Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά

Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά

Μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της ελληνικής Ιστορίας: Η σύγκρουση Βενιζέλου - Κωνσταντίνου για τη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι αιματηρές ταραχές, το δημόσιο Ανάθεμα κατά του Βενιζέλου και ο συμμαχικός αποκλεισμός που έφερε την πείνα

Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας η καθ΄οιονδήποτε τρόπο παράνομη χρήση/ιδιοποίηση του παρόντος, με βαρύτατες αστικές και ποινικές κυρώσεις για τον παραβάτη
Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά
Ανεξάρτητα από τον υποκειμενισμό, με τον οποίο πολύ συχνά κάποιοι επιχειρούν να διαβάσουν τα ιστορικά γεγονότα, με βάση τις δικές τους πεποιθήσεις και αντιλήψεις, διαστρεβλώνοντας έτσι κατά κανόνα την ιστορική αλήθεια και πραγματικότητα, στην περίπτωση των Νοεμβριανών του 1916 υπάρχει αντικειμενικός κοινός παρονομαστής καταστάσεων που στιγματίζουν τη συγκεκριμένη περίοδο ως μία από τις κατάμαυρες σελίδες της Νεότερης Ελλάδας. Ο Εθνικός Διχασμός οδηγεί κατά τεκμήριο σε μείζονα εσωτερική κρίση και σύγκρουση, ακόμα και σε εμφύλιο πόλεμο είτε σε εθνική συρρίκνωση, ενίοτε και στα δύο μαζί. Και τα Νοεμβριανά του 1916, που απεκλήθησαν έτσι λόγω του ότι τότε ίσχυε το Ιουλιανό Ημερολόγιο, υπήρξαν το αποκορύφωμα του Εθνικού Διχασμού στις αρχές του περασμένου αιώνα, μόλις ελάχιστα, στην κυριολεξία, χρόνια μετά την εποποιία των Βαλκανικών Πολέμων, όπου το έθνος απέδειξε ότι ενωμένο μεγαλουργεί προχωρώντας με γοργά βήματα στο μεγαλύτερο τμήμα της εθνικής ολοκλήρωσης. Ο Διχασμός συνδέθηκε άμεσα με τις συνθήκες που οδήγησαν κατόπιν στη Μικρασιατική Καταστροφή, την τεράστια εθνική ήττα.

Με τον όρο «Νοεμβριανά» εννοούνται ο βομβαρδισμός της Αθήνας από τον Γαλλικό Στόλο στις 18 Νοεμβρίου του 1916, πριν από 110 χρόνια ακριβώς, και η ταυτόχρονη εισβολή γαλλικών και βρετανικών στρατευμάτων στην πρωτεύουσα, οι συγκρούσεις με το σώμα των επιστράτων, φιλοβασιλικών ενόπλων τμημάτων, και η αιματοχυσία που προκλήθηκε, καθώς και τα γεγονότα που ακολούθησαν τις επόμενες ημέρες με απηνείς διωγμούς κατά των φιλοβενιζελικών από τους οπαδούς του βασιλιά Κωνσταντίνου, που έφτασαν μέχρι σε λιντσαρίσματα και δολοφονίες, καθώς και στο ανάθεμα στον Ελευθέριο Βενιζέλο διά στόματος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Θεοκλήτου.

Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά
Συγκρούσεις πολιτών με άνδρες των αγγλογαλλικών στρατευμάτων σε δρόμο της Αθήνας

Οι καταστάσεις που συνέτρεξαν

Αυτές οι δύο συνθήκες συνέτρεξαν τον Νοέμβριο του 1916: από τη μια, η εισβολή ξένων στρατευμάτων και ο βομβαρδισμός της πρωτεύουσας. Η επόμενη απόπειρα εισβολής ξένου στρατού σε ελληνικό έδαφος ήταν αυτή του ιταλικού του Μουσολίνι στις 28 Οκτωβρίου του 1940, για να ακολουθήσει η γερμανική επίθεση στις 6 Απριλίου του 1941. Επιπλέον, για πρώτη φορά, η χώρα γνώρισε μια «γενική πρόβα» εμφυλίου πολέμου, που έμελλε να έρθει 30 χρόνια αργότερα, υπό διαφορετικές συνθήκες και μέτωπα βεβαίως.
Συνέτρεχαν όμως και άλλες καταστάσεις. Η ξένη εισβολή και οι εσωτερική αναταραχή δεν έγιναν εν κενώ εκείνο τον Νοέμβριο. Στη χώρα υπήρχαν για πρώτη φορά ταυτόχρονα δύο κυβερνήσεις: αυτή των Αθηνών, πιστή στον Κωνσταντίνο, και μια δεύτερη με έδρα στη Θεσσαλονίκη, υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο, νόμιμα εκλεγμένο πρωθυπουργό, τον οποίο δύο φορές είχε εξωθήσει σε παραίτηση ο βασιλιάς.

Κλείσιμο
Ακόμη, για πρώτη φορά υπήρξε μια εξόφθαλμη διχαστική συμπεριφορά του επίσημου κλήρου στα πολιτικά και πολιτειακά θέματα με το ανάθεμα. Επιπλέον, της εισβολής των Αγγλογάλλων στο ελληνικό έδαφος είχε προηγηθεί λίγους μήνες νωρίτερα μια άλλη, αυτή των γερμανοβουλγαρικών στρατευμάτων στην Ανατολική Μακεδονία, όπου κατέλαβαν το Οχυρό Ρούπελ και στη συνέχεια ολόκληρη την περιοχή, με την άδεια της κυβέρνησης των Αθηνών, του Κωνσταντίνου και της στρατιωτικής ηγεσίας. Με μια λέξη, τα Νοεμβριανά -φυσικά και τα όσα προηγήθηκαν και οδήγησαν σε αυτά, καθώς και τα επακόλουθα- αποτελούν μια μελανή σελίδα της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, με ανεξίτηλα σημάδια στην κατοπινή δραματική τροπή που πήρε η πορεία της χώρας και του ελληνισμού. Και αυτονόητα θα πρέπει να ιδωθούν και να κατανοηθούν όχι μεμονωμένα, αλλά μέσα στο σύνολο των γεγονότων και εξελίξεων εκείνης της ταραχώδους περιόδου.

Η αιτία της διαμάχης

Η ρίζα της εθνικής εσωτερικής διαμάχης που δίχασε θανάσιμα τους Ελληνες, που συγκρούστηκαν ανηλεώς και αδιαλείπτως μεταξύ τους για πολλά χρόνια έκτοτε, ανάγεται στη διαφωνία Βενιζέλου - Κωνσταντίνου για τη στάση της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά
Στρατεύματα της Αντάντ σημαδεύουν με κανόνι την Ακρόπολη

Υπήρχαν διαφορετικές στρατηγικές αντιλήψεις μεταξύ τους. Ο πρωθυπουργός είχε ταχθεί αναφανδόν υπέρ της άμεσης εισόδου της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ (Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία). Εκτιμούσε ότι οι Σύμμαχοι θα νικούσαν τις Κεντρικές Δυνάμεις (Γερμανία, Αυστροουγγαρία). Ετσι, στον νέο χάρτη της περιοχής ευελπιστούσε ότι η χώρα μας, ως μέρος της πλευράς των νικητών, θα εξασφάλιζε νέα εθνική επέκταση. Ο Κωνσταντίνος, ως γερμανόφιλος -άλλωστε, η σύζυγός του Σοφία ήταν αδερφή του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄- και βέβαιος για τη νίκη των Κεντρικών Δυνάμεων, υποστήριζε την πολιτική της ουδετερότητας και της μη εμπλοκής. Κάτι δημοφιλές στα λαϊκά στρώματα, αλλά και στις τάξεις του κουρασμένου από τους Βαλκανικούς Πολέμους στρατεύματος.

Κατά τη διάρκεια του 1915 ο Κωνσταντίνος υποχρέωσε σε παραίτηση δύο βενιζελικές κυβερνήσεις, τον Φεβρουάριο και τον Σεπτέμβριο. Στις 22 Σεπτεμβρίου η κυβέρνηση Βενιζέλου απέσπασε ψήφο εμπιστοσύνης στη Βουλή, με διακύβευμα τη στρατοπέδευση στη Θεσσαλονίκη των ηττημένων στην Καλλίπολη δυνάμεων της Αντάντ, προκειμένου να στηρίξουν τη βαλλόμενη από τις Κεντρικές Δυνάμεις Σερβία και συγχρόνως την ελληνική επιστράτευση. Την επομένη ο Βενιζέλος εξαναγκάστηκε σε νέα παραίτηση, καθώς ο Κωνσταντίνος αρνήθηκε να τα προσυπογράψει, καθώς ειδικά η επιστράτευση θα ήταν το έσχατο βήμα πριν από την άμεση εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο, στο πλευρό φυσικά της Αντάντ.

Ακολούθησαν εκλογές τον Δεκέμβριο, καθώς ο Κωνσταντίνος διέλυσε και τη Βουλή. Ο Βενιζέλος απείχε. Νικητής, με συντριπτικό ποσοστό, ήταν το νέο αντιβενιζελικό, φιλομοναρχικό Κόμμα Εθνικοφρόνων του Δημητρίου Γούναρη, ο οποίος όμως αρνήθηκε να αναλάβει την πρωθυπουργία. Ετσι, πρωθυπουργός παρέμεινε ο υπηρεσιακός Στέφανος Σκουλούδης, άνθρωπος της βασιλικής αυλής.

Τα προεόρτια

Υπό τις εντολές του Κωνσταντίνου, η κυβέρνηση Σκουλούδη, για να δημιουργήσει αντίρροπο τετελεσμένο γεγονός υπέρ των Γερμανών, προχώρησε στο αδιανόητο: ενέδωσε στην παράδοση της Ανατολικής Μακεδονίας στα γερμανικά και βουλγαρικά στρατεύματα. Ο πρωθυπουργός, ο υπουργός Στρατιωτικών Ιωάννης Γιαννακίτσας και ο αναπληρωτής επιτελάρχης του Στρατού Ιωάννης Μεταξάς (ο μετέπειτα στυλοβάτης του Επους του ’40) συναποφάσισαν την παράδοση του Οχυρού Ρούπελ στους Γερμανοβούλγαρους στις 26 Μαΐου του 1916, αφήνοντας την Ανατολική Μακεδονία παντελώς ανυπεράσπιστη και έρμαιο των ορέξεων των Γερμανών και Βουλγάρων.

Το Δ’ Σώμα Στρατού με 7.000 αξιωματικούς και στρατιώτες παρέδωσε αμαχητί τη Δράμα και στις 30 Αυγούστου την Καβάλα και μεταφέρθηκε σε συνθήκες αιχμαλωσίας στη γερμανική πόλη Γκέρλιτς. Κι όλα αυτά, χωρίς καν να έχει κηρυχθεί πόλεμος, σήμαναν τη δεύτερη βουλγαρική κατοχή της Ανατολικής Μακεδονίας με θύματα χιλιάδες Ελληνες κατόπιν εκτελέσεων, φυλακίσεων και βασανισμών από τη μυστική βουλγαρική αστυνομία και τον κατοχικό βουλγαρικό στρατό, ακόμα και λόγω ασιτίας.

Το Κίνημα Εθνικής Αμύνης

Σχεδόν παράλληλα, στις 16 Αυγούστου, εκδηλώθηκε το Κίνημα Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη, με την υποστήριξη του συμμαχικού στρατού και φιλοβενιζελικών αξιωματικών. Ο Βενιζέλος, ως ιθύνων νους, στις 26 Σεπτεμβρίου μετέβη στα Χανιά, σχημάτισε προσωρινή κυβέρνηση, με αρχικά μέλη τον ίδιο, τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή, και από εκεί μετέβησαν όλοι στη Θεσσαλονίκη.

Εν συνεχεία, η Αντάντ απαίτησε την παράδοση μέρους του οπλισμού του ελληνικού στρατού υπό τον Κωνσταντίνο. Προς έκπληξη των Συμμάχων, μετά από μυστικές διαπραγματεύσεις, ο Κωνσταντίνος συμφώνησε στις 10 Οκτωβρίου στα αιτήματα του Γάλλου διαπραγματευτή, βουλευτή Πολ Μπεναζέ. Προϋπόθεση να μην καταλήξει ο οπλισμός στα χέρια της κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης, καθώς για εκείνον προείχε η διατήρηση του θρόνου του. Συγχρόνως, έδωσε εντολή οι έφεδροι που απολύονταν από τον στρατό να οργανώνονται στον νεοσχηματιζόμενο Σύνδεσμο Επιστράτων, ώστε να αντιμετωπίσει στη συνέχεια τον πραγματικό (εσωτερικό) εχθρό που έβλεπε πίσω από την Αντάντ, δηλαδή τον Βενιζέλο και τους οπαδούς του. Δηλαδή, εμφύλιος προ των πυλών.

Ο καυτός Νοέμβριος

Ετσι, ο Εθνικός Διχασμός εδραιώθηκε. Η Ελλάδα διαιρέθηκε και επισήμως στη μέση. Η επίσημη κυβέρνηση του Βασιλείου της Ελλάδος στην Αθήνα είχε υπό τον έλεγχό της τη Νότια Ελλάδα. Από την άλλη, η προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης ήλεγχε την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία, τα νησιά του Αιγαίου και την Κρήτη. Αν και δεν αναγνωρίστηκε από την Αντάντ, ουσιαστικά αποτελούσε εντολοδόχο της.

Ακολούθησαν τα Νοεμβριανά, που προκλήθηκαν, καθώς οι λανθασμένοι χειρισμοί των επιτελών της Αντάντ και οι πιέσεις των φιλοβασιλικών, που φοβόντουσαν μια «βενιζελική επέλαση» υποχρέωσαν τον Κωνσταντίνο να αλλάξει γνώμη για τον αφοπλισμό. Στις 3 Νοεμβρίου ο Γάλλος αντιναύαρχος Νταρτίζ ντι Φουρνέ τηλεγράφησε στην κυβέρνηση των Αθηνών ζητώντας την υλοποίηση των συμφωνηθέντων για τον ελληνικό αφοπλισμό. Στις 9 Νοεμβρίου έλαβε αρνητική απάντηση. Ο Φουρνέ επανήλθε με τελεσίγραφο απαιτώντας μέχρι τις 18 του μήνα την παραχώρηση 10 ορειβατικών πυροβολαρχιών, πλοίων, του σιδηροδρομικού δικτύου και λιμανιών. Κατέπλευσε δε στον όρμο του Κερατσινίου και τη Σαλαμίνα με δύναμη 69 πλοίων με γαλλικές και βρετανικές δυνάμεις.

Το τελεσίγραφο απαντήθηκε αρνητικά. Στις 18 Νοεμβρίου 3.000 Γάλλοι και Βρετανοί στρατιώτες αποβιβάστηκαν στον Πειραιά και το Φάληρο και προχώρησαν προς την Αθήνα για την κατάληψη στρατηγικών θέσεων, τη λεωφόρο Συγγρού, την Πειραιώς και τον Ελαιώνα. Αρχικά εκτιμούσαν ότι, βάσει των προσυμφωνηθέντων με τον Κωνσταντίνο, θα επρόκειτο για μια ανώδυνη προέλαση των στρατευμάτων τους, μια κίνηση επίδειξης δύναμης, παρά πολεμική πράξη.

Αλλά τους περίμενε μια πολύ δυσάρεστη έκπληξη. Οι στρατιώτες τους, αντί «υγιεινού περιπάτου», ήρθαν αντιμέτωποι με τους φιλοβασιλικούς του Συνδέσμου Επιστράτων, οργανωτής των οποίων ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς. Ακολούθησε σύντομη μεν, αλλά λίαν αιματηρή σύγκρουση.

Η σύγκρουση

Οι συμπλοκές ξεκίνησαν στις 11.30 το πρωί στο Στρατόπεδο Ρουφ, ακολούθησαν στη γέφυρα Πουλοπούλου και γενικεύτηκαν σε περιοχές της Ακρόπολης, του Θησείου και του Ζαππείου. Ο Γαλλικός Στόλος βομβάρδισε τα Ανάκτορα και αποθήκες όπλων στα Λιόσια. Η κατάπαυση του πυρός επήλθε όταν ο Κωνσταντίνος, υπό τον φόβο των βομβαρδισμών, συμφώνησε με τους πρεσβευτές της Αντάντ την παραχώρηση 6 πυροβολαρχιών. Τα μεσάνυχτα οι ξένοι στρατιώτες αποχώρησαν. Ο απολογισμός ήταν 82 Ελληνες αξιωματικοί και στρατιώτες και 194 Αγγλογάλλοι να χάσουν τη ζωή τους, αν και οι αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με την πηγή.

Στο βιβλίο του «1915: Ο Εθνικός Διxασμός» ο ιστορικός Γιώργος Μαυρογορδάτος αναφέρει: «Επρόκειτο να καταλάβουν στρατηγικά σημεία της πρωτεύουσας ως “ειρηνική επίδειξη”, χωρίς να περιμένουν αντίσταση, μετά από τις προσωπικές συνεννοήσεις του Κωνσταντίνου με τον Φουρνέ. Αιφνιδιάστηκαν, όμως, και αποκρούστηκαν, με πολλές απώλειες (62 νεκρούς και 170 τραυματίες), από πολλαπλάσιες δυνάμεις τακτικού στρατού και Επιστράτων». Λεπτομερή περιγραφή δίνει στα «Απομνημονεύματά» του και ο Αλέξανδρος Μαζαράκης-Αινιάν.

Την επομένη ο αθηναϊκός Τύπος απέδωσε την ευθύνη και την ηθική αυτουργία του βομβαρδισμού και των αιματηρών συμπλοκών στον Βενιζέλο. Μεταξύ άλλων, η εφημερίδα «Εμπρός» έγραφε: «Ο κ. Βενιζέλος εν Θεσσαλονίκη θ’ αλαλάξη εκ χαράς. Διότι επέτυχε τέλος πάντων χθες να θέση αντιμέτωπον την Ελλάδα προς τας Δυνάμεις της Αντάντ. Αφού αυτός εχωρίσθη της Ελλάδος, η Ελλάς αυτή έπρεπε με πάντα τρόπον να καταστεί εχθρά των Άγγλο-Γάλλων».

Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά
Δημοσίευμα της εποχής για τις συγκρούσεις στην Αθήνα και τον βομβαρδισμό των ανακτόρων

Βαρβαρότητα και διωγμοί

Μετά την αποχώρηση των συμμαχικών στρατευμάτων από την Αθήνα επικράτησαν αναρχία και βαρβαρότητα. Από το πρωί της 19ης Νοεμβρίου και για ένα τριήμερο φιλοβασιλικοί επιδόθηκαν σε ένα ανελέητο πογκρόμ κατά των υποστηρικτών του Βενιζέλου, με πολλούς να λιντσάρονται μέχρι θανάτου. Επιδόθηκαν σε παντός είδους αγριότητες. Κατέστρεψαν και λεηλάτησαν πάνω από 500 σπίτια και επιχειρήσεις βενιζελικών. Πραγματοποίησαν εκτεταμένες παράνομες συλλήψεις και κακοποιήσεις. Διακήρυτταν μάλιστα φανατισμένα: «Ο φονεύων βενιζελικόν δεν φονεύει άνθρωπον». Ο δε πρωθυπουργός Σπυρίδων Λάμπρος για να δικαιολογήσει τις διώξεις δήλωσε ανερυθρίαστα: «Τακτοποιούμε τα του οίκου μας».

Σε απόσπασμα του έργου του δημοσιογράφου και ιστορικού Γεωργίου Βεντήρη «Η Ελλάς του 1910-1920», που εκδόθηκε το 1931, αναγράφεται μεταξύ άλλων: «Αθροίσματα επιστράτων, ναυτών, στρατιωτών, χωροφυλάκων, πολιτών, ασύντακτα, εξηγριωμένα, έτρεχαν με αλαλαγμούς και βλασφημίας, διά να καταλήξουν εις τα οικήματα των βενιζελικών... Παρεβίαζαν οικογενειακά άσυλα. Υβριζαν χυδαίως. Απήρχοντο σύροντες όπισθέν των τους αρρένας ενοίκους και φορτωμένοι συνήθως με πολύτιμα αντικείμενα...

Πολιτευταί, τραπεζίται, επαγγελματίαι, δημοσιογράφοι, πολίται πάσης ηλικίας και τάξεως ήσαν εγκληματίαι όταν εχαρακτηρίζοντο βενιζελικοί. Ανευ άλλης κατηγορίας ωδηγούντο εις τας φυλακάς...

Οι φιλελεύθεροι εδένοντο καθ’ ομάδας ως άγρια ζώα. Τους ανεβίβαζαν επί αμαξών και τους περιέφεραν εις τας πλατείας. Κάθε ασυνείδητον κάθαρμα είχε δικαίωμα να τους φτύνη. Τους εξερρίζωναν τα μουστάκια. Τους άφηναν ημιθανείς από το ξυλοκόπημα». Δεν χρειάζονται περισσότερα.

Το λιντσάρισμα του Εμμανουήλ Μπενάκη

Ανάμεσα στα θύματα ήταν και ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Εμμανουήλ Μπενάκης, εθνικός ευεργέτης, πατέρας της Πηνελόπης Δέλτα, οπαδός μεν του Βενιζέλου, αλλά αναντιρρήτως πιστός στο πολίτευμα, θεωρώντας μάλιστα τον Κωνσταντίνο «στοιχείο εθνικής ακμής».

Το πρωί του Σαββάτου 19 Νοεμβρίου δόθηκε το σύνθημα της εφόδου εναντίον της κατοικίας του στη λεωφόρο Κηφισίας με δεκάδες πυροβολισμούς. Ο όχλος εισέβαλε στην κατοικία, πολλοί επιδόθηκαν σε λαφυραγώγηση, ενώ μια ένοπλη ομάδα πρώην δημαρχιακών υπαλλήλων, επιστράτων και ναυτών έσυρε τον Μπενάκη στον δρόμο καθυβρίζοντας και χτυπώντας τον στο κεφάλι με την κάννη περιστρόφου.

Από τα νύχια του όχλου που ήταν έτοιμος να τον εκτελέσει τον διέσωσαν αρχικά ο αξιωματικός Φραγκάκος, ένας από τους υπασπιστές του Κωνσταντίνου Καλλάρη, και ο τότε διάδοχος Γεώργιος.

Επίσημα, πάντως, στοιχεία για τον αριθμό των νεκρών δεν κατατέθηκαν ποτέ. Ανεπισήμως αναφέρθηκαν ως θύματα 35 φιλοβενιζελικοί πολίτες. Ολα αυτά, πάντως, προκάλεσαν το βαθύ ρήγμα του Εθνικού Διχασμού, που θα οδηγούσε και σε επόμενες τραγικές στιγμές της Ιστορίας μας. Στις 24 Νοεμβρίου του 1916 η Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κήρυξε έκπτωτο τον βασιλιά Κωνσταντίνο.

Την 1η Δεκεμβρίου οι αντιβενιζελικοί απάντησαν με τεράστια συγκέντρωση, που πραγματοποιήθηκε με τη δραστική υποστήριξη των Επιστράτων και της Εκκλησίας: 150.000 Αθηναίοι κάθε ηλικίας, από κάθε γωνιά της μικρής ακόμα πρωτεύουσας, συνέρρευσαν για να καταγγείλουν, αλλά και να αναθεματίσουν τον Βενιζέλο, πετώντας πέτρες στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα το άγαλμα της Αθηνάς στο Πεδίον του Αρεως. Στον σωρό τους ήταν χαραγμένη η λέξη «προδότης». Στην κορυφή του ήταν καρφωμένο ένα ασπρόμαυρο λάβαρο με τη φράση: «Ανάθεμα και αιωνία κατάρα στον προδότη Βενιζέλο».
Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά
O σωρός με τις πέτρες του αναθέματος του Βενιζέλου στο Πεδίον του Αρεως

Πρώτος και... χειρότερος, ο Αρχιεπίσκοπος έριξε τον λίθο του αναθέματος, εξαπολύοντας την πρωτοφανή κατάρα: «Κατά Ελευθερίου Βενιζέλου φυλακίσαντος αρχιερείς και επιβουλευθέντος την βασιλείαν και την πατρίδαν, ανάθεμα έστω!». Εριξε τέσσερις πέτρες και επανέλαβε: «Ανάθεμα και τρις ανάθεμα!».

Κάποιοι πολίτες έφτιαξαν ομοίωμα του Βενιζέλου από άχυρα, στο οποίο τοποθέτησαν δύο κέρατα στο κεφάλι ώστε να μοιάζει με τον Σατανά και του έβαλαν φωτιά.

Αργότερα, όταν επανενώθηκε το ελληνικό κράτος ο Βενιζέλος, όπως επιβεβαίωσε η Πηνελόπη Δέλτα, δεν επέτρεψε να απομακρυνθεί ο σωρός από τις πέτρες του αναθέματος. «Εννοώ να μείνουν οι πέτρες όπως είναι, να τις βλέπουν κάθε μέρα οι περαστικοί και να ξέρουν τι ανόητα, τι μάταια πράγματα είναι οι κατάρες της Εκκλησίας!», απάντησε σε σχετική προτροπή της Βιργινίας Μπενάκη, μητέρας της Πηνελόπης Δέλτα.

Το ανάθεμα επέδρασε και στην υπόλοιπη Νότια Ελλάδα. Βενιζελικοί εξαναγκάζονταν να συμμετάσχουν και μάλιστα τους υποχρέωναν να γονατίζουν και να εκφωνούν κατάρες, για να δείξουν ότι είχαν μετανοήσει. Η πρώτη φορά που στην Ελλάδα χρησιμοποιήθηκαν οι περίφημες «δηλώσεις μετανοίας».

Στη Δυτική Ευρώπη τα Νοεμβριανά ονομάστηκαν «Ελληνικοί ή Αθηναϊκοί Εσπερινοί», καθώς η σφαγή που ακολούθησε παραπέμπει στους Σικελικούς Εσπερινούς του 1282, στη διάρκεια των οποίων οι δυνάμεις του Γάλλου βασιλιά Καρόλου Α’ σφαγιάστηκαν συστηματικά από τους Σικελούς.

Στις 4 Δεκεμβρίου η βασιλική κυβέρνηση εξέδωσε ένταλμα σύλληψης του Βενιζέλου για εσχάτη προδοσία, συκοφαντία και εξύβριση του Γενικού Επιτελείου Στρατού.

