οποίος είναι ο Αγαμέμνονας. Είναι ο αρχιστράτηγος, ένας από τους Αχαιούς αρχηγούς που επιβιώνουν από τον Τρωικό πόλεμο, δηλαδή εκπορθεί την Τροία και επιστρέφει στην πατρίδα του. Και μάλιστα ο νόστος του Αγαμέμνονα είναι εύκολος, διότι γυρνάει αμέσως, δεν έχει ταλαιπωρίες στη θάλασσα, ενώ ο Οδυσσέας κάνει δέκα χρόνια για να επιστρέψει. Προσέξτε όμως τι περιμένει τον έναν και τι περιμένει τον άλλο. Τον Αγαμέμνονα τον περιμένει μία σύζυγος, η Κλυταιμνήστρα, η οποία έχει έναν εραστή, τον Αίγισθο, και φονεύουν τον Αγαμέμνονα όταν επιστρέφει στις Μυκήνες. Αντιθέτως, ο Οδυσσέας έχει μία σύζυγο, την Πηνελόπη, που την πολιορκούν 108 μνηστήρες στο παλάτι και αυτή παραμένει πιστή.

Δ.Δ.: Αυτό τι σημαίνει;

ΧΡ.ΤΣ.: Αυτό σημαίνει ότι η Οδύσσεια διαμόρφωσε την προσωπικότητα του Οδυσσέα με θετικό πρόσημο. Αντιστικτικά προς την αρνητική προσωπικότητα του Αγαμέμνονα. Και, κυρίως, ανήγαγε την Πηνελόπη σε μέτρο της δόξας του Οδυσσέα. Γιατί ο Οδυσσέας είναι ο πιο ευτυχισμένος από όλους τους ήρωες; Διότι είχε μία συνετή σύζυγο, την Πηνελόπη, που τον περίμενε πιστή παρά την πολιορκία των 108 μνηστήρων. Σε αντίθεση -μας το λέει η ίδια η Οδύσσεια- με την Κλυταιμνήστρα που ενέδωσε στον Αίγισθο και σκότωσε τον Αγαμέμνονα.

Σκηνή 2η: Οι γυναίκες στη ζωή του Οδυσσέα

Δ.Δ.: Εγώ νόμιζα ότι ο Νόλαν χρησιμοποιεί την Ορέστεια.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, η Ορέστεια του Αισχύλου είναι επηρεασμένη από αυτή τη μυθική παράδοση, που υπάρχει στους Νόστους. Οι Νόστοι, οι Επιστροφές δηλαδή, είναι ένα επικό ποίημα της αρχαϊκής εποχής, το τελευταίο επεισόδιο του οποίου είναι η επιστροφή του Αγαμέμνονα, ο φόνος του από την Κλυταιμνήστρα και τον Αίγισθο και η εκδίκηση αργότερα από τον Ορέστη, τον γιο του. Αρα η μοίρα του Οδυσσέα έχει κατασκευαστεί αντιστικτικά προς τη μοίρα του Αγαμέμνονα. Αρνητική η μία, θετική η άλλη. Γιατί έχει γίνει αυτό; Διότι η Οδύσσεια έχει έναν νέο τρόπο, νεωτερικό, με τον οποίο επιχειρεί να ορίσει...

Δ.Δ.: Νεωτερικό; Τόσο παλιά;

ΧΡ.ΤΣ.: Θα σας εξηγήσω. Ο όρος «κλέος», που σημαίνει δόξα, φήμη, έχει να κάνει με την ταυτότητα του επικού ήρωα. Στην Ιλιάδα, ο μεγάλος ήρωας, ο Αχιλλέας, κερδίζει το κλέος του πεθαίνοντας στο πεδίο της μάχης. Η Οδύσσεια θέλει να επαναορίσει το κλέος με έναν καινούριο τρόπο, απομονώνοντας ως ξεχωριστό ήρωα τον Οδυσσέα. Και το θέμα γύρω από το οποίο αναπτύσσεται το κλέος του Οδυσσέα είναι η επιστροφή, ο νόστος. Γι’ αυτό και στη διάρκεια της επιστροφής του υπάρχουν πολλαπλές απειλές που επιχειρούν να διακόψουν αυτόν τον νόστο. Αρκετές από τις απειλές αυτές έχουν σχέση με γυναίκες - όχι όλες, αλλά αρκετές.

Δ.Δ.: Οπως;

ΧΡ.ΤΣ.: Για παράδειγμα, η Καλυψώ. Η οποία του λέει: «Μείνε στο νησί μου, θα είσαι αθάνατος, η Πηνελόπη έχει γεράσει, έχουν περάσει τα χρόνια, μην πας πίσω».

Δ.Δ.: Η απιστία, δηλαδή.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι η απιστία, γιατί το ότι κοιμάται με την Καλυψώ δεν είναι το πρόβλημα. Η απιστία θα είχε τη μορφή της σταθερής αποκήρυξης της ζωής µε την Πηνελόπη, της θνητής φύσης του Οδυσσέα. Και ο Οδυσσέας είναι ένας γήινος ήρωας, ένας θνητός ήρωας, ένας ήρωας με τραύματα, με αδυναμίες, με ατέλειες, αλλά βαθιά ανθρώπινος. Και η σχέση του Οδυσσέα με τις γυναίκες αυτές που συναντάει στην επιστροφή του παίζει καθοριστικό ρόλο για τη σκιαγράφηση του χαρακτήρα του. Η Κίρκη είναι ένα άλλο είδος απειλής. Είναι μια μάγισσα που μπορεί να τον μεταμορφώσει σε γουρούνι, δηλαδή μπορεί να τον καταστρέψει, να τον κάνει δούλο της. Πέρα από τη χρησιμοποίησή της ως απειλής, χρησιμοποιείται προκειμένου να του δώσει μια λύση στο πρόβλημά του και να πάει να συναντήσει τον Τειρεσία. Οι Σειρήνες είναι ένα άλλο είδος απειλής. Είναι πολύ θελκτικές, τραγουδάνε πολύ ωραία. Και εδώ υπάρχει και μια μεταφορά με το τραγούδι. Ο ήρωάς μας είναι ένας ήρωας του λόγου και ο ποιητής μας είναι ένας αοιδός. Και βάζει κάποια τερατόμορφα πλάσματα να τραγουδάνε πολύ όμορφα, αλλά ουσιαστικά να αποτελούν μια απειλή για τον Οδυσσέα, προκειμένου να μην επιστρέψει στην Ιθάκη. Η Ναυσικά είναι ένα άλλο είδος απειλής, υπόκωφο, υπόγειο. Είναι η θνητή, όμορφη γυναίκα. Δεν υπάρχει κάποιο φλερτ με τον Οδυσσέα, αλλά τον πετυχαίνει στο ποτάμι, όπου έχει πάει με τις φίλες της να πλύνουν τα ρούχα, γιατί ετοιμάζεται να παντρευτεί. Αρα υπάρχει το σκηνικό του γάμου γύρω από τη Ναυσικά. Αυτές όλες λοιπόν οι γυναίκες, και πάνω απ’ όλες η Πηνελόπη, στο τέλος αυτής της αλυσίδας, είναι διαφορετικές εκδοχές μιας άλλης ζωής που θα μπορούσε να ζήσει ο Οδυσσέας. Και τις απορρίπτει όλες συστηματικά, αλλεπάλληλα και επιλέγει να γυρίσει στην Πηνελόπη.

