Ηλέκτρα Δελαβόγια

Αυτό θα μπορούσε να είναι το επιφώνημα κάθε λάτρη της κλασικής παιδείας ύστερα από την είδηση ότι το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης εξετάζει την αλλαγή των λατινικών φράσεων - που χρησιμοποιούνται τουλάχιστον εδώ και 800 χρονιά από την ίδρυση του πανεπιστήμιου - στην τελετή αποφοίτησης, προκειμένου να ανταποκριθεί στα αιτήματα των φοιτητών που αυτοπροσδιορίζονται ως μη δυαδικοί (non binary).

Για μένα - και για πολλούς άλλους αποφοίτους ανέβηκαν τα σκαλιά του ιστορικού Σελντόνιαν - τα λατινικά δεν είναι απλώς μια «νεκρή γλώσσα». Είναι το νήμα που μας συνδέει με τις απαρχές του ίδιου του ευρωπαϊκού πανεπιστημιακού πνεύματος.

Οι λέξεις magistri (οι μάστερς) και doctores (οι διδάκτορες) δεν είναι απλώς τίτλοι· είναι τελετουργικοί φορείς ενός νοήματος που ξεπερνά τα φύλα, τα πρόσωπα και τις εποχές. Χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες για να δηλώσουν γνώση, πνευματική ωριμότητα, την ίδια την ιδέα της μάθησης. Η γλώσσα, ασφαλώς, εξελίσσεται. Αλλά υπάρχουν στιγμές που η παράδοση δεν είναι βαρίδι - είναι ρίζα. Και χωρίς ρίζες, ακόμη και τα πιο λαμπρά δέντρα δεν στέκονται.

Αν η Σύγκλητος εγκρίνει την πρόταση, οι όροι magistri και doctores θα αντικατασταθούν από την ουδέτερη προσφώνηση vos - δηλαδή “εσείς”. Έτσι, η νέα εκδοχή θα περιλαμβάνει όλους ανεξαιρέτως, ανεξαρτήτως φύλου ή ταυτότητας.

Η επιθυμία να γίνουν τα λατινικά «ουδέτερα» δεν είναι κακοπροαίρετη. Αντίθετα, προέρχεται από έναν σύγχρονο προβληματισμό για την ένταξη και τον σεβασμό στη διαφορετικότητα. Ωστόσο, η λύση δεν είναι η απάλειψη της ιστορικής μνήμης. Οι λέξεις στα λατινικά δεν φέρουν το ίδιο φορτίο φύλου που φέρουν οι αντίστοιχες λέξεις στις σύγχρονες γλώσσες. Η γραμματική δεν είναι κοινωνιολογία - είναι σύμβαση, όχι προκατάληψη.

Η ιστορία της τελετής αποφοίτησης είναι βαθιά ριζωμένη στη μεσαιωνική Οξφόρδη, τότε που η διδασκαλία των literae humaniores - των ανθρωπιστικών γραμμάτων - αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε ανώτερης παιδείας. Τα λατινικά δεν ήταν απλώς γλώσσα, αλλά το ίδιο το νήμα που ένωνε τον λόγο με την επιστήμη, την παιδεία με την πνευματικότητα.
Η τελετή αποφοίτησης, όπως και η Encaenia - η τελετή κατά την οποία το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης απονέμει τιμητικούς τίτλους σε διακεκριμένους άνδρες και γυναίκες και τιμά τους ευεργέτες του - δεν είναι τυπικά γεγονότα. Είναι ένα ζωντανό μνημείο μνήμης. Όταν ακούγονται τα Dominus illuminatio mea και Floreat Magdalena, δεν πρόκειται απλώς για φράσεις: είναι η ηχώ αιώνων που υπενθυμίζει πως η γνώση δεν χρειάζεται να «επικαιροποιηθεί» για να παραμείνει επίκαιρη.

Οι υποστηρικτές της αλλαγής μιλούν για συμπερίληψη. Το κατανοώ και το σέβομαι. Όμως αναρωτιέμαι: μήπως, αλλάζοντας τη γλώσσα της παράδοσης, χάνουμε ένα κομμάτι της ταυτότητάς μας; Το magistri και το doctores δεν είναι απλώς αρσενικοί τύποι — είναι ιστορικά σύμβολα του ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στη γνώση, ανεξαρτήτως φύλου.

Η Λατινική, άλλωστε, είχε πάντα τον δικό της τρόπο να χωρά τα πάντα μέσα της. Όπως η Οξφόρδη, που μετά από οκτακόσια χρόνια εξακολουθεί να στηρίζεται στις ίδιες λέξεις που έθρεψαν τον Δυτικό πολιτισμό. Γιατί, αν κάτι διδάσκει η κλασική παιδεία, είναι πως οι ρίζες δεν εμποδίζουν την ανάπτυξη — την τροφοδοτούν.

Ας προχωρήσει, λοιπόν, ο κόσμος. Αλλά ας αφήσει τις λέξεις που τον έφεραν ως εδώ να μείνουν άθικτες.

O tempora, o mores — και όμως, κάποιες φορές, οι καιροί και τα ήθη έχουν κι αυτοί ανάγκη από λίγη συνέπεια.