Οι τελευταίες ώρες του Ερνέστο Τσε Γκεβάρα: Η σύλληψη, η μυστική εντολή «700» και τα λόγια πριν τον θάνατό του

Η πορεία μέσα στις χαράδρες της Βολιβίας ήταν εξαντλητική εκείνες τις πρώτες ημέρες του Οκτωβρίου του 1967, όμως για τον Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα η κούραση ήταν ίσως το μικρότερο από τα προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει.

Ο γιατρός με καταγωγή από την Αργεντινή ήταν μαθημένος στις κακουχίες, στις μεγάλες πορείες και στις νύχτες στα βουνά και στις ζούγκλες. Αυτή τη φορά, όμως, τα πράγματα δεν εξελίσσονταν όπως τα είχε σχεδιάσει.

Η προσπάθειά του να δημιουργήσει στη Βολιβία έναν πυρήνα ανταρτοπολέμου που θα μπορούσε σταδιακά να επεκταθεί σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής είχε βρεθεί σε αδιέξοδο.

Οι κυβερνητικές δυνάμεις τον καταδίωκαν, οι γραμμές ανεφοδιασμού είχαν ουσιαστικά καταρρεύσει και η υποστήριξη των αγροτικών πληθυσμών, πάνω στην οποία είχε στηρίξει σημαντικό μέρος της στρατηγικής του, δεν ήρθε ποτέ στον βαθμό που περίμενε.

Το ίδιο το ημερολόγιό του καταγράφει αυτή την απογοήτευση. Ο Τσε διαπίστωνε ότι οι χωρικοί όχι μόνο δεν εντάσσονταν μαζικά στο αντάρτικο αλλά σε αρκετές περιπτώσεις ενημέρωναν τις αρχές για τις κινήσεις των ανταρτών. Η ομάδα του είχε επίσης διασπαστεί, είχε χάσει ανθρώπους και αντιμετώπιζε ολοένα μεγαλύτερα προβλήματα σε τρόφιμα, νερό και επικοινωνίες.

Η τελευταία καταγραφή στο ημερολόγιο

Στις 7 Οκτωβρίου 1967 -μία ημέρα πριν από τη σύλληψή του η οποία έγινε σαν σήμερα- ο Τσε έκανε την τελευταία καταχώρηση στο ημερολόγιό του. Οι 17 άνδρες που είχαν απομείνει μαζί του κινούνταν τη νύχτα, προσπαθώντας να αποφύγουν τον στρατό.

Στην τελευταία αυτή καταγραφή περιγράφει μία εξαντλητική πορεία και σημειώνει ότι η ομάδα άφηνε πίσω της πολλά ίχνη, γεγονός ιδιαίτερα επικίνδυνο καθώς οι στρατιώτες βρίσκονταν πλέον πολύ κοντά τους.

Οι αντάρτες δεν γνώριζαν καλά την περιοχή. Μάλιστα, μόλις την προηγουμένη της τελικής μάχης χρειάστηκε να ρωτήσουν μια ηλικιωμένη βοσκό για την απόσταση που τους χώριζε από τα γύρω χωριά, μεταξύ των οποίων και η Λα Ιγκέρα.

Ο βολιβιανός στρατός, αντίθετα, είχε πλέον ενισχυθεί σημαντικά. Το 2ο Τάγμα Ρέιντζερς, ειδικά εκπαιδευμένο με αμερικανική συνδρομή, είχε αναπτυχθεί στην περιοχή, ενώ η CIA παρακολουθούσε στενά τις εξελίξεις.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν βοηθήσει τη Βολιβία στην προσπάθεια εντοπισμού του Γκεβάρα και στελέχη της CIA βρίσκονταν στο πεδίο.

Η μάχη στη χαράδρα του Γιούρο

Το μεσημέρι της 8ης Οκτωβρίου 1967 οι Ρέιντζερς υπό τον λοχαγό Γκάρι Πράδο Σαλμόν εντόπισαν τους αντάρτες στην περιοχή της Quebrada del Yuro, της χαράδρας του Γιούρο.

Σύμφωνα με τις αναφορές που έφθασαν τότε στις αμερικανικές υπηρεσίες, η μάχη άρχισε περίπου στη μία το μεσημέρι και διήρκεσε αρκετές ώρες. Τρεις αντάρτες σκοτώθηκαν και δύο συνελήφθησαν. Ο ένας από τους αιχμαλώτους ήταν ο άνθρωπος που επί μήνες αναζητούσε ολόκληρος ο βολιβιανός στρατός.