Δ.Δ.: Αφού μένει εφτά χρόνια μαζί με την Καλυψώ.

ΧΡ.ΤΣ.: Επειδή τον παγιδεύει αυτή, δεν τον αφήνει να φύγει.

Δ.Δ.: Τάχα μου...

ΧΡ.ΤΣ.: Μα γι’ αυτό και οι θεοί στέλνουν τον Ερμή και της λένε ότι έφτασε η ώρα.

Δ.Δ.: Ναι αλλά καλοπέρασε εφτά χρόνια μαζί της ο Οδυσσέας.

ΧΡ.ΤΣ.: Η σεξουαλική επαφή του ήρωα δεν εκλαμβάνεται αρνητικά. Δεν ακυρώνει τον γάμο του.

Δ.Δ.: Αρα μπορεί να είναι παντρεμένος και ταυτόχρονα να είναι και άπιστος.

ΧΡ.ΤΣ.: Να είναι και εραστής.

Δ.Δ.: Μάλιστα, τα έχει πει όλα ο Ομηρος...

ΧΡ.ΤΣ.: Να σας πω κάτι ακόμα εδώ για τις Σειρήνες. Οταν ο Οδυσσέας πλησιάζει στο νησί των Σειρήνων, δίνει εντολή στους συντρόφους του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου και εκείνοι να βάλουν κερί στα αυτιά τους για να μην ακούνε το τραγούδι των Σειρήνων. Εκείνος λοιπόν ακούει το τραγούδι των Σειρήνων, το οποίο τι λέει; Λέει στον Οδυσσέα: «Κατέβα απ’ το πλοίο σου, έλα στο νησί μας να μας πεις τα μεγάλα κατορθώματά σου στον Τρωικό πόλεμο». Εδώ να προσθέσω ότι στο αρχαιοελληνικό κείμενο της Οδύσσειας, ο τρόπος με τον οποίο μιλάνε οι Σειρήνες είναι με τη γλώσσα της Ιλιάδας. Δηλαδή χρησιμοποιούν εκφράσεις που απαντούν μόνο στην Ιλιάδα και δεν απαντούν ποτέ αλλού στην Οδύσσεια. Ο ποιητής βάζει τις Σειρήνες να προσκαλέσουν τον Οδυσσέα να κατεβεί από το πλοίο του και να πάει στο νησί τους, δηλαδή -μεταφορικά- να αλλάξει ποίημα και ποιητή και να σταματήσει την Οδύσσεια. Η απειλή δηλαδή που οι Σειρήνες θέτουν προς τον Οδυσσέα δεν είναι μόνο μια απειλή βιολογικού χαρακτήρα -δηλαδή ο Οδυσσέας θα πάει στο νησί τους και δεν θα επιστρέψει στην Ιθάκη-, αλλά πάνω απ’ όλα είναι μια απειλή ποιητικού είδους. Η Οδύσσεια δηλαδή επιχειρεί ως ποίημα -και αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό απ’ όλα- να βρει τη δική της θέση μέσα σε ένα σύμπαν επικών ποιημάτων της αρχαϊκής εποχής, και το κάνει αυτό διαμορφώνοντας με εξαιρετικό τρόπο την προσωπικότητα του Οδυσσέα και το είδος των επιλογών που καλείται να κάνει.

Σκηνή 3η: Ο Ομηρος επινόησε το πρώτο φλας μπακ στη Δυτική λογοτεχνία

Δ.Δ.: Η διαδρομή του Οδυσσέα, σύμφωνα με τον Ομηρο, ποια ήταν;

ΧΡ.ΤΣ.: Καταρχάς δεν την παρουσιάζει γραμμικά, χρονολογικά. Θα περιμέναμε να ξεκινήσει με τον Οδυσσέα να βρίσκεται στο ακρογιάλι της Τροίας και φεύγει με το πλοίο του. Η Τροία βρίσκεται στην περιοχή της Τρωάδας, κοντά στον λόφο Χισαρλίκ στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, στη σημερινή Τουρκία. Η Οδύσσεια, λοιπόν, ξεκινάει με τον εξής τρόπο: Ο Οδυσσέας βρίσκεται καθηλωμένος στο νησί της Καλυψώς στην πρώτη ραψωδία, κι οι θεοί αποφασίζουν να στείλουν τον Ερμή για να πει στην Καλυψώ να τον αφήσει να γυρίσει στην Ιθάκη.

Δ.Δ.: Στην ταινία δεν υπάρχει αυτό.

ΧΡ.ΤΣ.: Προσέξτε τώρα τι γίνεται. Φεύγει ο Ερμής στην πρώτη ραψωδία και τον ξεχνάμε. Παράλληλα με τον Ερμή φεύγει η Αθηνά από τον Ολυμπο και πάει στην Ιθάκη. Μεταμορφώνεται σε θνητό άνδρα για να πείσει τον Τηλέμαχο να πάρει μια πρωτοβουλία και να αρχίσει να αναζητάει τον πατέρα του, πηγαίνοντας συγκεκριμένα στον Νέστορα που έχει επιστρέψει από την Τροία στην Πύλο και στον Μενέλαο και την Ελένη που βρίσκονται στη Σπάρτη.

Δ.Δ.: Στην ταινία δεν πηγαίνει στον Νέστορα, πηγαίνει στον Μενέλαο.

