Η Τίλντα Σουίντον μας έδειξε τη γκαρνταρόμπα της (και μας άνοιξε την ψυχή της)

Ένας άλλος τρόπος αυτοβιογραφίας και αυτοπροσδιορισμού θα μπορούσε να είναι η «Βιογραφική Γκαρνταρόμπα» (A Biographical Wardrobe) που είχαμε την τύχη να δούμε από κοντά στο Onassis Ready, στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη με πρωταγωνίστρια μια γυναίκα που μας χάρισε μερικές από τις σπουδαιότερες στιγμές στο σινεμά, που επανεφηύρε εκείνη τη λεπτή γραμμή που ενώνει το σινεμά με τα εικαστικά και τη μουσική με έναν εντελώς ιδιοσυγκρασιακό τρόπο: η Τίλντα Σουίντον μας συστήθηκε εκ νέου μέσα από μια περφόρμανς που αποτέλεσε την ιδανική εισαγωγή σε μια σειρά από δράσεις, όπως προβολές ταινιών και μια έκθεση, που απλώνεται σε οκτώ ενότητες με τον τίτλο Ongoing.

Σε αυτή την τρυφερή «χειρονομία μνήμης και παρόντος», που άπλωσε η Σουίντον γεμίζοντας τον αχανή χώρο του Ρέντη, γίναμε κοινωνοί των μυστικών μιας ολόκληρης ζωής, μέσα από την ιστορία των ρούχων που αποκάλυψε από την προσωπική της γκαρνταρόμπα. Η πολυβραβευμένη οσκαρική πρωταγωνίστρια - «Παραλία», «Η απίστευτη ιστορία του Μπέντζαμιν Μπάτον», «Μάικλ Κλέιτον», «Πρέπει να μιλήσουμε για τον Κέβιν» - έγινε έτσι φίλη μας αφού μοιράστηκε μαζί μας σε έναν ζωντανό διάλογο με τον εαυτό της και με τον Ολιβιέ Σειγιάρ τα μυστικά της, ξεδιπλώνοντας τα πιο καίρια εσταντανέ της ζωή της- από τις πιο μύχιες στιγμές με τους γονείς της και την παιδική της ηλικία έως τις εμφανίσεις της στο κόκκινο χαλί.

Αυτή η μαγική φιγούρα που εμφανίστηκε μπροστά μας με το διάφανο δέρμα που κατάφερε να 'φιλοξενήσει' διαφορετικούς χαρακτήρες, να γίνει ανδρόγυνο, μοιραία γυναίκα-τι ρόλος εκείνος στο συγκλονιστικό «Είμαι ο έρωτας!» του Γκουαντανίνο-ακόμα και βαμπίρ (γιατί «Μόνο οι εραστές μένουν ζωντανοί») άρχισε να αποκαλύπτει τη γκαρνταρόμπα της, στο Onassis Ready, σαν να πρόκειται για τον πιο κρυφό θησαυρό. Τα ρούχα της έγιναν έτσι χρονολόγια, αρχεία, επιστολές που δεν εστάλησαν αλλά που έμειναν αναλλοίωτες στο χρόνο γιατί το ύφασμα δεν διπλώνεται στην τσάκιση και κρύβει στις πτυχώσεις πράγματα ανείπωτα: εδώ, σε αυτή τη νέα ανάγνωση των ρούχων, που ανοίγουν σαν βιβλία, τα πάντα παίζουν ρόλο, όπως για παράδειγμα το ροζ-χρώμα της αθωότητας;-που ενίοτε η ίδια μπέρδευε εσκεμμένα με το κόκκινο, ή εκείνα τα δαντελένια μπλουζάκια, που φορούσε μικρή-η Ματίλντα, όπως μας συστήθηκε- λαχταρώντας να γίνει μια χαριτωμένη παράνυμφος. Ποτέ, όμως, δεν ήταν το γλυκό κοριτσάκι και η ζωή θα επεφύλασσε γι' αυτήν άλλα όνειρα: θα κρατήσει, όμως, ακέραια την τρυφερότητα και αυτό φάνηκε στον τρόπο που σε όλη την περφόρμανς παραχωρεί τον κεντρικό ρόλο και χώρο στον καλό της φίλο σκηνοθέτη Ντέρεκ Τζάρμαν, που έφυγε από τη ζωή, προβάλλοντας στο βάθος της σκηνής ένα αυθόρμητο ταινιάκι που της είχε τραβήξει σε μια εξόρμηση τους στη εξοχή.

Πρόκειται για μια εξαίσια χειρονομία, χωρίς ίχνος μελοδραματισμού αλλά γεμάτη με ανυπολόγιστη αγάπη, όπως κάθε τι που άγγιζε σε αυτή την ιδιότυπη περφόρμανς-βλέπε το παλτό του πατέρα που τη σκέπαζε σαν φύλακας άγγελος ή το φόρεμα της μητέρας, που το μύριζε σαν σκηνή από μυθιστόρημα του Προυστ: «Η μητέρα μου αγαπούσε το μετάξι. […]πήγαινε μόνη της να επιλέξει το ύφασμα·ύστερα το έπαιρνε στη ράφτρα.[…]Ήταν η εποχή της Ελίζαμπεθ Τέιλορ (που) ακόμη και τετράγωνοι άνθρωποι σαν τους γονείς μου επηρεάζονταν». Η μητέρα της έφτιαχνε φωλιές κάτω από τα τεράστια μανίκια και περπατούσε σαν μια παράξενη χελώνα. «Πάντα φορούσε μια καρφίτσα, κραγιόν, και είχε ένα ογκώδες χτένισμα». Η μητέρα της παρακαλούσε για συμμετοχή και ανακούφισή, όχι πάντα με σωστή σειρά, όχι πάντα με ξεκάθαρο τρόπο αλλά με μια σκηνοθετημένη υπόνοια. Ήταν, άλλωστε, από μόνη της μια διαρκής παράσταση στα μάτια της μικρής Ματίλντα.

Η μοιραία γιαγιά και προστατευτικός πατέρας

Όπως ήταν και η γιαγιά με την ανεξίτηλη κομψότητα και την επιμονή να επιβάλλεται στη ζωή, προτού της επιβληθεί, «παρότι είχε χάσει τρεις αδελφούς στον Μεγάλο Πόλεμο, ηλικίας 14 έως 15». Ίσως, μάλιστα, να είναι το γενεαλογικό τραύμα που έκανε την μικρή Ματίλντα να γίνει αργότερα η ουσιαστική, θαρραλέα Τίλντα: αυτό το πένθος που προσπέρασε με τόσο θάρρος η γιαγιά, η οποία οδηγούσε ασθενοφόρο στους δρόμους το Λονδίνο την ώρα που οι βόμβες έπεφταν κυριολεκτικά βροχή. Φορούσε ένα κόκκινο κραγιόν και έβαζε πούδρα σε δημόσια θέα-κάτι αδιανόητο τότε- γιατί ποτέ δεν παραγνώρισε την ομορφιά εξαιτίας του πόνου. Είχε έναν δικό της τρόπο άσκησης θάρρους, που θα μεταφέρει και στην εγγονή της Τίλντα, όταν θα πάει μόνη της στην Αφρική-από εκείνα τα χρόνια μας έδειξε ότι κράτησε ένα υπέροχο kikoi-αμέσως μόλις ενηλικιωθεί. Το θάρρος ήταν άγραφος οικογενειακός κανόνας: είναι αυτό που έκανε τον παππού της να χάσει το αριστερό του πόδι στον Μεγάλο Πόλεμο, αλλά να μην το κάνει ποτέ θέμα. Απλώς έπεισε τους πάντες, όταν το αποχαιρέτισε ότι δεν το χρειαζόταν.

Αλλά το πραγματικό allure, όπως περιέγραψε η Τίλντα Σουίντον με ακρίβεια, δηλαδή η ουσιαστική οικογενειακή γοητεία προήλθε από τον πατέρα, από τη φιγούρα του σχολαστικού, πρώτου εκείνου σκηνοθέτη της ζωής της, ο οποίος φορούσε ένα υπέροχο μιλιτέρ σακάκι-σαν αυτά που έχουν ξαναέρθει φέτος στη μόδα-στο κόκκινο χρώμα που έχουν οι αναγεννησιακοί πίνακες, με χρυσή κλωστή και τον απαραίτητο χώρο στο πέτο για να κρεμαστούν τα μετάλλια. Ένα ρούχο-αφήγηση από μόνο του, «σε εποχές που δεν υπήρχαν τα σόσιαλ μίντια και δεν υπήρχε άλλος τρόπος να συστηθείς παρά μόνο μέσα από τα ρούχα».

Ο αξέχαστος φίλος

Η ύψιστη, ωστόσο, στιγμή της τελετουργίας, σαν εκείνη τη στιγμή της αποκαθήλωσης, όταν αφαιρούσαν οι γυναίκες από το σώμα του Ιησού, σαν γήινη πιετά, τον ελάχιστο χιτώνα, ήταν αυτή που έκανε η ίδια όταν δίπλωσε μπροστά μας με ύψιστο σεβασμό το φούτερ που μοιραζόταν μαζί με τον καλό της φίλο Ντέρεκ Τζάρμαν, ο οποίος έφυγε πρόωρα από τη ζωή, χτυπημένος από aids.

Δεν ήταν μόνο ο στενός συνεργάτης της, ο υψηλός κινηματογραφιστής με την εικαστική ματιά: ήταν ο φίλος εκείνος που την τραβούσε με τη βιντεοκάμερα ενώ κυλιόταν σε έναν βραχώδη τόπο, ο άνθρωπος που την είδε πρώτος ως ιδανική ηθοποιό, που έβγαλε από μέσα της όλη την κρυμμένη ενέργεια. Και τώρα έμεινε μόνο αυτό το φούτερ, για να χωρέσει τον κοινό κόσμο που μοιράστηκαν σαν μια πληγή από μαλλί, κλωστή, βαμβάκι και συνθετικό. Και μετά έγινε η μεγάλη πρωταγωνίστρια, η σπουδαία Τίλντα με τις πρεμιέρες και το κόκκινο χαλί, πάνω στο οποίο δεν ένιωσε ποτέ αλήθεια άνετα: οι παπαράτσι να φωνάζουν, οι κριτικοί να μην καταλαβαίνουν τις υποδηλώσεις μόνο την κυριολεξία και εκείνη με κάθε ρούχο να λανσάρει έναν άλλο ρόλο μέσα στο ρόλο.

Όλα, άλλωστε, τα ρούχα, που μας παρουσίασε από την τεράστια κινηματογραφική της πορεία αφηγούνται ξεχωριστές ιστορίες, εγκιβωτισμένες σαν μικρά κιβώτια αναμνήσεων: για παράδειγμα, το φόρεμα του Λακρουά, που την έντυσε ως βασίλισσα Ισαβέλλα στον «Εδουάρδο Β'» του Τζάρμαν, ήταν άμεση αναφορά στο κουστούμι της Γουόλις Σίμπσον στο πορτρέτο του Άνγκους Μακμπιν, το οποίο με τη σειρά του παραπέμπει στο πορτραίτο που επιμελήθηκε ο πρώην άνδρας της, καλλιτέχνης, θεατρικός συγγραφέας και πατέρας των παιδιών την Τζον Μπερν και εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη της Σκωτίας. Τα πάντα γίνονται έτσι ένα: οι φιγούρες του Καραβάτζιο, από την ομώνυμη ταινία του φίλου της Τζάρμαν, με τις άγριες σκηνές από το War Requiem του, τα όνειρα που σκάλιζαν παρέα στους θαυμαστούς κήπους του: «ο παράδεισος στοιχειώνει τους κήπους, στοιχειώνει και τον δικό μου» με την Τίλντα να μας εξηγεί πως ο Μπερν φαντασιώθηκε τον ιδανικό, στα μάτια του, κήπο σε ένα άγριο, βραχώδες και άνυδρο τοπίο σε μια άγνωστη περιοχή του Κεντ.

Αλλά ο Τζάρμαν δεν ήταν μόνος του αφού από τη στέγη του Ρέντη έκαναν παρέλαση τα φαντάσματα, σαν τους ζωντανούς-νεκρούς συνομιλητές του Σαίξπηρ. Ήρθε και ο περίφημος σχεδιαστής Αλμπερ Ελμπαζ που της έφτιαξε το αγαπημένο της (κατα)μαυρο βελούδινο φόρεμα για το κόκκινο χαλί, το οποίο ξύστηκε κατά λάθος κατά τη μεταφορά: και εκείνη αντί να το φτιάξει άρχισε να το χαράζει επίτηδες παντού κάνοντας τη ζημιά αισθητική στάση. Θαρρείς, μάλιστα, ότι σε αυτή ακριβώς τη χειρονομία συνοψίζεται όλη της τη ζωή που ήταν η μεταμόρφωση των τραυμάτων σε δημιουργία, η αποκάλυψη των πληγών σε δημόσια θέα, σαν μέρος μιας απολαυστικής περφόρμανς. Ποιος είπε ότι η τέχνη δεν είναι παρηγοριά; Η Τίλντα Σουίντον, στην άκρη της πόλης (μας) σίγουρα είναι.