Ο Τσε είχε προσπαθήσει να οργανώσει την υποχώρηση χωρίζοντας τους άνδρες του σε μικρότερες ομάδες. Ο ίδιος έμεινε με λίγους μαχητές για να καλύψει την αποχώρηση άλλων.

Το όπλο του αχρηστεύτηκε κατά τη μάχη, ενώ τραυματίστηκε στο πόδι. Σύμφωνα με την ανασύνθεση των γεγονότων από αποχαρακτηρισμένα αρχεία, όταν οι Βολιβιανοί στρατιώτες τον περικύκλωσαν, δεν είχε πλέον ουσιαστικά τη δυνατότητα να συνεχίσει να πολεμά.

Στη λαϊκή αφήγηση της σύλληψής του έχει μείνει η φράση που φέρεται να είπε στους στρατιώτες: «Μην πυροβολείτε. Είμαι ο Τσε Γκεβάρα και αξίζω περισσότερο ζωντανός παρά νεκρός».

Οι ακριβείς λέξεις διαφέρουν ανάλογα με τη μαρτυρία, όμως το βέβαιο είναι ότι ο πιο γνωστός αντάρτης της Λατινικής Αμερικής συνελήφθη ζωντανός.

Το απόγευμα της 8ης Οκτωβρίου μεταφέρθηκε τραυματισμένος στη Λα Ιγκέρα και κλείστηκε σε μια μικρή αίθουσα του σχολείου του χωριού. Η αντίστροφη μέτρηση είχε αρχίσει.

Η νύχτα στο σχολείο

Όταν έφθασε στη Λα Ιγκέρα, ο Τσε είχε ένα τραύμα στο πόδι, αλλά η κατάστασή του δεν θεωρούνταν τέτοια που να δικαιολογεί τον άμεσο θάνατό του. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η πρώτη επίσημη εκδοχή των βολιβιανών αρχών υποστήριζε αργότερα ότι είχε πεθάνει από τα τραύματα της μάχης.

Τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της CIA λένε κάτι διαφορετικό: ο Γκεβάρα είχε συλληφθεί με τραύμα στο πόδι, αλλά κατά τα άλλα βρισκόταν σε σχετικά καλή κατάσταση.

Το πρωί της 9ης Οκτωβρίου στο σχολείο βρέθηκε και ο κουβανικής καταγωγής πράκτορας της CIA Φέλιξ Ροντρίγκες, ο οποίος συνεργαζόταν με τις βολιβιανές δυνάμεις. Ο Ροντρίγκες προσπάθησε να του αποσπάσει πληροφορίες.

Σύμφωνα με μεταγενέστερο έγγραφο της CIA, ο Τσε αρνήθηκε κανονική ανάκριση, αλλά δέχθηκε να συνομιλήσει. Μίλησε, μεταξύ άλλων, για την Κούβα, την αποτυχία της αποστολής του στο Κονγκό και το μέλλον του αντάρτικου στη Βολιβία.

Παραδέχθηκε μάλιστα ότι η εκστρατεία είχε υποστεί συντριπτικό πλήγμα και ότι είχε απογοητευτεί από την απουσία μαζικής υποστήριξης των Βολιβιανών αγροτών. Παρ' όλα αυτά, επέμενε ότι το επαναστατικό κίνημα θα μπορούσε να επιστρέψει στο μέλλον.

«700»: Η εντολή εκτέλεσης

Στο μεταξύ, η τύχη του Τσε είχε ήδη κριθεί σε ανώτερο επίπεδο.

Σε αποχαρακτηρισμένο αμερικανικό έγγραφο καταγράφεται ο κώδικας που χρησιμοποιήθηκε στις επικοινωνίες των βολιβιανών αρχών: το «500» αντιστοιχούσε στον Γκεβάρα, το «600» σήμαινε ότι έπρεπε να παραμείνει ζωντανός και το «700» ότι έπρεπε να εκτελεστεί.

Η εντολή που έφτασε τελικά στη Λα Ιγκέρα ήταν «700». Ο Φέλιξ Ροντρίγκες υποστήριξε αργότερα ότι θα προτιμούσε ο Τσε να παραμείνει ζωντανός ώστε να ανακριθεί, όμως η απόφαση είχε ήδη ληφθεί από τη βολιβιανή ηγεσία.

