Νέα εποχή για τον Κεραμεικό: Η αρχαία πύλη της Αθήνας άνοιξε μετά από 2.500 χρόνια

Διασχίζοντας την κεντρική πύλη από την οδό Ερμού, σε ένα από τα πιο σημαντικά τοπόσημα της αρχαιότητας και της αρχαίας Αθήνας, νιώθει κανείς και πάλι το δέος για όλες αυτές τις μορφές που ενώνουν τον άνω με τον Κάτω Κόσμο: ο αρχαιολογικός χώρος του Κεραμεικού μοιάζει έτσι με ένα παράξενο άνοιγμα μέσα στον αστικό ιστό, μια ρωγμή από την οποία μπορεί κανείς ακόμη να δει, σχεδόν σε φυσική κλίμακα, όχι μόνο πώς ήταν οργανωμένη η αρχαία πόλη, αλλά και πώς αντιλαμβανόταν τον εαυτό της.

Σημείο αναφοράς

Ο Κεραμεικός υπήρξε εξαρχής ένας τόπος οριακός. Σαν να χάραζε μια γραμμή που χώριζε αλλά και ταυτόχρονα έφερνε κοντά τον περατό κόσμο με το επέκεινα, την πόλη με την ύπαιθρο και τους ζωντανούς με τους νεκρούς - ένα τοπόσημο όπου οι διαφορετικοί κόσμοι της αρχαίας Αθήνας έμοιαζαν σχεδόν αλληλένδετοι.

Εδώ βρισκόταν το Δίπυλο, η σημαντικότερη πύλη της πόλης, εδώ η Ιερά Πύλη, απ’ όπου περνούσε η πομπή προς την Ελευσίνα, από εδώ ξεκινούσε η οδός που οδηγούσε προς την Ακαδημία, ενώ η οδός των Παναθηναίων, περνώντας από την Αγορά, ανηφόριζε προς την Ακρόπολη. Κι εδώ, ταυτόχρονα, ήταν το μέρος όπου οι Αθηναίοι έθαβαν τους νεκρούς τους - όχι με έναν τρόπο κρυφό, αλλά ανοιχτό και σεβάσμιο.

Παρότι τα νεκροταφεία στον αρχαίο κόσμο βρίσκονταν πάντα λίγο έξω από τα τείχη της πόλης, οι νεκροί είχαν πρωτεύουσα και σημαίνουσα θέση - δεν εξορίζονταν από το βλέμμα των ζωντανών. Οι τάφοι, οι επιτύμβιες στήλες, οι ανάγλυφες μορφές και τα ονόματα χαραγμένα στο μάρμαρο αποτελούσαν μέρος μιας τοπογραφίας που εξακολουθούσε να κατοικείται από την καθημερινότητα. Η απώλεια αποκτούσε έτσι σημαίνουσα θέση στον δημόσιο χώρο και ο νεκρός, αντί να εξαφανίζεται, παρέμενε μέσα στο οπτικό πεδίο της κοινότητας.

Η σημειολογία

Η ιστορία του χώρου είναι, βέβαια, πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα ενός αρχαίου νεκροταφείου. Ο Κεραμεικός υπήρξε τόπος κατοίκησης και παραγωγής, μετακίνησης και άμυνας, τελετουργίας και δημόσιας μνήμης. Η ίδια η ονομασία του διατηρεί τη μνήμη της κεραμικής δραστηριότητας που αναπτύχθηκε στην περιοχή, κοντά στις αργιλώδεις όχθες του Ηριδανού.

Μετά την κατασκευή του Θεμιστόκλειου Τείχους, η περιοχή χωρίστηκε ουσιαστικά στα δύο: ένα τμήμα βρέθηκε εντός του άστεως, με κατοικίες, εργαστήρια, βωμούς και ιερά, κι ένα δεύτερο εκτός των τειχών, όπου αναπτύχθηκε η μεγάλη νεκρόπολη. Ολα αυτά που καθιστούν τον Κεραμεικό σημείο αναφοράς δίνοντας την αίσθηση ότι αντικρίζεις ένα παλίμψηστο και ένα ολοζώντανο τοπίο.

