Ευγενία Μανωλίδου

Μόλις το 56% των δεκαπεντάχρονων μαθητών φθάνει στο βασικό επίπεδο κατανόησης κειμένου, έναντι 69% στον ΟΟΣΑ, ενώ στα μαθηματικά το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται στο 50%. Σχεδόν ένας στους δύο μαθητές δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την κύρια ιδέα ενός κειμένου μέτριας έκτασης, να συνδέσει πληροφορίες και να διατυπώσει τεκμηριωμένη κρίση. Το εύρημα αφορά τελικά τη δυνατότητα του αυριανού πολίτη να κατανοεί ένα επιχείρημα, να διακρίνει την πληροφορία από την ερμηνεία και να αξιολογεί όσα διαβάζει.

Η έκθεση του ΟΟΣΑ αποκαλύπτει και το περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώνονται αυτές οι επιδόσεις. Μόνο το 49% των μαθητών δηλώνει ότι ο εκπαιδευτικός δείχνει ενδιαφέρον για τη μάθηση κάθε παιδιού στα περισσότερα μαθήματα των φυσικών επιστημών, έναντι 69% στον ΟΟΣΑ, ενώ το 46% περιγράφει θόρυβο και αταξία που διαταράσσουν συστηματικά τη διδασκαλία. Παράλληλα, υποχώρησε και η οικογενειακή υποστήριξη, καθώς μόλις το 54% των μαθητών δήλωσε ότι συζητεί τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα με τους γονείς του τα προβλήματα που αντιμετωπίζει στο σχολείο, έναντι 61% το 2022, στοιχείο που φανερώνει ότι η κρίση της μάθησης αφορά συνολικά τη σχέση του παιδιού με την οικογένεια και το σχολείο.

Οι αριθμοί φανερώνουν μια χαλάρωση του δεσμού ανάμεσα στον μαθητή, στην οικογένεια και στο σχολείο, καθώς και μια αντίληψη της εκπαίδευσης ως μηχανισμού απόκτησης προσόντων. Το παιδί καλείται να καλύψει ύλη, να συγκεντρώσει βαθμούς και να περάσει εξετάσεις. Να απομνημονεύσει βιβλία ολόκληρα για τις Πανελλαδικές εξετάσεις, τα οποία εγκαταλείπονται μόλις εκπληρώσουν τον εξεταστικό τους σκοπό. Η πολύωρη μελέτη παράγει συχνά κόπωση και βαθμούς, με περιορισμένο γνωστικό και πνευματικό αποτύπωμα.

Πριν από σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια, ο Σενέκας διατύπωνε στην 88η Επιστολή προς τον Λουκίλιο ένα ερώτημα εκπληκτικής επικαιρότητας: κατά πόσον οι σπουδές που περιγράφει ως liberalia studia - η γραμματική, η μουσική, η γεωμετρία, η αστρονομία και η μελέτη των ποιητών - μπορούν να διαμορφώσουν τον χαρακτήρα του ανθρώπου και να τον οδηγήσουν προς την αρετή. Όλες αυτές οι γνώσεις είχαν γι’ αυτόν προπαρασκευαστική αξία. Το αποφασιστικό κριτήριο βρισκόταν στην επίδρασή τους στον άνθρωπο: «Ποιο από όλα αυτά απομακρύνει τον φόβο, περιορίζει την επιθυμία, χαλιναγωγεί τα πάθη;» Η γνώση αποκτά παιδευτική δύναμη όταν μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σκέπτεται, επιλέγει και πράττει. Γι᾽αυτό και η λέξη «μόρφωση» που προέρχεται από τη «μορφή» και το «μορφώνω» - δίνω μορφή, διαπλάθω, διαμορφώνω - διασώζει αυτή την αντίληψη με μοναδική ακρίβεια. Μορφωμένος είναι ο άνθρωπος στον οποίο η γνώση έχει δώσει εσωτερική μορφή, καλλιεργώντας κρίση, αυτοκυριαρχία, ευαισθησία, αίσθηση του μέτρου και ευθύνη απέναντι στους άλλους. Η πληροφορία προστίθεται σε όσα γνωρίζει. Η μόρφωση επενεργεί σε αυτό που είναι.

Εδώ βρίσκεται και η σημασία της επιστροφής στις πηγές. Οι πηγές ονομάζονται έτσι επειδή από αυτές αρχίζει η ροή. Ο Όμηρος, η τραγωδία, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος, προσφέρουν στα παιδιά δοκιμασμένες μορφές σκέψης και θέτουν ερωτήματα για τη δικαιοσύνη, το θάρρος, τη φιλία, την απώλεια, την ευθύνη και την ελευθερία. Την ίδια δύναμη να διαμορφώνουν σκέψη και χαρακτήρα έχουν και τα λογοτεχνικά βιβλία με τα οποία μεγάλωσαν προηγούμενες γενιές: η Πηνελόπη Δέλτα, η Ζωρζ Σαρή, η Γαλάτεια Γρηγοριάδου-Σουρέλη και η ποίηση που ασκεί την προσοχή, εμπλουτίζει τη γλώσσα και καλλιεργεί την ευαισθησία. Για πολλά παιδιά το σχολείο αποτελεί τη μοναδική οργανωμένη ευκαιρία να γνωρίσουν αυτά τα κείμενα.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την πορεία έχουν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί. Ο δάσκαλος μεταδίδει πολύ περισσότερα από το αντικείμενό του: ο τρόπος με τον οποίο μιλά, ακούει, διορθώνει και ενθαρρύνει αποτελεί καθημερινό μάθημα ήθους, ενώ η οικογένεια δημιουργεί την πρώτη σχέση του παιδιού με τη γλώσσα και το βιβλίο, μέσα από μια συνεργασία που μπορεί να δώσει στη γνώση διάρκεια και στη μόρφωση ουσιαστικό περιεχόμενο.

Η Ελλάδα έχει προοδεύσει σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ενισχύοντας την οικονομική της σταθερότητα, εκσυγχρονίζοντας τη δημόσια διοίκηση και επιταχύνοντας τον ψηφιακό μετασχηματισμό, μια πορεία που δημιουργεί πλέον τις προϋποθέσεις ώστε η ίδια φιλοδοξία να στραφεί και στην παιδεία, με ιδιαίτερη μέριμνα για τις ηλικίες κατά τις οποίες θεμελιώνονται η γλώσσα, η αναγνωστική ικανότητα και η σχέση του παιδιού με τη γνώση.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο μάς επαναφέρουν τα αποτελέσματα της PISA, θέτοντας το ουσιώδες ερώτημα: ποια παιδεία μπορεί να διαμορφώσει νέους ανθρώπους ικανούς να κατανοούν όσα διαβάζουν, να σκέπτονται με ακρίβεια και να κρίνουν με υπευθυνότητα; Η απάντηση αρχίζει πολύ πριν από την ηλικία των δεκαπέντε ετών, από το πρώτο βιβλίο, τα κείμενα που καλλιεργούν τη γλώσσα και την ευαισθησία, τον δάσκαλο που εμπνέει εμπιστοσύνη και τον γονέα που βρίσκει χρόνο να ακούσει, γιατί μέσα από όλα αυτά η γνώση αποκτά διάρκεια, γίνεται μόρφωση και δίνει μορφή στον νου και στον χαρακτήρα κάθε παιδιού.

Με αυτή τη σκέψη, εύχομαι σε μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς καλή σχολική χρονιά, με γνώση που μορφώνει, καλά βιβλία και δασκάλους που δίνουν στα παιδιά αφορμές να σκέπτονται, να αισθάνονται και να προοδεύουν.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι διευθύντρια της Σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή».