Πώς ξυπνούσαν οι άνθρωποι πριν τα smartphones: Από τους κόκορες στους επαγγελματίες με σφυρίχτρες και μπιζέλια της βιομηχανικής επανάστασης

Πριν από τα ξυπνητήρια και τα smartphones, οι άνθρωποι έβρισκαν ευρηματικούς τρόπους για να ξεκινούν την ημέρα τους στην ώρα τους. Από το λάλημα του κόκορα και τις καμπάνες των εκκλησιών μέχρι τις αρχαίες υδραυλικές κλεψύδρες και τους ανθρώπους σε ρόλο ξυπνητηριών, η ιστορία του ξυπνήματος αποκαλύπτει πώς οι κοινωνίες προσαρμόστηκαν στις ανάγκες της εποχής τους.

Κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής επανάστασης στη Βρετανία, στα τότε νέα εργοστάσια υπήρχε η ανάγκη για αυστηρή τήρηση του χρόνου. Ένας εργάτης που έφτανε έστω και πέντε λεπτά αργά μπορούσε να καθυστερήσει ολόκληρη τη γραμμή παραγωγής, προκαλώντας απώλεια κερδών στους εργοδότες του. Έτσι, χρειαζόταν ένα μέσο για να ξυπνούν οι εργάτες στην ώρα τους, ειδικά τους χειμερινούς μήνες και ενώ εκείνη την εποχή υπήρχαν τα πρώτα ξυπνητήρια, ήταν υπερβολικά ακριβά.

Τα εργοστάσια επιχείρησαν να χρησιμοποιήσουν σφυρίχτρες και καμπάνες για να ξυπνήσουν τους εργάτες, αλλά συχνά αποδεικνύονταν αναξιόπιστα. Αντ' αυτού, άνθισε ένα επάγγελμα αφιερωμένο στο ξύπνημα των ανθρώπων: οι «knocker uppers».

Τα «ανθρώπινα ξυπνητήρια» περιπλανιόνταν στους δρόμους και μερικές φορές σε ολόκληρες γειτονιές, χτυπώντας παράθυρα ή ρίχνοντας μπιζέλια πάνω τους, λέει στο BBC η Αρουνίμα Ντάτα, αναπληρώτρια καθηγήτρια ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Βόρειου Τέξας. «Στεκόντουσαν εκεί μέχρι να λάβουν απάντηση από τους πελάτες τους, δεν κουνιόντουσαν», αναφέρει.

Θέσεις εργασίας παρόμοιες με εκείνες των «ξυπνητηριών» έχουν χρησιμοποιηθεί σε πολλές άλλες κοινωνίες ανά τον κόσμο, αναφέρει η Ντάτα, ειδικά στις μουσουλμανικές κοινότητες κατά τη διάρκεια του ιερού μήνα του Ραμαζανιού, όταν οι άνθρωποι έπρεπε να ξυπνούν νωρίς για να προσευχηθούν και να πάρουν το πρώτο τους γεύμα πριν την αυγή.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της Ιστορίας, οι άνθρωποι είχαν πολλούς άλλους ευρηματικούς τρόπους για να ξυπνούν, από την τους κόκορες μέχρι έξυπνα ρολόγια με κεριά που έριχναν βελόνες σε μεταλλικούς δίσκους κάθε ώρα.

Μαθαίνοντας πώς κοιμόντουσαν και ξυπνούσαν αυτές οι κοινωνίες του παρελθόντος, θα μπορούσαμε μάλιστα να βελτιώσουμε τον δικό μας ύπνο και το ξύπνημά μας.