ΧΡ.ΤΣ.: Στην τρίτη ραψωδία είναι η επίσκεψη στην Πύλο και στην τέταρτη είναι η επίσκεψη στη Σπάρτη. Του δίνουν κάποιες γενικές πληροφορίες που έχουν ακούσει από έναν θαλάσσιο θεό, τον Πρωτέα, ότι είναι ζωντανός ο Οδυσσέας. Και εκεί τελειώνει η περιπλάνηση του Τηλέμαχου και μεταφερόμαστε εκεί όπου περιμέναμε να μεταφερθούμε από την αρχή του έπους, δηλαδή στο νησί της Καλυψώς όπου είναι ο Οδυσσέας. Το νησί αυτό είναι η Ωγυγία, υποτίθεται ότι είναι κάπου δυτικά της Ελλάδας, προς την Ιταλία. Αλλά, ξέρετε, η γεωγραφία δεν είναι ιστορική, είναι μυθική γεωγραφία. Εκεί λοιπόν βρισκόμαστε στην πέμπτη ραψωδία, ο Ερμής μεταφέρει την εντολή των θεών στην Καλυψώ, εκείνη την αποδέχεται, ο Οδυσσέας φτιάχνει μια σχεδία και φτάνει στο νησί των Φαιάκων, τη Σχερία, που μπορεί να είναι η Κέρκυρα.

Δ.Δ.: Ούτε αυτό είναι στην ταινία, εκεί φτάνει απευθείας στην Ιθάκη.

ΧΡ.ΤΣ.: Οι Φαίακες τον υποδέχονται, τον παίρνουν στο παλάτι, τον ντύνουν, τον στολίζουν, τον ταΐζουν και τον ρωτάνε: «Ποιος είσαι ξένε;». Κι εκεί αυτός για τέσσερις ραψωδίες (Ι, Κ, Λ, Μ) αναδιηγείται σε φλας μπακ στους Φαίακες και σε εμάς μαζί τις περιπέτειές του από τότε που έφυγε από την Τροία μέχρι που έφτασε στο νησί της Καλυψώς. Είναι πρώτο φλας μπακ στη Δυτική λογοτεχνία. Και μάλιστα αυτοδιηγητικό φλας μπακ, δηλαδή αυτός που αφηγείται είναι ο ίδιος πρωταγωνιστής της ιστορίας, δεν το κάνει κάποιος άλλος γι’ αυτόν. Γιατί υπάρχει ένα παλαιότερο φλας μπακ στο Επος του Γκιλγκαμές, ένα βαβυλωνιακό έπος της 2ης χιλιετίας π.Χ., στο οποίο όμως δεν αφηγείται ο ήρωας τις περασμένες περιπέτειές του, τις λέει κάποιος άλλος. Οι Φαίακες τον στέλνουν στην Ιθάκη και στην ίδια ραψωδία φτάνει εκεί και ο Τηλέμαχος που γύρναγε από τη Σπάρτη. Εκεί συναντιούνται τα δύο νήματα της αφήγησης, του Τηλέμαχου και του Οδυσσέα. Καταστρώνουν το σχέδιό τους και από εκεί τα πράγματα προχωρούν ευθύγραμμα μέχρι τη μνηστηροφονία.

Δ.Δ.: Εδώ ο Νόλαν τα αλλάζει όλα. Καταρχήν η Αθηνά στην ταινία δεν υπάρχει. Υπάρχει η ιέρειά της (η Ζεντάγια), την οποία την έχουν σκοτώσει στη διάρκεια της πολιορκίας της Τροίας, και αυτός από τις ενοχές του την έχει δίπλα του συνεχώς και αυτή του λέει τι πρέπει να κάνει. «Θα πάρεις μια σχεδία, μόνος σου», του λέει, και αυτή η σχεδία τον ξεβράζει στην Ιθάκη.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, στην Ιθάκη τον μεταφέρουν οι Φαίακες με ένα πλοίο γεμάτο θησαυρούς. Τον αφήνουν και τότε του εμφανίζεται ξανά η Αθηνά μεταμορφωμένη. Αποκαλύπτει την ταυτότητά της και του λέει πώς πρέπει να κινηθεί στη συνέχεια της περιπέτειας.

Σκηνή 4η: «Στον κόσμο της Οδύσσειας, ο ήρωας τύπου Ιλιάδας είναι ακατάλληλος»

Δ.Δ.: Στην ταινία δεν συμμετέχει ο Τηλέμαχος στην εξολόθρευση των μνηστήρων.

ΧΡ.ΤΣ.: Στην Οδύσσεια συμμετέχει, είναι ένας από τους τέσσερις που συμμετέχουν: ο Οδυσσέας, ο Τηλέμαχος, ο χοιροβοσκός Εύμαιος και ένας άλλος Ιθακήσιος φίλος, ο Φιλοίτιος.

Δ.Δ.: Στην ταινία τούς λέει «θα τα κάνω όλα μόνος μου» και η Πηνελόπη κλείνει τις πόρτες και λέει στον Αντίνοο και στους άλλους ότι όποιος φτιάξει το τόξο και περάσει το βέλος από δώδεκα τσεκούρια θα γίνει ο άντρας της.

ΧΡ.ΤΣ.: Η Πηνελόπη, η οποία στο παρελθόν έχει καθυστερήσει την επιλογή αυτή, υφαίνοντας για χρόνια το σάβανο του Λαέρτη και ξηλώνοντάς το τη νύχτα, με αποτέλεσμα να μην ολοκληρώνεται ποτέ. Αρα είναι κι αυτή μια πολύτροπη ηρωίδα, όπως ο Οδυσσέας. Οπως εκείνος είναι έξυπνος, πολύτροπος, ευφυής, ξεπερνάει τις δυσκολίες...

Δ.Δ.: ...και δόλιος, όμως, πανούργος.