Αυτό ακριβώς επισήμανε και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, θυμίζοντας ότι πρόκειται για έναν από τους ελάχιστους χώρους της σημερινής Αθήνας όπου η τοπογραφία παραμένει αναγνωρίσιμη σε τόσο μεγάλη έκταση και ο επισκέπτης μπορεί ακόμη να αντιληφθεί τη μετάβαση από το άστυ προς την εκτός των τειχών χώρα. Από εδώ, τόνισε, ξεκινούσαν οι μεγάλες πομπές όχι μόνο προς την Ακρόπολη αλλά και προς την Ελευσίνα, εδώ εκφωνούνταν οι επιτάφιοι λόγοι προς τιμήν των πεσόντων της πόλης.

Η υπουργός επέμεινε μάλιστα στη σχέση του Κεραμεικού με την Αρχαία Αγορά, το άλλο μεγάλο έργο που είχε παραδοθεί λίγες εβδομάδες νωρίτερα. Η χρονική εγγύτητα των δύο παρεμβάσεων αποκτά έτσι σχεδόν τοπογραφική σημασία: στο Δίπυλο, την κύρια είσοδο της αρχαίας Αθήνας, κατέληγαν σημαντικοί δρόμοι προς το άστυ και από εδώ η οδός των Παναθηναίων διέσχιζε την Αγορά για να φτάσει στην Ακρόπολη.

Αν επομένως η Αγορά υπήρξε επί αιώνες η καρδιά της δημοκρατικής πόλης, ο Κεραμεικός ήταν ο φυσικός και συμβολικός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο άστυ και τον έξω κόσμο: δίοδος εισόδου και εξόδου, τόπος εργασίας και παραγωγής, δημόσιας μνήμης, λατρείας και τελετουργίας.

Αυτή ακριβώς τη δυνατότητα ανάγνωσης επιχειρεί να αποκαταστήσει η μεγάλη παρέμβαση που ολοκληρώθηκε την περίοδο 2023-2026 και παραδίδεται τώρα στο κοινό, με χρηματοδότηση περίπου 4 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης. Για την υπουργό το ζητούμενο δεν ήταν μια σειρά καλλωπιστικών ή τεχνικών διορθώσεων.

«Το έργο δεν συνιστά άθροισμα αποσπασματικών παρεμβάσεων», τόνισε, «αλλά μια συνολική επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο ο επισκέπτης εισέρχεται στον χώρο, κινείται μέσα σε αυτόν και κατανοεί τα μνημεία και τη διαχρονική εξέλιξη του αρχαιολογικού τοπίου». Πρόκειται για μια φράση που εξηγεί ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε τεχνική περιγραφή τι επιχειρήθηκε εδώ, αφού ο στόχος ήταν να αναδειχθούν και πάλι η τεράστια σημασία του χώρου και η σχέση του με την πόλη.

Οι νέες διαδρομές και τα έργα ανάδειξης είχαν ως στόχο ο επισκέπτης να αντιληφθεί πού βρίσκεται, τι σημαίνει ο Κεραμεικός -από τις πανέμορφες επιτύμβιες στήλες έως τα επιμέρους μνημεία-, πού συνδεόταν η νεκρόπολη με την πόλη των ζωντανών.

4,5 νέα στρέμματα

Η πιο ουσιαστική ίσως αλλαγή δεν εμφανίζεται ως εντυπωσιακή αρχιτεκτονική χειρονομία: περίπου 4,5 επιπλέον στρέμματα αποδόθηκαν στον αρχαιολογικό χώρο, από τα οποία τα 2.700 τετραγωνικά μέτρα αντιστοιχούν σε περιοχή ιδιαίτερου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος που μέχρι σήμερα παρέμενε απομονωμένη και απρόσιτη στο κοινό. Υστερα από ανασκαφική διερεύνηση και τις απαραίτητες εργασίες ανάδειξης, κατάλοιπα του οχυρωματικού περιβόλου, κατοικιών και εργαστηρίων από τους ελληνιστικούς έως τους ρωμαϊκούς χρόνους γίνονται πλέον ορατά και εντάσσονται στη συνολική αφήγηση του χώρου.

Παράλληλα μεταμορφώθηκε ο λόφος της λεγόμενης «τακτοθήκης», μια παράδοξη συσσώρευση από απορρίμματα παλαιού σαπωνοποιείου και μπάζα παλαιότερων ανασκαφών. Η αποκατάσταση του αναγλύφου και η νέα φύτευση τον ενσωματώνουν πλέον οργανικά στο τοπίο, ενώ περισσότερα από 3.500 φυτά, δέντρα και μικρότερα είδη προστέθηκαν στον χώρο. Η βλάστηση εδώ δεν είναι απλώς καλλωπισμός.

Ο Κεραμεικός υπήρξε πάντοτε ένας από τους αρχαιολογικούς χώρους όπου η φύση συμμετείχε ενεργά στην εμπειρία του επισκέπτη - ίσως επειδή ο Ηριδανός εξακολουθεί να επιμένει συμβολικά κάτω από τον ουρανό της Αθήνας, ίσως επειδή τα ταφικά μνημεία χρειάζονται γύρω τους αυτόν τον μικρό χώρο σιωπής που το πράσινο ξέρει ακόμη να δημιουργεί.

Από την Ερμού στην Ασωμάτων

Η είσοδος της Ερμού αναβαθμίστηκε και ο πρόχειρος οικίσκος που από το 2011 φιλοξενούσε το εκδοτήριο εισιτηρίων και ένα υποτυπώδες πωλητήριο αντικαταστάθηκε από σύγχρονο κτίριο υποδοχής. Τον επισκέπτη συναντά πλέον το αντίγραφο του επιτύμβιου ναΐσκου του Αριστοναύτη, ενός αριστουργήματος της αττικής επιτύμβιας γλυπτικής, ενώ στον αύλειο χώρο οργανώθηκε μικρή έκθεση ταφικών μνημείων.

Η σημαντικότερη όμως χειρονομία προς τη σύγχρονη πόλη γίνεται στην άλλη πλευρά: στην οδό Αγίων Ασωμάτων δημιουργήθηκε νέα έξοδος, μαζί με συγκρότημα υποδομών έκτασης περίπου 1.700 τετραγωνικών μέτρων. Μέχρι σήμερα ο επισκέπτης ήταν υποχρεωμένος ουσιαστικά να πραγματοποιεί μια κυκλική διαδρομή και να επιστρέφει από το σημείο από το οποίο είχε μπει.

Τώρα ο Κεραμεικός αποκτά μια άλλη διάσταση: μπαίνεις από την πόλη, περνάς μέσα από την αρχαία πόλη και βγαίνεις ξανά στη σύγχρονη πόλη. Η αλλαγή μοιάζει πρακτική, σχεδόν αυτονόητη, έχει όμως μια παράξενη συμβολική ακρίβεια για έναν τόπο που υπήρξε επί αιώνες πέρασμα. Στο νέο πολυλειτουργικό κτίριο συγκεντρώνονται λειτουργίες που έλειπαν: χώροι ανάπαυσης και μελέτης, εκπαιδευτικών προγραμμάτων, εκθέσεων και δημιουργικής απασχόλησης παιδιών.

Η κυρία Μενδώνη στάθηκε ιδιαίτερα σε αυτή την πλευρά του έργου, εξηγώντας ότι οι καινούριες υποδομές επιτρέπουν μεγαλύτερη παραμονή των επισκεπτών αλλά, κυρίως, διευκολύνουν «τη συμμετοχή εμποδιζομένων ατόμων, ηλικιωμένων και οικογενειών». Κι εδώ βρίσκεται ίσως η ουσιαστικότερη αλλαγή: η Ασωμάτων δεν λειτουργεί απλώς ως δεύτερη πόρτα. Ο Κεραμεικός ξαναστρέφει το πρόσωπό του προς τη γειτονιά του.

Το νέο πωλητήριο

Αξίζει, πραγματικά, μια επίσκεψη στον χώρο, όχι μόνο για την ανακάλυψη ενός από τα πιο εντυπωσιακά σημεία του αρχαίου κόσμου και της σύγχρονης πόλης αλλά και για τη συνολική εμπειρία της επίσκεψης, καθώς κανείς μπορεί μετά τη βόλτα να επισκεφτεί το καφέ, να μελετήσει στον ειδικό χώρο που έχει διαμορφωθεί ή να κάνει ένα πέρασμα από το πωλητήριο.

Καθώς ο επισκέπτης εισέρχεται στον χώρο από την Ασωμάτων μπορεί να δει τη ρωμαική σαρκοφάγο της Φιλωτέρας, σε μια επιβλητική προθήκη που είναι ορατή ακόμα και από τον δρόμο, ενώ στα αριστερά μπορεί να δει το καλαίσθητο πωλητήριο, απ’ όπου μπορεί να προμηθευτεί ένα από τα αναμνηστικά που θα τον συνοδεύουν για πάντα ως ανάμνηση από την επίσκεψή του στον χώρο: από σχετικά ενημερωτικά βιβλία έως γνήσια αντίγραφα γνωστών αγγείων και αντικειμένων που σχετίζονται με τις τελετουργίες του Κάτω Κόσμου.

Το βλέμμα μας επικεντρώνεται, για παράδειγμα, στις πανέμορφες λευκές ληκύθους -γνήσια αντίγραφα, όπως μας πληροφορεί η αρχαιολόγος Μιμίκα Γιαννοπούλου- που έχει φιλοτεχνήσει ο πιστοποιημένος αγγειογράφος από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το υπουργείο Πολιτισμού για την κατασκευή άριστης ποιότητας αντιγράφων όλων των περιόδων Θωμάς Κοτσιγιάννης.

Αλλα όμορφα αντικείμενα έχουν πάνω τους σχέδια με πανέμορφα πουλιά, εμπνευσμένα προφανώς από τα πτηνόμορφα αγγεία (ασκούς) ή από γραπτές παραστάσεις πτηνών που κοσμούσαν τα αγγεία της γεωμετρικής περιόδου, οπότε ο αθηναϊκός Κεραμεικός αποτελούσε το πιο σημαντικό κέντρο παραγωγής αυτής της κεραμεικής με τα γεωμετρικά μοτίβα να γεμίζουν το σώμα των ζώων, ενώ αλλού, πάνω σε μια τσάντα, παρατηρούμε μια χαρακτηριστική σκηνή τελετουργικού χορού ή νεκρικής πομπής, που επίσης συναντάται σε ταφικούς αμφορείς και κρατήρες της ύστερης γεωμετρικής περιόδου. Οπως και εκείνο το ωραίο Τ-shirt με τον διάσημο Κρατήρα του Hirschfeld (Hirschfeld Krater), ένα εμβληματικό γεωμετρικό αγγείο που βρέθηκε στον Κεραμεικό.

«Ανοιχτό μουσείο»

Αυτό το νήμα της σύνδεσης με τη σημερινή Αθήνα πήρε διαφορετική μορφή στην ομιλία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ο οποίος ξεκίνησε όχι από τους αριθμούς του έργου αλλά από την εμπειρία του τόπου. Μίλησε για το δέος που αισθάνεται κανείς εδώ, ακριβώς επειδή ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να κινηθεί πάνω στις διαδρομές που βάδιζαν άλλοτε οι αρχαίοι Αθηναίοι.