Το λάλημα του κόκορα και οι καμπάνες

Πριν από τη γενικευμένη χρήση των ξυπνητηριών, οι άνθρωποι ξυπνούσαν συχνά χάρη σε φυσικά ερεθίσματα και καθημερινές συνήθειες, σύμφωνα με τη Φατίμα Γιακούτ, καθηγήτρια υγείας του ύπνου στο Πανεπιστήμιο της Sunshine Coast στην Αυστραλία. «Το φως της ημέρας ήταν ένα από τα κύρια σήματα. Σε πολλές προ-βιομηχανικές κοινωνίες, η καθημερινή ζωή ακολουθούσε τον ρυθμό της ανατολής και της δύσης του ηλίου, κάτι που διαμόρφωνε φυσικά τον κιρκάδιο ρυθμό», λέει.

Ο κιρκάδιος ρυθμός καθορίζει το χρονοδιάγραμμα του ύπνου και της αφύπνισης και αποτελεί μία από τις δύο κύριες διαδικασίες που μας κάνουν να κοιμόμαστε και να ξυπνάμε. Η άλλη είναι η πίεση του ύπνου, η οποία αυξάνει την ανάγκη για ύπνο καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. «Μαζί, βοηθούν να εξηγηθεί γιατί αποκοιμόμαστε τη νύχτα, παραμένουμε κοιμισμένοι και ξυπνάμε ξανά το πρωί», λέει η Γιακούτ.

«Θα απομακρυνόμουν από την τυπική άποψη ότι όλοι στον προ-βιομηχανικό κόσμο ακολουθούσαν απλώς το φως και το σκοτάδι», λέει η Σάσα Χάντλεϊ, καθηγήτρια ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οποία ηγήθηκε ενός ερευνητικού προγράμματος σχετικά με τον ύπνο στην πρώιμη νεωτερική εποχή. «Δεν νομίζω ότι αυτό είναι σωστό, επειδή η εργασία των ανθρώπων εκτείνεται μέχρι αργά τη νύχτα, μερικές φορές μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, ανάλογα με συγκεκριμένες εργασίες που πρέπει να γίνουν σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους», συμπλήρωσε.

Αντίθετα, λέει, οι άνθρωποι συνήθως χρησιμοποιούσαν ένα συνδυασμό μέσων για να οργανώνουν το ωράριο εργασίας τους. Στα αγροκτήματα, οι ώρες ύπνου το χειμώνα μπορεί να ήταν ελαφρώς περισσότερες, καθώς οι πρώτες πρωινές εργασίες συνήθως είχαν ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του φθινοπώρου, λέει η Χάντλεϊ. Ωστόσο, υπήρχαν πολλοί άλλοι λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι ήθελαν να ξυπνούν και να είναι έτοιμοι νωρίς.

«Τα θρησκευτικά κίνητρα, για παράδειγμα, αποτελούν έναν πολύ σημαντικό λόγο για τον οποίο οι άνθρωποι κρατούσαν συσκευές μέτρησης του χρόνου δίπλα στα κρεβάτια τους», λέει και συμπληρώνει: «Ήθελαν να φτάσουν στην εκκλησία σε μια συγκεκριμένη ώρα ή να κάνουν τις πρωινές τους προσευχές νωρίς, επειδή πίστευαν ότι αυτό τους έφερνε πιο κοντά στον Θεό». Συχνά υπήρχε μια αίσθηση ανταγωνισμού, προσθέτει, ως προς το ποιος ξυπνούσε και έκανε τις προσευχές του νωρίτερα από τον επόμενο.

Τα πρότυπα ύπνου των ανθρώπων ήταν συχνά διαφορετικά εκείνη την εποχή. Το προβιομηχανικό διφασικό πρότυπο ύπνου, σύμφωνα με το οποίο η νυχτερινή ανάπαυση χωριζόταν σε δύο περιόδους ύπνου, παραμένει μια δημοφιλής θεωρία, αν και ορισμένοι μελετητές αμφισβητούν την επάρκεια των ιστορικών στοιχείων που τη στηρίζουν. Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι πολλές κοινωνίες σε διάφορα μέρη του κόσμου εξακολουθούν να ακολουθούν πολυφασικά πρότυπα ύπνου ακόμη και σήμερα.

Οι ήχοι των ζώων που ξυπνούν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως τα πρώτα ξυπνητήρια των ανθρώπων. Το λάλημα του κόκορα με την αυγή είναι ένα συνηθισμένο σήμα ότι η μέρα έχει αρχίσει, λέει η Χάντλεϊ. Άξιο αναφοράς είναι το γεγονός ότι έρευνες έχουν αποδείξει πως οι κόκορες λαλούν σύμφωνα με τον δικό τους κιρκάδιο ρυθμό και όχι μόνο ως αντίδραση στο ηλιακό φως.

Οι καμπάνες ήταν ένα άλλο ευρέως διαδεδομένο σήμα για το ξύπνημα, λέει η Χάντλεϊ. Ειδικά στη μεσαιωνική και πρώιμη νεωτερική δυτική και κεντρική Ευρώπη, η ζωή οργανωνόταν γύρω από την ενορία, λέει, και οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τις καμπάνες της εκκλησίας που χτυπούσαν κάθε ώρα, για να ξεκινήσουν και να οργανώσουν τη μέρα τους. «Ο άνθρωπος που χτυπούσε την καμπάνα είχε μια κλεψύδρα για να μετράει το χρόνο του», αναφέρει.

Φυσικά, ορισμένα σπίτια διέθεταν και δικά τους καμπανάκια στο εσωτερικό, μεταξύ άλλων και έξω από τις πόρτες των υπνοδωματίων. «Οι υπηρέτες είχαν καμπανάκια. Συνήθως ήταν αυτοί που ξυπνούσαν πρώτοι στο νοικοκυριό και ήταν δική τους ευθύνη να ξυπνήσουν τους κυρίους και τις κυρίες του σπιτιού την κατάλληλη ώρα», λέει η Χάντλεϊ.

Τα περίτεχνα αρχαία ξυπνητήρια

Υπάρχουν επίσης πολλά παραδείγματα πολύ πρώιμων εξατομικευμένων ξυπνητηριών. Σύμφωνα με την Χάντλεϊ, τα αρχαία ξυπνητήρια λειτουργούσαν με διαφορετικούς τρόπους, χρησιμοποιώντας νερό ή φλόγες για να ενεργοποιούν σήματα που ξυπνούσαν κάποιον κοντά τους. «Και όσο ανέβαινες στην κοινωνική ιεραρχία, τόσο πιο περίτεχνα και περίπλοκα γίνονταν», αναφέρει.

Τα ρολόγια με κεριά, με ενδείξεις για τη σταδιακή μέτρηση του χρόνου που περνούσε, χρονολογούνται από την αρχαία Κίνα. Αυτά ήταν μερικές φορές έξυπνα σχεδιασμένα, έτσι ώστε ένα καρφί να πέφτει σε ένα μικρό μεταλλικό δισκάκι περίπου κάθε ώρα, λέει η Χάντλεϊ. «Μπορούσες να φτιάξεις τα δικά σου κεριά, κάτι που έκαναν πολλοί άνθρωποι για λόγους κόστους, ως ένα ακόμη ακουστικό σήμα για την ώρα που ήθελες να ξυπνήσεις», περιγράφει.

Το θυμίαμα χρησιμοποιούνταν επίσης για τη μέτρηση του χρόνου στην Κίνα, μερικές φορές με μεταλλικές σφαίρες που κρέμονταν από νήματα και έπεφταν σε ένα δίσκο από κάτω, λειτουργώντας ως γκονγκ. Μια περιγραφή του 19ου αιώνα από έναν Αμερικανό εθνολόγο ανέφερε μάλιστα ότι οι άνθρωποι στην Κίνα τοποθετούσαν στικ με θυμίαμα ανάμεσα στα δάχτυλα των ποδιών τους για να ξυπνήσουν.

Υδραυλικά ρολόγια της Αρχαίας Ελλάδας

Τα υδραυλικά ρολόγια, γνωστά ως «κλεψύδρες» στην Αρχαία Ελλάδα, ήταν ευρέως διαδεδομένα για αιώνες, ενώ ο Πλάτωνας θεωρείται ο πρώτος που τα μετέτρεψε σε ξυπνητήρι τον 5ο αιώνα π.Χ. Εγκλώβισε αέρα μέσα σε ένα δοχείο στο οποίο έρεε νερό και καθώς το νερό αυξανόταν, αυξανόταν και η πίεση, με αποτέλεσμα τελικά να ακούγεται ένας δυνατός σφυριχτός ήχος.

Τα υδραυλικά ρολόγια αποτέλεσαν επίσης μερικές από τις πρώτες αυτοματοποιημένες καμπάνες των χωριών», σύμφωνα με τον Μάθιου Τσάμπιον, αναπληρωτή καθηγητή ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης στην Αυστραλία. Χρησιμοποιούσαν μεγάλες λεκάνες με νερό, η αποστράγγιση των οποίων οδηγούσε στο χτύπημα ενός κουδουνιού. Μάλιστα, ένα χρονικό του 12ου αιώνα καταγράφει τη χρήση μιας τέτοιας δεξαμενής νερού για την κατάσβεση πυρκαγιάς.

Μηχανικά ρολόγια και ξυπνητήρια

Τα πρώτα μηχανικά ρολόγια -δηλαδή μηχανισμοί ταλάντωσης που σηματοδοτούν το πέρασμα του χρόνου, συνδεδεμένοι με ένα σύστημα διαφυγής που μετρούσε αυτούς τους παλμούς- εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στα τέλη του 13ου και στις αρχές του 14ου αιώνα.

«Από πολύ νωρίς, μερικές φορές έπαιζαν μελωδίες πριν από το χτύπημα των καμπανών», λέει ο Τσάμπιον. Προς τα τέλη του 15ου αιώνα, τα οικιακά ρολόγια τοίχου άρχισαν επίσης να διαθέτουν ξυπνητήρια, τα οποία ρυθμίζονταν με τη χρήση ενός πείρου, προσθέτει. «Το ξυπνητήρι ήταν ένας ήχος καμπάνας και αργότερα το επαναλαμβανόμενο χτύπημα μιας μικρής καμπάνας», συμπληρώνει.

Η ωρολογοποιία σημείωσε σημαντική πρόοδο τον 17ο αιώνα, αναφέρει η Χάντλεϊ και υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι οι άνθρωποι «έφτιαχναν τα δικά τους ξυπνητήρια όταν, για παράδειγμα, ταξίδευαν». Το πρώτο γνωστό μηχανικό ξυπνητήρι εφευρέθηκε το 1787, αν και η παραγωγή του έγινε πιο διαδεδομένη μόνο μετά την καταχώριση του πρώτου διπλώματος ευρεσιτεχνίας το 1876. Ωστόσο, αυτά τα ξυπνητήρια με ελατήριο ήταν τόσο αναξιόπιστα όσο και υπερβολικά ακριβά για να είναι ευρέως προσιτά στον περισσότερο κόσμο.

Ανθρώπινα ξυπνητήρια στην Ευρώπη

Κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής επανάστασης, όμως, οι ανάγκες ύπνου άλλαξαν για πολλούς ανθρώπους, και οι «knocker uppers», με τις ράβδους, τα ξυλάκια και τις σφεντόνες τους, έγιναν διαδεδομένοι στις αναπτυσσόμενες βιομηχανικές πόλεις του Λιντς, του Μάντσεστερ, του Σέφιλντ και στο ανατολικό Λονδίνο.

Οι «knocker uppers» έμεναν ξύπνιοι όλη τη νύχτα και συχνά άρχιζαν να ξυπνούν τους ανθρώπους στις 3 π.μ., λέει η Ντάτα. Κατά κάποιον τρόπο, φρόντιζαν επίσης την κοινωνία, προσθέτει, «στο να παρατηρούν πράγματα που φαινόταν περίεργα, επειδή ήταν ξύπνιοι και ενεργοί σε ώρες της νύχτας που οι άλλοι άνθρωποι κοιμόντουσαν».