ΧΡ.ΤΣ.: Ναι, η δολιότητα είναι απαραίτητη σε αυτόν τον κόσμο των τρομακτικών απειλών που έχουν να συναντήσουν. Η Πηνελόπη είναι εφάμιλλη του Οδυσσέα και είναι μέτρο του κλέους του στην Οδύσσεια. Και θα σας πω κάτι πάρα πολύ σημαντικό. Στην τελευταία ραψωδία, αφού έχουν σκοτώσει τους μνηστήρες, ο Ερμής παίρνει τις ψυχές τους και τις κατεβάζει στον Αδη, όπου βρίσκουν τον Αγαμέμνονα και τον Αχιλλέα. Και λέει ο Αγαμέμνονας: «Τι κάνετε εσείς εδώ;». Και του λένε όλη την ιστορία, πώς τους κορόιδευε η Πηνελόπη και πως γύρισε ο Οδυσσέας και τους εξολόθρευσε. Μόλις τα ακούει αυτά ο Αγαμέμνονας, που τον έχει σκοτώσει Κλυταιμνήστρα, μονολογεί και λέει: «Ευτυχισμένε γιε του Λαέρτη, Οδυσσέα, εσύ είχες μια εχέφρονα γυναίκα, μια συνετή γυναίκα, την Πηνελόπη. Γι’ αυτό και η δόξα που θα έχεις και το τραγούδι που θα λένε για σένα θα είναι ένα χαρμόσυνο τραγούδι στους αιώνες. Ενώ για μένα που είχα μια μισητή γυναίκα, την Κλυταιμνήστρα, μισητό θα είναι το τραγούδι που θα λένε για μένα». Η ίδια η Οδύσσεια δηλαδή στο εσωτερικό της ενσωματώνει τη σύγκριση με την επική παράδοση των Νόστων, μέσω του στόματος του μεγάλου ήρωά τους, του Αγαμέμνονα. Η ίδια η Οδύσσεια έχει μια αυτεπίγνωση, αναγνωρίζει τον εαυτό της ως ποίημα και τον συγκρίνει με άλλα ποιήματα. Οταν βάζει τον Αγαμέμνονα να λέει «ευτυχισμένε Οδυσσέα, το τραγούδι που θα λένε για σένα θα το ακούνε οι γενιές στους αιώνες των αιώνων», αυτό το τραγούδι είναι η ίδια η Οδύσσεια. Επαινεί τον εαυτό της αποκαλύπτοντάς μας το σχέδιό της: πώς αντιπαραβλήθηκε και ξεπέρασε την ανταγωνιστική επική παράδοση των Νόστων.

Δ.Δ.: Ο νόστος τι ακριβώς είναι; Η νοσταλγία;

ΧΡ.ΤΣ.: Νόστος σημαίνει επιστροφή. Η νοσταλγία είναι άλλο πράγμα. Και νομίζω ότι στα νεοελληνικά η νοσταλγία είναι αντιδάνειο, έχει κατασκευαστεί πρώτα στο εξωτερικό από το άλγος και τον νόστο και μετά έχει μεταφερθεί στα νέα ελληνικά - στα αρχαία δεν υπάρχει η λέξη νοσταλγία. Το ποίημα Νόστοι είναι οι επιστροφές όλων των άλλων Αχαιών από την Τροία, πλην του Οδυσσέα, για τον οποίο υπάρχει χωριστό ποίημα, η Οδύσσεια.

Δ.Δ.: Να επιστρέψουμε στη γεωγραφία των περιπλανήσεων.

ΧΡ.ΤΣ.: Να τα πάρουμε από την αρχή. Φεύγουν απ’ την Τροία και πάνε πρώτα στα παράλια της Θράκης, που είναι οι Κίκονες. Αυτή είναι η μόνη περιπέτεια με ιστορικό βάρος, διότι οι Κίκονες είναι ιστορικός λαός και είναι σύμμαχοι των Τρώων. Συγκρούονται με τους Κίκονες, ο Οδυσσέας χάνει μερικούς συντρόφους, παίρνει τα δώδεκα πλοία του και φεύγουν από τη Θράκη.

Δ.Δ.: Στην ταινία, μόνο ένα.

ΧΡ.ΤΣ.: Από τη Θράκη οδηγούνται στη χώρα των Λωτοφάγων, ένα μέρος το οποίο δεν ξέρουμε πού βρίσκεται, αλλά είναι προς τον Νότο. Μπορεί να είναι στη Βόρεια Αφρική. Εκεί έχουμε τη γνωστή ιστορία, όπου οι σύντροφοι του Οδυσσέα τρώγοντας τους λωτούς διατρέχουν τον κίνδυνο να ξεχάσουν την πατρίδα. Τους μαζεύει ο Οδυσσέας, φεύγουν και μετά πάνε στο νησί των Κυκλώπων. Οπως τα λέει ο Ομηρος, δώδεκα πλοία φτάνουν στο νησί όπου μένουν οι Κύκλωπες. Από εκεί όμως φεύγει ο Οδυσσέας με ένα πλοίο και πάει στο γειτονικό νησάκι που είναι μόνο ένας Κύκλωπας, ο Πολύφημος. Αυτό βέβαια δεν το ξέρει ο Οδυσσέας. Μπαίνουν μέσα στη σπηλιά και ακολουθούν τα γεγονότα όπως τα ξέρετε.

Δ.Δ.: Ο Πολύφημος είναι γιος του Ποσειδώνα.

ΧΡ.ΤΣ.: Σωστά. Πολύ ενδιαφέρον για την έννοια του κλέους είναι ένα στιγμιότυπο στη σπηλιά του Πολύφημου. Οταν έχει μεθύσει τον Κύκλωπα με το κρασί ο Οδυσσέας, εκείνος πέφτει για ύπνο. Τότε περνάει από το μυαλό του Οδυσσέα να βγάλει το σπαθί του από το θηκάρι και να του το καρφώσει στο μάτι, να τον σκοτώσει. Αλλά λέει στον εαυτό του: «Και άμα τον σκοτώσω, ποιος θα μετακινήσει τον πελώριο βράχο που κλείνει την είσοδο της σπηλιάς; Δεν μπορώ να τον σκοτώσω, άρα τον χρειάζομαι». Και έτσι του ’ρχεται η ιδέα να τον τυφλώσει, αλλά όχι να τον σκοτώσει. Δηλαδή, αν ο Οδυσσέας συμπεριφερόταν μέσα στη σπηλιά του Κύκλωπα ως ένας τυπικός ήρωας της Ιλιάδας, ήρωας του ξίφους, της δύναμης, θα έμενε παγιδευμένος στη σπηλιά του Κύκλωπα για πάντα. Αυτό σημαίνει ότι στον κόσμο των τεράτων, των μαγισσών, στον κόσμο της Οδύσσειας, ο ήρωας τύπου Ιλιάδας είναι ακατάλληλος. Χρειάζεται ένας νέος τύπος ήρωα, ένας ήρωας του μυαλού, της νόησης, ευρηματικός, που ξεπερνάει προβλήματα, που αντιμετωπίζει τα πάντα. Φεύγουν λοιπόν από το μικρό νησί, πηγαίνουν στο άλλο νησί, παίρνουν τα δώδεκα πλοία και συνεχίζουν τις περιπέτειες, πηγαίνοντας στο νησί του Αιόλου, ο οποίος έχει τους ανέμους.

Σκηνή 5η: «Μείνε ήσυχος, Ηλιε, θα τιμωρήσω τον Οδυσσέα»

Δ.Δ.: Η σκηνή στο νησί του Αιόλου δεν υπάρχει στη ταινία

ΧΡ.ΤΣ.: Επειδή έχω δει όλες τις γνωστές Οδύσσειες, υπάρχει μια επιλογή συγκεκριμένων επεισοδίων, τα οποία θεωρούνται πιο ελκυστικά.

Δ.Δ.: Αυτή η ταινία πάντως δεν έχει καμία σχέση με τις προηγούμενες, είναι εξαιρετική, μοναδική.

ΧΡ.ΤΣ.: Ο Αίολος λοιπόν τους δίνει τον ασκό με τους ανέμους και γυρνάνε προς την Ιθάκη. Πλησιάζουν στο νησί. Ο Οδυσσέας έχει πέσει για ύπνο γιατί είναι εξαντλημένος, και τότε οι σύντροφοί του λένε: «Μα αυτός τι έχει μέσα στον ασκό του Αιόλου; Μήπως του έδωσε χρυσάφι ο Αίολος και το κρατάει όλο για τον εαυτό του; Να τον ανοίξουμε». Και τον ανοίγουν και εξαπολύονται οι άνεμοι δεξιά και αριστερά και τους παρασύρουν μακριά από την Ιθάκη, πίσω στο νησί του Αιόλου. Οπότε ο Οδυσσέας πέφτει γονυπετής, παρακαλάει τον Αίολο, αλλά εκείνος του λέει: «Αμα δεν μπόρεσες ούτε έτσι να γυρίσεις, είσαι καταραμένος από τους θεούς, σήκω και φύγε από το νησί μου». Πάμε στην επόμενη περιπέτεια, στους Λαιστρυγόνες, οι οποίοι είναι γίγαντες. Εκεί ο Οδυσσέας χάνει τα έντεκα από τα δώδεκα πλοία και μένει με ένα. Και μετά από αυτό φτάνουν στο νησί της Κίρκης, όπου εκείνη μεταμορφώνει τους συντρόφους του σε χοίρους, όμως ο Οδυσσέας με ένα βότανο που του έχουν δώσει οι θεοί αντιστέκεται στη μεταμόρφωση. Το επεισόδιο της Κίρκης είναι σημαντικό, γιατί εκείνη του λέει ότι πρέπει να έρθει σε επαφή με τον κόσμο των νεκρών για να του πει ο νεκρός Τειρεσίας πώς να επιστρέψει στην Ιθάκη.

Δ.Δ.: Να πάει στην Κόλαση, δηλαδή.

ΧΡ.ΤΣ.: Προσέξτε, όμως, δεν κατεβαίνει στον Αδη ο Οδυσσέας, όπως κατεβαίνει ο Ηρακλής και άλλοι ήρωες. Οταν φτάσει στο μέρος που του λέει η Κίρκη, σκάβει έναν λάκκο, θυσιάζει ένα κριάρι και από το χάσμα που ανοίγει στο έδαφος μυρίζουν οι ψυχές των νεκρών το αίμα του κριαριού και πλησιάζουν προς το χάσμα. Και εκεί βλέπει τους νεκρούς. Εκεί υπάρχουν πολλά επεισόδια, βλέπει τη μητέρα του την Αντίκλεια που έχει πεθάνει, βλέπει διάφορες γυναίκες που είχαν κακό τέλος και βλέπει και τους ήρωες του Τρωικού πολέμου, τον Αγαμέμνονα, τον Αχιλλέα, τον Αίαντα που είναι θυμωμένος και δεν του μιλάει. Αφού τελειώσει με τον κόσμο των νεκρών, πάμε στην επόμενη ραψωδία, την τελευταία που αφηγείται ο Οδυσσέας στους Φαίακες. Εκεί είναι οι Σειρήνες και μετά η Σκύλλα και η Χάρυβδη, τα δύο τέρατα.

Δ.Δ.: Αυτή η σκηνή με τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη στην ταινία παραπέμπει στα Στενά του Ορμούζ.

ΧΡ.ΤΣ.: Για να αποφύγει τη Χάρυβδη, που είναι μια δίνη, μια ρουφήχτρα, περνάει από τη Σκύλλα, η οποία αρπάζει συντρόφους του. Και αφού περάσει, η τελευταία του περιπέτεια είναι το νησί της Θρινακίας, όπου έβοσκαν τα βόδια του Ηλιου. Εκεί ο Ηλιος έχει τις ιερές του αγελάδες, τις οποίες, όπως έχει πει η Κίρκη στον Οδυσσέα, δεν πρέπει να φάνε οι σύντροφοι. Οταν πάλι εκείνος κοιμάται, αυτοί τα τρώνε, ο Ηλιος θυμώνει και λέει στον Δία: «Αν δεν τιμωρήσεις τον Οδυσσέα, εγώ θα κατέβω στον Κάτω Κόσμο». Απειλεί την κοσμική τάξη ο Ηλιος και ο Δίας τού λέει «μείνε ήσυχος, Ηλιε, θα τον τιμωρήσω» και ρίχνει κεραυνό στο πλοίο του Οδυσσέα που βυθίζεται - και έτσι ο Οδυσσέας φτάνει στην Καλυψώ.

Σκηνή 6η: «Σήκω φύγε, δεν δεχόμαστε ζητιάνους στο παλάτι»

Δ.Δ.: Ο Δούρειος Ιππος στην ταινία του Νόλαν είναι βυθισμένος στην παραλία εξαιτίας της παλίρροιας. Τρομερή σκηνή αυτή.

ΧΡ.ΤΣ.: Στην Οδύσσεια πάλι με φλας μπακ παρουσιάζεται ο Δούρειος Ιππος.

Δ.Δ.: Αρα παραπέμπει στην Ιλιάδα.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, δεν είναι στην Ιλιάδα ο Δούρειος Ιππος. Η Ιλιάδα τελειώνει με τον θάνατο του Εκτορα. Παραπέμπει σε ένα άλλο επικό ποίημα που λέγεται Ιλίου Πέρσις, δηλαδή Αλωση του Ιλίου. Στην Οδύσσεια, όταν ο Οδυσσέας είναι στο νησί των Φαιάκων, υπάρχει εκεί ένας τραγουδιστής, ο Δημόδοκος. Και λέει τρία τραγούδια, εκ των οποίων το τρίτο μιλάει για τον Δούρειο Ιππο και την άλωση της Τροίας. Δηλαδή όταν φτάνει στο νησί των Φαιάκων ο Οδυσσέας, ο Τρωικός πόλεμος ήδη έχει γίνει τραγούδι. Η Ιλίου Πέρσις λέει ότι οι Τρώες βρίσκουν τον Δούρειο Ιππο και υπάρχει διχογνωμία αν θα τον βάλουν μέσα στην πόλη ή όχι. Κάποιοι θεωρούν ότι είναι παγίδα των Αχαιών, άλλοι θεωρούν ότι είναι δώρο. Και βγαίνει ο μάντης Λαοκόοντας με τους γιους του, ο οποίος λέει ότι είναι παγίδα, δεν πρέπει να τον βάλουν μέσα, και εκείνη τη στιγμή βγαίνουν πελώρια φίδια από τη θάλασσα και πνίγουν τον Λαοκόοντα και τα παιδιά του - αυτό έχει αποτυπωθεί σε ένα πολύ γνωστό ρωμαϊκό άγαλμα. Και αποφασίζουν πια οι Τρώες ότι αυτό είναι ένα σημάδι που τους λέει ότι πρέπει να βάλουν μέσα στην Τροία τον Δούρειο Ιππο. Τη νύχτα οι Αχαιοί ανοίγουν την πόρτα του Δούρειου Ιππου, κάνουν σημάδια με τους πυρσούς στον στόλο των Αχαιών που έχει πάει και έχει κρυφτεί πίσω από την Τένεδο, για να δώσει την εντύπωση ότι έχει φύγει και έχει γυρίσει στην Ελλάδα, επιστρέφει ο στόλος, ανοίγουν οι πύλες της Τροίας και μπαίνει όλος ο στρατός μέσα.

Δ.Δ.: Η σκηνή όπου ανοίγουν την πύλη στην ταινία είναι συγκλονιστική. Και τι γίνεται όταν φτάνει ο Οδυσσέας στην Ιθάκη; Τον αναγνωρίζει το σκυλί, ο Αργος.

ΧΡ.ΤΣ.: Αυτό γίνεται αργότερα. Με το που φτάνει στην Ιθάκη η Αθηνά τον μεταμορφώνει σε γέροντα και δεν τον αναγνωρίζει κανένας απευθείας. Πηγαίνει πρώτα στον χοιροβοσκό Εύμαιο, ο οποίος δεν μένει μέσα στην πόλη της Ιθάκης. Αυτός τον ρωτάει ποιος είναι και ο Οδυσσέας, λέει διάφορες ψεύτικες ιστορίες, σε όλους. Οτι είναι πολεμιστής της Τροίας που περιπλανιόταν στις θάλασσες και έχει πετύχει τον Οδυσσέα, και λέει δικές του εκδοχές για τον περιπλανώμενο Οδυσσέα. Αυτός που λέει τις περισσότερες και καλύτερες ιστορίες στην Οδύσσεια δεν είναι ο αφηγητής, αλλά ο ίδιος Οδυσσέας.

Δ.Δ.: Μυθοπλάστης.

ΧΡ.ΤΣ.: Ναι, τόσο πολύ αγάπησε τον ήρωά του ο Ομηρος, που τον έκανε ένα είδωλό του μέσα στο ποίημα, να λέει αυτός τις ιστορίες, αντί να τις λέει ο ίδιος. Οπότε γίνεται πρώτα η αναγνώριση από τον Εύμαιο, μετά φτάνει εκεί ο Τηλέμαχος, γίνεται και η αναγνώριση από τον Τηλέμαχο και καταστρώνουν το σχέδιό τους. Πάει ο Οδυσσέας μεταμορφωμένος στο ανάκτορο, στην πόλη της Ιθάκης, και εκεί έχουμε τη σκηνή με το σκυλί, τον Αργο - που στα αρχαία ελληνικά σημαίνει λευκός, δηλαδή ένας άσπρος σκύλος. Εχουμε διάφορα επεισόδια στην Ιθάκη με τους μνηστήρες, οι οποίοι του λένε «σήκω φύγε, δεν δεχόμαστε ζητιάνους στο παλάτι», τον προσβάλλουν και λίγο-λίγο προχωράει το πράγμα -ευθύγραμμα όμως, αυτή τη φορά δεν έχουμε φλας μπακ- μέχρι η Πηνελόπη να αποφασίσει να οργανώσει τον αγώνα ανάμεσα στους μνηστήρες.

Δ.Δ.: Η Πηνελόπη τον έχει αναγνωρίσει;

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, τον έχει αναγνωρίσει η Ευρύκλεια, η δούλα η οποία τον είχε μεγαλώσει. Του πλένει τα πόδια και βλέπει ένα σημάδι που είχε στο πόδι από ένα κυνήγι, όπου τον είχε τραυματίσει ένας κάπρος. Τον αναγνωρίζει η Ευρύκλεια και αυτός της της κλείνει το στόμα και της λέει: «Μην πεις τίποτα». Η Ευρύκλεια κρατάει το μυστικό, μόνο η Πηνελόπη δεν το ξέρει, γίνεται αγώνας του τόξου και ο Οδυσσέας αποκαλύπτεται στη διάρκεια της μνηστηροφονίας, όταν η Αθηνά τον κάνει πάλι νέο και δυνατό για να νικήσει τους μνηστήρες.

Δ.Δ.: Στην ταινία φαίνεται ότι τον καταλαβαίνει η Πηνελόπη.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, δεν συμβαίνει αυτό. Εχει πολλά σημάδια η Πηνελόπη, όλα δείχνουν ότι ο Οδυσσέας θα γυρίσει, ότι πλησιάζει, αλλά η ταύτιση με τον ζητιάνο δεν έχει γίνει.