Για τους Συμμάχους, ο Κωνσταντίνος έγινε πλέον ο πιο μισητός άνθρωπος στην Ευρώπη μετά τον Κάιζερ. Η Αντάντ, όμως, τιμώρησε τους απλούς Ελληνες προχωρώντας σε ναυτικό αποκλεισμό της Αθήνας, αλλά και της Νότιας Ελλάδας, περιοχές της οποίας κατέλαβαν -όχι παντού αναίμακτα-, με αποτέλεσμα να παραλύσει το εμπόριο και οι άνθρωποι να λιμοκτονήσουν. Τότε ακούστηκε για πρώτη φορά το σύνθημα «ψωμί, ελιά και Κώτσο βασιλιά», που σήμαινε απόλυτη πίστη στον Κωνσταντίνο, ακόμα και μέσα σε συνθήκες απάνθρωπης πείνας. Η ίδια φράση ξανακούστηκε μετά τις εκλογές του 1920, που έχασε ο Βενιζέλος.

Νοεμβριανά 1916: Το τριήμερο τρόμου που γέννησε τον Εθνικό Διχασμό και πώς Γάλλοι και Άγγλοι βομβάρδισαν Αθήνα - Πειραιά
Οι πρωταγωνιστές του Εθνικού Διχασμού Βασιλιάς Κωνσταντίνος και Ελευθέριος Βενιζέλος

Τα επακόλουθα

Τον Μάιο του 1917 οι Γάλλοι κατέλαβαν τη Θεσσαλία, οι Ιταλοί την Ηπειρο και γαλλορωσικές μονάδες τον Ισθμό. Στις 27 Μαΐου ο Γάλλος ναύαρχος Κάρολος Ζονάρ απείλησε με βομβαρδισμό την πρωτεύουσα. Ο Κωνσταντίνος αναγκάστηκε τότε (11 Ιουνίου) να παραδώσει τον θρόνο στον δευτερότοκο γιο του Αλέξανδρο και να εγκαταλείψει κρυφά τη χώρα, με προορισμό την Ελβετία. Τότε κυριάρχησε το σύνθημα «της Αμύνης τα παιδιά έδιωξαν τον βασιλιά, της Αμύνης το καπέλο έφερε τον Βενιζέλο». Με αυτό λίγες ημέρες αργότερα οι βενιζελικοί τον υποδέχτηκαν όταν κατέφτασε στον Πειραιά με το γαλλικό θωρηκτό «Προβάνς».

Η νέα κυβέρνηση κήρυξε τον πόλεμο κατά των Κεντρικών Δυνάμεων στις 15 Ιουνίου. Ακολούθησε πογκρόμ κατά των αντιβενιζελικών σε όλα τα επίπεδα.

Ο Θεόκλητος και οι μητροπολίτες που είχαν πρωτοστατήσει στο ανάθεμα κηρύχθηκαν έκπτωτοι. Απολύθηκαν 570 δικαστικοί όλων των βαθμίδων και 6.500 δημόσιοι υπάλληλοι, ενώ αποστρατεύτηκε το 40% του συνόλου των αξιωματικών του στρατού.

Ακολούθησαν εξορίες πολιτικών αντιπάλων από τους Γάλλους στην Κορσική, σε εσωτερική εξορία ή σε κατ’ οίκον περιορισμό, καθώς και η Δίκη του ΓΕΣ, των στρατιωτικών του Παλατιού για την αμαχητί παράδοση της Ανατολικής Μακεδονίας, του Ρούπελ και του Δ’ Σώματος Στρατού το 1916, με βαριές καταδίκες. Ηταν η άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος του Εθνικού Διχασμού. Η συνέχεια ήταν ακόμα πιο ολέθρια...
Ακολουθήστε το protothema.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο Protothema.gr

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

Ειδήσεις Δημοφιλή Σχολιασμένα
δειτε ολες τις ειδησεις

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

Best of Network

Δείτε Επίσης