Οι τελευταίες λέξεις πριν το τέλος

Την εκτέλεση ανέλαβε ο Βολιβιανός στρατιώτης Μάριο Τεράν.

Η εντολή ήταν οι πυροβολισμοί να γίνουν με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να παρουσιαστούν ως τραύματα που προκλήθηκαν κατά τη μάχη της προηγούμενης ημέρας.

Για τις τελευταίες λέξεις του Τσε υπάρχουν αρκετές διαφορετικές εκδοχές. Η διασημότερη είναι ότι είπε στον εκτελεστή του να πυροβολήσει, επειδή «θα σκοτώσεις μόνο έναν άνθρωπο». Σε αμερικανικό έγγραφο που συντάχθηκε λίγες ημέρες αργότερα καταγράφεται μια ελαφρώς διαφορετική εκδοχή: «Να θυμάσαι ότι σκοτώνεις έναν άνθρωπο».

Λίγο μετά τη μία το μεσημέρι της 9ης Οκτωβρίου 1967, οι πυροβολισμοί ακούστηκαν μέσα στο μικρό σχολείο. Ο Τσε Γκεβάρα έπεσε νεκρός στα 39 του χρόνια.

Ένα υπόμνημα του τότε διευθυντή της CIA Ρίτσαρντ Χελμς, που συντάχθηκε δύο ημέρες αργότερα, ανέφερε ρητά ότι η εντολή είχε προέλθει από το αρχηγείο του βολιβιανού στρατού και ότι ο Γκεβάρα εκτελέστηκε με ριπή αυτόματου όπλου.

Η σορός μεταφέρθηκε στο Βαγιεγκράντε και τοποθετήθηκε σε χώρο του νοσοκομείου, όπου κλήθηκαν δημοσιογράφοι και φωτογράφοι. Οι εικόνες του νεκρού Τσε, με ανοιχτά μάτια και γυμνό τον κορμό, ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο. Η παρουσίαση του πτώματος είχε έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό: οι βολιβιανές αρχές ήθελαν να μην υπάρχει αμφιβολία ότι ο άνθρωπος που καταδίωκαν επί μήνες ήταν πράγματι νεκρός.

Παράλληλα, όμως, δεν ήθελαν να δημιουργηθεί ένας τόπος προσκυνήματος γύρω από έναν τάφο του.

Πριν από τη μυστική ταφή της σορού, οι Βολιβιανοί ακρωτηρίασαν τα χέρια του Τσε και τα διατήρησαν, ώστε μέσω των δακτυλικών αποτυπωμάτων να πιστοποιηθεί οριστικά η ταυτότητά του. Το σημείο όπου θάφτηκε παρέμεινε μυστικό για σχεδόν τρεις δεκαετίες.

Το 1997, έπειτα από έρευνες, τα λείψανά του εντοπίστηκαν σε ομαδικό τάφο κοντά στον διάδρομο προσγείωσης του αεροδρομίου του Βαγιεγκράντε, μαζί με λείψανα άλλων ανταρτών.

Μεταφέρθηκαν στην Κούβα και ενταφιάστηκαν στη Σάντα Κλάρα, όπου σήμερα βρίσκονται στο μαυσωλείο που είναι αφιερωμένο στον Τσε Γκεβάρα και τους συντρόφους του.

Το ημερολόγιο που επέζησε

Ανάμεσα στα αντικείμενα που κατασχέθηκαν από τον Τσε βρισκόταν και το ημερολόγιο στο οποίο είχε καταγράψει σχεδόν καθημερινά την εκστρατεία του στη Βολιβία.

Η πρώτη εγγραφή είχε γίνει στις 7 Νοεμβρίου 1966, λίγο μετά την άφιξή του στην περιοχή Νιανκαουασού, και η τελευταία στις 7 Οκτωβρίου 1967, παραμονή της σύλληψής του.

Στις σελίδες του αποτυπώνεται βήμα προς βήμα η φθορά της ομάδας: οι ελλείψεις, οι αποτυχημένες επαφές με τον ντόπιο πληθυσμό, οι απώλειες μαχητών, η διάσπαση των ανταρτών και ο ολοένα στενότερος κλοιός του στρατού.

Το ημερολόγιο έφτασε τελικά στην Κούβα και δημοσιεύθηκε το 1968, προσφέροντας μία από τις βασικότερες πρωτογενείς πηγές για τους τελευταίους έντεκα μήνες της ζωής του Γκεβάρα.