Δ.Δ.: Πώς τελειώνει η Οδύσσεια; Γιατί στην ταινία φεύγει ο Οδυσσέας με την Πηνελόπη προς τη Δύση -σημειολογικό αυτό, προς τον Δυτικό πολιτισμό- και αφήνουν τη βασιλεία στον Τηλέμαχο.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, στην Οδύσσεια, μετά τη μνηστηροφονία, στην τελευταία ραψωδία, στο πρώτο μέρος έχουμε τη σκηνή που προαναφέραμε με τις ψυχές των μνηστήρων στον Αδη και στο δεύτερο μέρος ο Οδυσσέας με τον Τηλέμαχο πηγαίνουν σε ένα άλλο σημείο της Ιθάκης, όπου ζει γέρος και απομονωμένος ο πατέρας του ο Λαέρτης, για να τον αναγνωρίσει και αυτός. Και τότε φτάνουν εκεί οι συγγενείς των μνηστήρων, οι οποίοι είναι εξοργισμένοι από τον φόνο των παιδιών τους και έτοιμοι να συγκρουστούν με τον Λαέρτη, τον Οδυσσέα, τον Τηλέμαχο και τους άλλους. Και επεμβαίνει εκεί η Αθηνά και επιβάλλει ειρήνη στην Ιθάκη και δεν γίνεται αυτή η σύγκρουση. Ετσι τελειώνει η Οδύσσεια.

Σκηνή 7η: Ο Ευγάμμονας του επικού ποιήματος της Τηλεγονίας

Δ.Δ.: Δηλαδή παραμένει ο Οδυσσέας βασιλιάς. Δεν φεύγει.

ΧΡ.ΤΣ.: Δεν φεύγει με την Πηνελόπη για τη Δύση, αλλά το ότι ο Οδυσσέας φεύγει από την Ιθάκη και ξαναγυρνά είναι το θέμα ενός άλλου επικού ποιήματος, της Τηλεγονίας. Το έχει γράψει ένας ποιητής του 6ου αιώνα π.Χ., ο Ευγάμμονας από την Κυρήνη, στη Λιβύη. Το ποίημα παίρνει το όνομά του από τον γιο που έχει αποκτήσει ο Οδυσσέας με την Κίρκη, που λέγεται Τηλέγονος. Στην Οδύσσεια δεν έχει αποκτήσει γιο από άλλη γυναίκα, μόνο τον Τηλέμαχο από την Πηνελόπη, μολονότι κοιμάται με την Καλυψώ και την Κίρκη. Η Τηλεγονία λοιπόν ξεκινάει από εκεί που τελειώνει η Οδύσσεια: ο Οδυσσέας θέλει να ηρεμήσει τα πνεύματα στην Ιθάκη μετά το περιστατικό με τους γονείς των μνηστήρων και φεύγει από το νησί και πηγαίνει πρώτα στην Ηλιδα, στην Ηλεία δηλαδή, γιατί εκεί πέρα έχει στάβλους και πάει να δει τι γίνεται με την περιουσία του. Φεύγει μετά από εκεί, επιστρέφει στην Ιθάκη για πολύ λίγο, και μετά πηγαίνει προς τον Βορρά, στη Θεσπρωτία. Γιατί εκεί; Στην Οδύσσεια, όταν συνάντησε τον Τειρεσία, εκείνος του είπε: «Εγώ θα σου πω πώς θα γυρίσεις στην Ιθάκη, αλλά τα βάσανά σου δεν θα τελειώσουν έτσι. Για να τελειώσουν πρέπει να σε συγχωρήσει ο Ποσειδώνας. Θα πρέπει να περιπλανηθείς και να πας σε μια χώρα όπου οι άνθρωποι δεν ξέρουν από θάλασσα. Θα προσαράξεις το πλοίο σου, θα πάρεις μαζί ένα κουπί και θα το κουβαλάς μαζί σου μέσα στην ενδοχώρα μέχρι να συναντήσεις έναν διαβάτη που θα σου πει “τι είναι αυτό που κρατάς; Λιχνιστήρι για το αλώνι;”. Γιατί δεν θα έχει δει ποτέ κουπί και τότε θα καταλάβεις ότι έφτασες στο μέρος που οι άνθρωποι δεν ξέρουν από θάλασσα. Θα μπήξεις το κουπί στο έδαφος, θα προσφέρεις θυσίες στον Ποσειδώνα και τότε θα εξιλεωθείς. Τότε θα έχουν τελειώσει τα βάσανά σου και θα μπορείς να γυρίσεις στην Ιθάκη και να ζήσεις μέχρι τα βαθιά σου γηρατειά». Το παίρνει αυτό ο ποιητής της Τηλεγονίας και τον στέλνει στη Θεσπρωτία. Εκεί όμως, με βάση τις λίγες πληροφορίες που έχουμε γι’ αυτό το ποίημα, τα πράγματα αλλάζουν και ο Οδυσσέας παντρεύεται την τοπική βασίλισσα, κάνει ένα παιδί μαζί της. Μετά ο Οδυσσέας γυρνάει στην Ιθάκη τη στιγμή που έχει φτάσει εκεί ο γιος που είχε αποκτήσει απ’ την Κίρκη, ο οποίος τον ψάχνει. Δεν ξέρει ποιος είναι ο Οδυσσέας, συγκρούονται και κατά λάθος τον σκοτώνει ο Τηλέγονος. Και μετά καταλαβαίνει το λάθος που έκανε και τελειώνει το ποίημα. Δηλαδή η Τηλεγονία παίρνει μία πληροφορία της Οδύσσειας, την αναπτύσσει σε ολόκληρο ποίημα και ακυρώνει όλα τα βασικά στοιχεία της Οδύσσειας. Να σας πω επίσης το ότι ο Οδυσσέας φεύγει δεν έχει ειπωθεί μόνο στην αρχαιότητα, αλλά και στην πολύ πρόσφατη ελληνική παράδοση, αν σκεφτούμε την «Οδύσσεια» του Καζαντζάκη.

Δ.Δ.: Τι σχέση έχει η «Οδύσσεια» του Καζαντζάκη με του Ομήρου;

ΧΡ.ΤΣ.: Εχει πρόσωπα που απαντούν στην Οδύσσεια, αλλά ασχολείται με τις φανταστικές μετα-Οδυσσειακές περιπέτειες του Οδυσσέα που σκέφτηκε ο Νίκος Καζαντζάκης. Δηλαδή, η ιδέα ότι ο Οδυσσέας δεν σταματάει ποτέ να περιπλανιέται, να ταξιδεύει, ξεκινάει από πολύ παλιά, ήδη από την αρχαιότητα.

Δ.Δ.: Ο Νόλαν λέει ότι ο πόλεμος στην Τροία δεν έγινε για την Ελένη, αλλά για τους εμπορικούς δρόμους.

ΧΡ.ΤΣ.: Οχι, αν υπάρχει ιστορικό βάθος σε όλο αυτό, είναι πολύ πιο περίπλοκα τα πράγματα.

