Γιάννης Ράζος

Η διακυβέρνηση του Βίκτορ Όρμπαν και του Fidesz, σχεδόν 20ετής συνολικά και 16 χρόνια αδιάλειπτη, διαμόρφωσε σε βάθος την ουγγρική κοινωνία, τους θεσμούς και τη θέση της χώρας στην Ευρώπη. Υπό αυτή την έννοια, η εκλογική ανατροπή ήταν ταυτόχρονα αναμενόμενη και σοκαριστική: αναμενόμενη ως φυσική φθορά μιας μακράς εξουσίας, σοκαριστική ως προς την έκταση και τον ρυθμό με τον οποίο συντελέστηκε. Η διακυβέρνηση Όρμπαν στηρίχθηκε επί χρόνια σε έναν σαφή άξονα: σταθερή οικονομική ανάπτυξη, σχετική κοινωνική ειρήνη και μια ισχυρή εθνική αφήγηση, σε αντιδιαστολή με τις «ελίτ των Βρυξελλών» και την κεντροαριστερή αντιπολίτευση. Από το 2010 έως το 2022 η ουγγρική οικονομία αναπτυσσόταν, βελτιώνοντας αισθητά το βιοτικό επίπεδο σε μια πρώην κομμουνιστική χώρα.

Η σκληρή στάση στο μεταναστευτικό και η προσπάθεια να κρατηθεί η Ουγγαρία μακριά από την άμεση εμπλοκή στον πόλεμο της Ουκρανίας ενίσχυσαν την εικόνα ενός ηγέτη που «προστατεύει το έθνος». Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί συντηρητικοί στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ έβλεπαν στο πρόσωπο του Όρμπαν ένα επιτυχημένο υπόδειγμα λαϊκιστικού συντηρητισμού. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, η εξουσία του Fidesz απέκτησε όλο και πιο έντονα «καθεστωτικά» χαρακτηριστικά. Η συγκέντρωση εξουσιών, οι αλλαγές στους θεσμούς, οι καταγγελίες για περιορισμό της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και των μέσων ενημέρωσης, καθώς και η στενή διαπλοκή με οικονομικά συμφέροντα, δημιούργησαν την αίσθηση ότι το πολιτικό σύστημα είχε κλείσει τον κύκλο του. Η εσωτερική σκηνή έμοιαζε παγωμένη: μια πανίσχυρη κυβέρνηση απέναντι σε μια κατακερματισμένη και συχνά αναξιόπιστη αντιπολίτευση, ανίκανη να προτείνει πειστική εναλλακτική.

Σε αυτό το περιβάλλον, σημαντικό ρόλο έπαιξε η εμφάνιση ενός νέου, «τέταρτου ρεύματος», ιδιαίτερα έντονου στις νεότερες ηλικίες. Πρόκειται για ένα εκλογικό σώμα που δεν αυτοπροσδιορίζεται πλέον αυστηρά ούτε ως κλασική δεξιά ούτε ως παραδοσιακή αριστερά. Ζητά αλλαγή ύφους, περισσότερη διαφάνεια, σύγχρονη διακυβέρνηση και μια πιο καθαρή ευρωπαϊκή προοπτική – χωρίς όμως ανεπιφύλακτη αποδοχή κάθε κατεύθυνσης που έρχεται από τις Βρυξέλλες. Αυτό το ρεύμα αποδείχθηκε κρίσιμο για τη διαμόρφωση της νέας πλειοψηφίας, τόσο σε επίπεδο ψήφων όσο και στη δυναμική που έδωσε στην αντι-Ορμπανική συσπείρωση. Η οικονομική διάσταση υπήρξε επίσης καθοριστική. Από το 2022 και μετά, ο υψηλός πληθωρισμός και η ουσιαστική στασιμότητα του πραγματικού ΑΕΠ δημιούργησαν αίσθημα κόπωσης.

Όταν μια κυβέρνηση, ιδίως λαϊκιστική–συντηρητική, σταματά να παράγει υλικό πλούτο για τα μεσαία και χαμηλότερα στρώματα, η νομιμοποίησή της αρχίζει να διαβρώνεται. Σ’ αυτό ήρθε να προστεθεί η υπόθεση χάριτος σε πρόσωπο καταδικασμένο για παιδοφιλία, που οδήγησε στην παραίτηση Προέδρου και υπουργού Δικαιοσύνης και ενίσχυσε την άποψη ότι το Fidesz προστατεύει τους «δικούς του», εις βάρος του κοινού αισθήματος δικαιοσύνης. Την ίδια στιγμή, η επικοινωνιακή «αυτοκρατορία» του Όρμπαν λειτούργησε ως δίκοπο μαχαίρι. Ενώ για χρόνια διαμόρφωνε με επιτυχία την κοινή γνώμη, σταδιακά δημιούργησε μια φούσκα εφησυχασμού γύρω από το καθεστώς. Φιλικοί δημοσκόποι και μέσα ενημέρωσης καθησύχαζαν ηγεσία και βάση ότι η νίκη είναι περίπου δεδομένη, απορρίπτοντας ως μεροληπτικές τις αντίθετες μετρήσεις. Όταν η κάλπη έδωσε στην Tisza συνταγματική πλειοψηφία και άφησε το Fidesz σε μειονεκτική θέση, το σοκ στους κόλπους του ήταν αντίστοιχο της αυταπάτης που είχε προηγηθεί. Στο προσκήνιο αναδείχθηκε ο Πέτερ (Πέτρ) Μάγυαρ, νέος πρωθυπουργός της χώρας.

Δεν προέρχεται «απ’ έξω», αλλά από τον ίδιο χώρο του Fidesz: πρώην αξιωματούχος της κυβέρνησης Όρμπαν και σύζυγος της τέως υπουργού Δικαιοσύνης. Η σταδιακή του αποστασιοποίηση, η κριτική σε σκάνδαλα και θεσμικές παρεμβάσεις, καθώς και η δημοσιοποίηση υποκλαπεισών συνομιλιών ( που έκανε ο ίδιος…) και αφορούσαν την τότε σύζυγό του, τον έφεραν στο επίκεντρο. Για μερίδα της κοινωνίας, ενσάρκωσε τη βούληση ρήξης με το κατεστημένο, ακόμη και με προσωπικό κόστος. Για άλλους, γέννησε ερωτήματα για τα όρια ανάμεσα σε ιδιωτική ζωή, θεσμική ευθύνη και πολιτική στρατηγική. Σε κάθε περίπτωση, η σύγκρουση με το προηγούμενο καθεστώς είναι άρρηκτα δεμένη με προσωπικές και οικογενειακές διαδρομές, κάτι που καθιστά το νέο σκηνικό ακόμη πιο περίπλοκο.

Η επόμενη μέρα βρίσκει την Ουγγαρία μπροστά σε μια δύσκολη εξίσωση. Στο εσωτερικό, υπάρχουν ισχυρές προσδοκίες για δημοκρατική «αποσυμπίεση», ενίσχυση θεσμικών αντιβάρων, επαναφορά μιας πιο πολυφωνικής δημόσιας σφαίρας και αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση. Στο ευρωπαϊκό επίπεδο, αναμένεται βελτίωση των σχέσεων με την ΕΕ, άρση παγωμένων κονδυλίων και πιθανή επανεκκίνηση της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, κάτι που μπορεί να προσφέρει βραχυπρόθεσμη οικονομική ανάσα. Ταυτόχρονα, όμως, η νέα κυβέρνηση θα πρέπει να διαχειριστεί ευαίσθητους τομείς όπου η κοινωνία δεν επιθυμεί απότομες ανατροπές, όπως η στάση στο μεταναστευτικό, η ενεργειακή στρατηγική και η ισορροπία ανάμεσα στην εθνική κυριαρχία και την ευρωπαϊκή ενοποίηση.

Ο Μάγυαρ καλείται να αποδείξει αν θα ακολουθήσει μια πορεία ριζικής διαφοροποίησης από τον Όρμπαν ή μια πιο ήπια μετάβαση, που θα συνδυάζει αλλαγή ύφους και πρακτικών με διατήρηση ορισμένων πυλώνων πολιτικής. Σε ευρύτερο επίπεδο, η ουγγρική περίπτωση λειτουργεί ως προειδοποίηση για τους λαϊκιστές συντηρητικούς διεθνώς: η πολιτισμική συγγένεια με μεγάλα τμήματα του εκλογικού σώματος και ο έλεγχος του αφηγήματος μέσω των ΜΜΕ δεν αρκούν, όταν η οικονομία βαλτώνει και η εξουσία εκλαμβάνεται ως κλειστό καθεστώς. Στις δημοκρατίες, η εναλλαγή στην εξουσία δεν είναι ατύχημα, αλλά ενσωματωμένος μηχανισμός διόρθωσης. Ο Όρμπαν το αγνόησε – το ερώτημα είναι αν οι επίδοξοι μιμητές του θα κατανοήσουν τα πραγματικά αίτια της πτώσης του.

* Ο Γιάννης Ράζος είναι σύμβουλος στρατηγικής επικοινωνίας