Το 1876, ένας «knocker upper» ανακάλυψε μια πυρκαγιά στις 2 π.μ. σε ένα σπίτι στο Μπράντφορντ και ξύπνησε την οικογένεια που κοιμόταν βαθιά μέσα, σώζοντας τις ζωές τους. Ήταν επίσης ένας «knocker upper» που το 1888 ανακάλυψε το πτώμα του πρώτου θύματος του Τζακ του Αντεροβγάλτη, της Μέρι Νίκολς.

Μερικές φορές οι «knocker uppers» ήταν τόσο επίμονοι στο να ξυπνήσουν τους πελάτες τους, που οι γείτονες παραπονιόντουσαν και μάλιστα ξεσπούσαν καβγάδες, λέει η Ντάτα, η οποία έχει μελετήσει διεξοδικά τις αστυνομικές αναφορές και τα δημοσιεύματα των εφημερίδων της εποχής. «Εμφανίζονται επίσης σε πολλά περιοδικά ή γελοιογραφίες», λέει. «Ότι οι γείτονες τσακώνονταν επειδή τους ξυπνούσαν, ενώ δεν ήθελαν να ξυπνήσουν», συμπληρώνει.

Παρόμοια επαγγέλματα εμφανίστηκαν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες τον 19ο αιώνα. «Στην Ιταλία, είχαν τους “hooters”», λέει η Ντάτα. «Στη Γαλλία, είχαν τους “reveilleurs”». Αυτοί ήταν ακόμη λιγότερο διακριτικοί από τους “knocker uppers” αφού έβγαζαν διαπεραστικές σφυρίχτρες για να ξυπνήσουν τους πελάτες τους».

Η εκβιομηχάνιση και η άνοδος των ρολογιών

Μέχρι τη δεκαετία του 1920, όμως, το επάγγελμα του «knocker upper» είχε σχεδόν εκλείψει, καθώς τα ξυπνητήρια έγιναν πιο διαδεδομένα και προσιτά. «Τα προσωπικά ξυπνητήρια άρχισαν να χρησιμοποιούνται ευρέως στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Η εξάπλωσή τους ακολούθησε στενά την άνοδο της εκβιομηχάνισης και την υιοθέτηση του τεχνητού φωτός. Οι καθημερινές ρουτίνες, που κάποτε ήταν πιο ευέλικτες, σταδιακά οργανώθηκαν γύρω από το ρολόι», λέει η Φατίμα Γιακούτ.

Το φως της ημέρας και ο κιρκάδιος ρυθμός

Συχνά θεωρείται ότι ο ύπνος στα παλαιότερα χρόνια ήταν πιο φυσικός και ως εκ τούτου, πιο υγιεινός, λέει η Γιακούτ, αλλά η πραγματικότητα ήταν πιθανώς πιο σύνθετη - από τα συνωστισμένα ή θορυβώδη σπίτια μέχρι τη σωματικά απαιτητική εργασία, όλα αυτά μπορεί να επηρέαζαν τον τρόπο με τον οποίο κοιμόντουσαν οι άνθρωποι.

Παρ’ όλα αυτά, ορισμένες πτυχές αυτής της εποχής πριν από τα ξυπνητήρια αξίζει να ληφθούν υπόψη σήμερα. Μία από αυτές, λέει, είναι η μεγαλύτερη έκθεση στο φως της ημέρας που είχαν πολλές παλαιότερες κοινωνίες, ειδικά το πρωί.

«Οι έρευνες συνεχίζουν να δείχνουν ότι το πρωινό φως είναι ένα από τα ισχυρότερα σήματα για τη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού και την υποστήριξη ενός υγιούς χρονοδιαγράμματος ύπνου», λέει η Γιακούτ και συμπληρώνει: «η έκθεση στο τεχνητό φως αργά το βράδυ μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Μπορεί να καθυστερήσει το βιολογικό ρολόι και να δυσκολέψει τον ύπνο».