Δ.Δ.: Στην Οδύσσεια υπάρχει η Μελανθώ, η υπηρέτρια που είναι ερωμένη του Αντίνοου;

ΧΡ.ΤΣ.: Ναι, υπάρχει η κακιά δούλα, η οποία αποκαλύπτει το τέχνασμα της Πηνελόπης με το σάβανο.

Δ.Δ.: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι με την Οδύσσεια ο Ομηρος περιγράφει την αρχή του ιμπεριαλισμού; Με την κατάκτηση της Τροίας;

ΧΡ.ΤΣ.: Δεν νομίζω. Υπάρχουν πάρα πολλά ποιήματα από την αρχαιότητα, από πιο παλιά αρχαιότητα από την ελληνική, που μιλάνε για αλώσεις πόλεων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η κατάκτηση δεν γίνεται για να γίνει δικιά τους η Τροία. Γίνεται για να επιτευχθεί ένας συγκεκριμένος στόχος. Κάποια στιγμή υπάρχουν διαπραγματεύσεις με τους Τρώες στην Ιλιάδα και τους λένε «αν μας δώσετε την Ελένη και όσα έκλεψε ο Πάρις από τη Σπάρτη, εμείς θα φύγουμε, δεν θέλουμε κάτι άλλο εδώ». Δηλαδή η επιθυμία τους δεν είναι να κατακτήσουν τη δυτική Μικρά Ασία.

Δ.Δ.: Ο Νόλαν το κάνει πιο πολιτικό, δίνει μια άλλη διάσταση, ότι είναι μια κατάκτηση, είναι μια ιμπεριαλιστική επιχείρηση. Και στην ταινία η Ελένη, που είναι μαύρη, είναι χαρακωμένη στο πρόσωπο, την έχει χαράξει ο Μενέλαος. Η Ελένη δεν είναι πλέον σύμβολο ομορφιάς στην ταινία, ίσα-ίσα, είναι τελείως κατεστραμμένη. Επίσης, η ταινία ξεκινάει με έναν μαύρο που χτυπάει με ρυθμό ένα ξύλο -αυτός είναι ο Ομηρος κατά τον Νόλαν- και αρχίζει να αφηγείται την ιστορία. Μάλιστα νομίζω ότι αυτός ο ηθοποιός είναι και μουσικός της ραπ. Σας ενοχλεί εσάς αυτό;

ΧΡ.ΤΣ.: Πιστεύω ότι κάθε επιλογή είναι θεμιτή όταν μπορεί να έχει αφηγηματικό, αισθητικό, καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Πρέπει να δω την ταινία για να κρίνω. Πάντως εδώ ακρίβεια δεν υπάρχει.

Δ.Δ.: Πώς ξεκινάει η αφήγηση στην Οδύσσεια;

ΧΡ.ΤΣ.: Η αφήγηση ξεκινάει με το προοίμιο, όπου ο ποιητής απευθύνεται στη Μούσα και της λέει να του δώσει έμπνευση για να πει την ιστορία του πολύτροπου Οδυσσέα.

Επίλογος: Η καλύτερη μετάφραση είναι του Δημήτρη Μαρωνίτη

Αισθάνθηκα ότι τα είπαμε όλα. Εξαίρετος «ταξιδιωτικός οδηγός» ο Χρήστος Τσαγγάλης. Πριν χωρίσουμε, τον ρώτησα:

Δ.Δ.: Ποια είναι η θέση της Οδύσσειας στο εξωτερικό;

ΧΡ.ΤΣ.: Και η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι κείμενα ιδρυτικά για τον Δυτικό πολιτισμό. Ετσι τα έχει αντιμετωπίσει, αιώνες τώρα, ο Δυτικός πολιτισμός. Εγώ ελπίζω και εύχομαι, με αφορμή την ταινία, να παρακινηθούν άνθρωποι να αγοράσουν μια μετάφραση της Οδύσσειας και να τη διαβάσουν.

Δ.Δ.: Ποια είναι η καλύτερη κατά τη γνώμη σας;

ΧΡ.ΤΣ.: Στα νέα ελληνικά, του Μαρωνίτη. Αυτή που έχω εγώ στο σπίτι μου είναι δίτομη.

Δ.Δ.: Οι μελέτες που έχουν γίνει για τον Ομηρο στην Αγγλία και την Αμερική είναι πάρα πολλές;

ΧΡ.ΤΣ.: Είναι χιλιάδες τα βιβλία που έχουν γραφτεί για τον Ομηρο, για διάφορα ζητήματα, ερμηνευτικά, φιλολογικά και ούτω καθεξής. Και τα άρθρα που έχουν γραφτεί αντίστοιχα σε επιστημονικά περιοδικά, μελέτες, συνέδρια τα οποία έχουν γίνει, και συνεχίζονται στις μέρες μας. Είναι ένας υποκλάδος σχεδόν της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας οι ομηρικές σπουδές, πολύ μεγάλος. Ο οποίος αφορά και την κλασική φιλολογία, αφορά την αρχαιολογία, αφορά την τέχνη, αφορά πολλά πράγματα.

Δ.Δ.: Ποιες είναι οι κορυφαίες μελέτες που θα προτείνατε να διαβάσει κανείς;

ΧΡ.ΤΣ.: Κοιτάξτε, είναι πολύ δύσκολο να απαντήσει κανείς. Αν πάμε πίσω στο παρελθόν, ένα βιβλίο δύσκολο αλλά πάρα πολύ καλό, γραμμένο στην ελληνική γλώσσα, είναι οι «Ομηρικές έρευνες» του Γιάννη Κακριδή του 1944, που το αναφέραμε και στην αρχή της συζήτησης. Ενα βιβλίο επιστημονικό, όμως εξαιρετικό για να καταλάβει κανείς τις πηγές της ομηρικής ποίησης. Πάντως το πρώτο που θα έλεγα σε κάποιον είναι να πάρει το ποίημα και να το διαβάσει. Πρώτα να διαβάσει τον Ομηρο και μετά τους άλλους για τον Ομηρο.

Εφυγα με το μυαλό μου καρφωμένο στο μεγαλειώδες έπος του Κρίστοφερ Νόλαν. Μπορεί να μην είναι τόσο πιστός, αλλά, όπως είπε και ο καθηγητής, «πιστεύω ότι κάθε επιλογή είναι θεμιτή όταν μπορεί να έχει αφηγηματικό, αισθητικό, καλλιτεχνικό αποτέλεσμα». Στην «Οδύσσεια» του Νόλαν υπάρχουν όλα!