Η λέξη έχει σημασία επειδή ο Κεραμεικός δεν επιβάλλει το δέος με τον τρόπο της Ακρόπολης, καθώς δεν υπάρχει εδώ η κάθετη μνημειακότητα του Παρθενώνα, ούτε η αίσθηση μιας αρχιτεκτονικής που κυριαρχεί πάνω στην πόλη. Το δέος έχει να κάνει με την επιβολή της μνήμης της δύναμης των ανθρώπων - και την κατεξοχήν δημοκρατική μνήμη της Αθήνας, την οποία επικαλέστηκε ο πρωθυπουργός, παραπέμποντας στον Επιτάφιο του Περικλή και τον τόπο όπου τιμήθηκαν οι πεσόντες της πόλης σε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της αρχαίας γραμματείας που αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σε μια δύσκολη εποχή για τη δημοκρατία.

Ο Κεραμεικός γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από τοπογραφία του θανάτου: είναι και το σημείο όπου η πόλη επιχείρησε να μετατρέψει την απώλεια των πολιτών της σε δημόσιο λόγο για το τι σημαίνει η συμβολική αλλά και πραγματική δύναμη της πόλης.

Και από εκεί ο κ. Μητσοτάκης πέρασε στη σύγχρονη Αθήνα, μιλώντας για ένα μεγάλο «ανοιχτό μουσείο», ένα συνεχές αρχαιολογικό τοπίο που ξεπερνά, όπως είπε, τα 2.100 στρέμματα και επιτρέπει στον επισκέπτη να κινηθεί από το Ολυμπιείο και την Ακρόπολη έως την Αρχαία Αγορά και τελικά τον Κεραμεικό. Για τον ίδιο, αυτή η επένδυση στην πολιτιστική κληρονομιά συνδέεται και με τη μεταμόρφωση της θέσης της Αθήνας στον διεθνή τουριστικό χάρτη: όπως τόνισε, οι επισκέπτες δεν αντιμετωπίζουν πια την πρωτεύουσα απλώς ως ενδιάμεσο σταθμό πριν από τα νησιά, αλλά ως έναν ολοένα περισσότερο αυτοτελή προορισμό.

«Να γνωρίσουμε την πόλη μας»

Προς το τέλος της ομιλίας του ο κ. Μητσοτάκης άφησε για λίγο στην άκρη τον τουρισμό, τους προϋπολογισμούς και τα έργα και έστρεψε την προσοχή στους ίδιους τους Αθηναίους. «Πολλοί Αθηναίοι ακόμα δεν γνωρίζουν τον ίδιο τον πλούτο της πόλης», παρατήρησε για να προσθέσει ότι χρειάζεται «πρώτα απ’ όλα να γνωρίσουμε την πόλη μας». Μια φράση που εκφράζει απόλυτα τη σημερινή, σύγχρονη συμβολική θέση του Κεραμεικού στον αθηναϊκό κόσμο. Γιατί μπορεί να βρίσκεται σχεδόν στην καρδιά της πόλης, αλλά παραμένει για πολλούς ένας τόπος σχεδόν ανεξερεύνητος.

Χρειάζεται να κατέβεις στο επίπεδο του αρχαίου εδάφους, να αφήσεις για λίγο πίσω τον βόμβο της Ερμού, να ακολουθήσεις τον Ηριδανό και να περπατήσεις ανάμεσα στις επιτύβιες στήλες για να αντιληφθείς ότι εδώ η Αθήνα αφηγείται μια πολύ διαφορετική ιστορία από εκείνη της μνημειακής Ακρόπολης, που τελικά είναι η ιστορία των ίδιων των ανθρώπων της: των κεραμέων και των τεχνιτών, των οικογενειών και των παιδιών, των στρατιωτών που δεν επέστρεψαν, των γυναικών που έμειναν στο μάρμαρο κρατώντας ένα κόσμημα, των ονομάτων που επιβίωσαν επειδή κάποιος τα χάραξε σε μια στήλη. Το νιώθεις βλέποντας αυτά τα επιβλητικά αρχαία υπολείμματα, τις πανέμορφες επιτύμβιες στήλες, που τα αντίγραφά τους στέκονται για να μας θυμίσουν όχι μόνο την ιστορία τους, αλλά και το συμβολικό τους κλέος.