Χριστιανισμός και αρχαία Ελλάδα: Ποια ήταν η άποψη των Πατέρων της Εκκλησίας και των Απολογητών για τους αρχαίους Έλληνες

Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα θέματα, για το οποίο έχουν γραφτεί πάρα πολλά, είναι οι σχέσεις του Χριστιανισμού με την κλασική ελληνική παιδεία και γενικότερα με την αρχαία Ελλάδα. Υπάρχουν κάποιοι που θεωρούν ότι ο Χριστιανισμός κατέστρεψε καθετί αρχαίο ελληνικό και άλλοι που θεωρούν ότι ο Χριστιανισμός επηρεάστηκε βαθύτατα από την αρχαία Ελλάδα και ότι υπήρξε σύνθεση ελληνισμού και Χριστιανισμού. Θα ασχοληθούμε σήμερα με το θέμα αυτό, το οποίο δεν εξαντλείται βέβαια σε ένα άρθρο, και θα επανέλθουμε.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι αρχαίοι Έλληνες

Οι Χριστιανοί είχαν αρνητική στάση απέναντι στις άλλες θρησκείες, εκτός από τον Ιουδαϊσμό. Οι ανατολικές μυστηριακές θρησκείες (της Ίσιδας, του Άττη, του Άδωνη και του Μίθρα), καθώς και οι αρχαίες λατρείες της κλασικής Ελλάδας και της Ρώμης, θεωρούνταν λατρείες των κακών πνευμάτων. Οι απόψεις πολλών Πατέρων της Εκκλησίας ήταν επηρεασμένες από την άποψη που είχαν για το ενιαίο της αρχαίας ελληνικής παιδείας και της ειδωλολατρικής θρησκείας. Η άμεση εσχατολογική προσδοκία της πρώιμης Εκκλησίας είχε προσδώσει στη χριστιανική ηθική την αντίληψη για την αξία της απόστασης από τα εγκόσμια αγαθά, όσο κι αν αυτά θεωρούνταν ωραία.

Ακόμα και η υψηλή παιδεία απορριπτόταν συνειδητά, όπως συνέβαινε με τους Κυνικούς, με τους οποίους συχνά σύγκριναν οι ειδωλολάτρες τους Χριστιανούς. Το πάθος και η αποκλειστικότητα του κηρύγματος του Χριστιανισμού δεν άφηναν περιθώρια για την εκδήλωση σοβαρού ενδιαφέροντος για την επιστήμη, την ιστορία ή τα γράμματα.

Το παράδοξο είναι ότι αν και όλοι οι μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας μας είχαν διαβάσει τα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων και φιλοσόφων, από τον Όμηρο ως τον Πλούταρχο και είχαν επηρεαστεί από αυτούς δείχνουν, όχι όλοι, μια ανεξήγητη αντιπάθεια για τους αρχαίους Έλληνες.

Ο ελληνομαθής και δεινός ρήτορας Ιωάννης ο Χρυσόστομος χαρακτηρίζει τους Έλληνες “μυσαρόν γένος άθεων” και “μιαρούς και παμμίερους”, δηλαδή βρομερούς και πανάθλιους. Για τους μεγάλους Έλληνες φιλοσόφους γράφει ότι ο βίος τους ήταν “θηλυπρεπής, χαυνωμένος και υπερβολικός”, τα έργα τους “σατανικές εμπνεύσεις”, τα έργα του Πλάτωνα “καταγέλαστη πολιτεία”, χαρακτηρίζει τα τραγούδια “πορνικά, σατανικά άσματα”, τον χορό “ατιμότερο όλων”, τους θεούς των Ελλήνων “ξύλα και πέτρες” κ.ά. Στο “Κατά Ελλήνων”, 15, γράφει: “Ο μεν γαρ Ελληνισμός πανταχού της γης εκτεθείς και τας απάντων ανθρώπων ψυχής κατασχών ούτως ύστερον μετά την τοσαύτην ισχύ και την επίδοσιν υπό της του Χριστού κατελύθη δυνάμεως”.

Ο Μέγας Βασίλειος αντίθετα είναι πολύ πιο ήπιος απέναντι στους αρχαίους Έλληνες. Για παράδειγμα δεν καταδικάζει τις γιορτές, τα συμπόσια, το θέατρο κ.λπ, απλώς συνιστά στους Χριστιανούς να τα αποφεύγουν. Βέβαια, σε κάποια θέματα είναι κι αυτός δογματικός: “Ποιοι Ολυμπιακοί (ενν. Αγώνες); Αυτοί οι αγώνες δεν ήταν τίποτα άλλο από γιορτές του διαβόλου, ο οποίος περιφρονεί τον Σταυρό” (“Λόγος” αρ. 27). Εκείνος που επηρεάστηκε περισσότερο από τους αρχαίους Έλληνες και τις σπουδές του στην Αθήνα ήταν ο Γρηγόριος ο Νύσσης, που ένιωθε περήφανος γιατί έβαλε την αρχαία παιδεία και τον αρχαίο λόγo στην υπηρεσία του Χριστού.

Ο Μέγας Αθανάσιος γράφει: “Δεν είχε αποκαλυφθεί η μωρία της ελληνικής σοφίας, παρά μόνον όταν η αληθινή σοφία του Θεού φανέρωσε τον εαυτό της στην γη” (“Περί ενανθρωπήσεως” 46.17-19) και αλλού: “Τα πλήρη απάτης μαντεία σίγησαν. Η σοφία των Εθνικών εμωράνθη”. Ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης γράφει: “Είναι τιποτένιοι εκείνοι οι Χριστιανοί που τηρούν μύθους ελληνικούς. Πώς τολμούν και μεταλαμβάνουν τα Θεία Μυστήρια αυτοί που είναι χειρότεροι των Ελλήνων;”.

Τέλος, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει: “Τις Κυριακές και τις γιορτές ούτε να παίζεις ούτε να χορεύεις, γιατί τα παιχνίδια και οι χοροί έργα του διαβόλου είναι. Οι Έλληνες, οι άθεοι και πεπλανημένοι, που δεν πίστευαν Θεό, που δεν ήλπιζαν μήτε Ανάσταση, μήτε κρίση, εκείνοι τα έκαμαν αυτά και χόρευαν και έπιναν και χαίρονταν με τα παιχνίδια”. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε όμως σε ποια εποχή γράφτηκαν όλα αυτά, τους διωγμούς που είχαν υποστεί οι Χριστιανοί ως την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου και την ανάγκη να αποκτήσει στέρεα βάση η νέα θρησκεία.

Απολογητές και άλλοι που αποδέχονταν την αρχαία ελληνική κλασική φιλοσοφία και λογοτεχνία

Ο Απόστολος Παύλος παραθέτει χωρία συγγραφέων όπως ο Άρατος, ο Μένανδρος και ο Επιμενίδης. Ο Κλήμης της Ρώμης εκτιμούσε τα έργα του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Οι Απολογητές του Χριστιανισμού, όπως ο Ιουστίνος ο Μάρτυς και ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αποδέχονταν την κλασική φιλοσοφία και λογοτεχνία. Ήθελαν όμως να αντικρούσουν τους μύθους και τη λατρεία του πολυθεϊσμού και επίσης, τα μεταφυσικά και ηθικά δόγματα που ήταν ασύμβατα με τον Χριστιανισμό (όπως ο υλισμός των Στωικών ή τα πλατωνικά δόγματα για τη μετενσάρκωση και την αφθαρσία του κόσμου. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, διευθυντής της Κατηχητικής Σχολής της Αλεξάνδρειας είχε βαθιά γνώση των κλασικών και είχε μελετήσει πολύ τα ομηρικά έπη και τα έργα του Πλάτωνα. Ο διάδοχος του στη Σχολή της Αλεξάνδρειας Ωριγένης, σπουδαίος λόγιος και στοχαστής, εφάρμοσε για πρώτη φορά τις μεθόδους της αλεξανδρινής φιλολογίας στη Βίβλο. Οι Χριστιανοί Απολογητές του 2ου αιώνα έκαναν κάτι πολύ σημαντικό. Επιχείρησαν τον διαχωρισμό ανάμεσα στην ειδωλολατρική θρησκεία την οποία μισούσαν και την ελληνική φιλοσοφία την οποία, με κάποιες επιφυλάξεις αποδέχονταν. Οι οπαδοί του Πλατωνισμού τον 2ο αιώνα ήταν εύκολο να κατανοήσουν κάποιον Νου ή Λόγο ως Θεία Δύναμη που υπάρχει εκ φύσεως στον Κόσμο. Ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς είχε πραγματευτεί τον Λόγο ως ενδιάμεσο ανάμεσα στον υπερβατικό Θεό και την Κτήση. Ο Ιουστίνος ο μάρτυς, στην προσπάθεια του να εξάγει την αξία της ελληνικής παράδοσης και να καταστήσει κατανοητή στον ελληνικό νου, την έννοια της ενσάρκωσης του Χριστού ανέπτυξε τη Θεολογία του Λόγου.

Τι άλλαξε ο Χριστιανισμός;

Τη θέση των θεών των αρχαίων Ελλήνων, πήραν ο Τριαδικός Θεός, η Θεοτόκος, οι Άγιοι και οι άγγελοι. Η ελληνική λατρεία τέθηκε εκτός νόμου. Οι αρχαίοι ναοί κατεδαφίστηκαν, λεηλατήθηκαν ή μετατράπηκαν σε χριστιανικούς ναούς. Οι αιματηρές θυσίες καταργήθηκαν. Οι βωμοί αντικαταστάθηκαν από την Αγία Τράπεζα. Αν και η Χριστιανική Εκκλησία δεν δεχόταν τίποτα μαγικοθρησκευτικό καθιέρωσε τους εξορκισμούς και τις λιτανείες (π.χ. σε περιόδους ανομβρίας). Η μαντική απαγορεύτηκε και τα μαντεία σίγησαν, αφού κατεδαφίστηκαν. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες καταργήθηκαν το 393 μ.Χ. από τον Μέγα Θεοδόσιο. Αλλά και η επέτειος της νίκης των Ελλήνων επί των Περσών στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ., που εορταζόταν όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και σε άλλες ελληνικές πόλεις καταργήθηκε το 382 μ.Χ., από τον ίδιο αυτοκράτορα, μετά από αίτημα της Β’ Οικουμενικής Συνόδου.

Από τον 4ο αιώνα που ο Χριστιανισμός καθιερώθηκε ως επίσημη θρησκεία έγιναν διωγμοί, ακόμα και δολοφονίες “αντιπάλων”. Ο Χριστιανός χρονογράφος Σωζομενός γράφει:

“Των Ελληνιστών… πάντες διεφθάρησαν… οι μεν πυρί, οι δεν ξίφει”. Το 329 κάηκαν ζωντανοί οι ιερείς της Ελευσίνας, μαζί με τον ιεροφάντη Ιλάριο. Το τέλος των Ελευσίνιων Μυστηρίων ήρθε το 395- 396, με την επιδρομή των Γότθων του Αλάριχου. Η φιλόσοφος και μαθηματικός Υπατία, βρήκε τραγικό θάνατο από τον φανατικό χριστιανικό όχλο στην Αλεξάνδρεια το 415 μ.Χ.

Οι Χριστιανικές γιορτές

Η 25η Δεκεμβρίου ορίστηκε το 354 ως ημέρα γέννησης του Χριστού (Χριστούγεννα). Βέβαια, η συγκεκριμένη μέρα δεν είναι τυχαία. Από τις 25 Δεκεμβρίου ο Ήλιος αρχίζει να στέκεται περισσότερο στο ουράνιο στερέωμα. Για τους Ρωμαίους ήταν μέρα χαράς, καθώς έφευγε το σκοτάδι και ερχόταν το φως. Πολλοί υποστηρίζουν ότι τα Χριστούγεννα συμπίπτουν με τη γέννηση του περσικού θεού Μίθρα. Ο Μίθρας, ήταν ο θεός του Ήλιου και τους φωτός που μάχεται το σκοτάδι. Η λατρεία του έφτασε στη Ρώμη, από τους στρατιώτες που πολεμούσαν στην Ανατολή. Βέβαια, η Χριστιανική Εκκλησία αρνείται κατηγορηματικά οποιαδήποτε τέτοια ταύτιση. Πάντως, ως το 354, η Γέννηση του Χριστού εορταζόταν μαζί με τη βάπτισή του, στο 6 Ιανουαρίου (Θεοφάνεια).

Το Πάσχα, οι Χριστιανοί γιορτάζουν την ανάσταση του Χριστού, ενώ οι Εβραίοι το Pesach (Πεσάχ), που σημαίνει “πέρασμα” ή “διάβαση”, σε ανάμνηση της απελευθέρωσής τους από τους Αιγύπτιους και το πέρασμα της Ερυθράς Θάλασσας. Φυσικά, πολλοί άγιοι και άγιες έχουν ονόματα εβραϊκής προέλευσης, δεν λείπουν όμως και τα αρχαία ελληνικά ονόματα που δίνονται σε βρέφη που βαπτίζονται.

Αρχαίοι Έλληνες… σε χριστιανικούς ναούς

Θεωρούμε ότι ο Χριστιανισμός επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τους αρχαίους Έλληνες. Σίγουρα δεν είναι τυχαία η παρουσία, κυρίως σε βυζαντινούς ναούς αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, φιλοσόφων κ.ά. Στους χριστιανικούς ναούς (κυρίως σε νάρθηκες, εξωνάρθηκες ή προαύλιους χώρους μεταβυζαντινών ναών και μονών) απεικονίζονται αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, συγγραφείς, ποιητές και σοφοί, καθώς θεωρούνταν από την ορθόδοξη παράδοση ως «προφήτες» ή πρόδρομοι της χριστιανικής αλήθειας, επειδή με τη σκέψη τους πλησίασαν την ηθική και τη μονοθεϊστική ιδέα.

Οι πιο συνηθισμένοι αρχαίοι που συναντώνται σε τέτοιες τοιχογραφίες (όπως, στη Μονή Μεγάλου Μετεώρου, στον ναό Αγίου Νικολάου Φιλανθρωπηνών στα Ιωάννινα, στο Άγιον Όρος ή σε ναούς της Σιάτιστας και της Ζακύνθου) είναι:

Φιλόσοφοι: Πλάτων, Σωκράτης, Αριστοτέλης, Πυθαγόρας, Πλούταρχος, Χίλων ο Λακεδαιμόνιος και Απολλώνιος.
Ποιητές και Συγγραφείς: Όμηρος, Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης.
Νομοθέτες και Μάντεις: Σόλων και Σίβυλλες (μυθικές προφήτισσες της αρχαιότητας)

Η παρουσία τους δεν σημαίνει λατρεία αυτών των προσώπων, αλλά συμβολίζει τη συνέχεια της ελληνικής παιδείας και την ενότητα του ελληνικού πολιτισμού με τη χριστιανική θεολογία.

Και όσοι θεωρούν ότι η Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία δεν εκσυγχρονίζεται, ας σκεφτούν ότι από την απαγόρευση των προγαμιαίων σχέσεων και την αποδοχή ερωτικής συνεύρεσης παντρεμένου ζεύγους, μόνο για τεκνοποίηση, σήμερα δέχεται ακόμα και τη λεγόμενη «γαμοβάφτιση», σε αντίθεση με κάποιες άλλες θρησκείες που έχουν μείνει στην αυστηρή τήρηση παρωχημένων θρησκευτικών κανόνων…

Πηγές: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΙΕΤΤΟΣ, “Ο ΑΝΘΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΠΑΤΕΡΙΚΑ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ”, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΥΑΝΔΡΟΣ ΑΘΗΝΑ 2024.

Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ - ΛΑΡΟΥΣ - ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ, ΤΟΜΟΣ 61.