Τι θα συνέβαινε στην Ελλάδα αν «έσβηναν» αύριο όλοι οι δορυφόροι: Η αθέατη τεχνολογία που στηρίζει την καθημερινότητά μας

Από την πρόγνωση του καιρού και τις ηλεκτρονικές συναλλαγές μέχρι την πλοήγηση, τις τηλεπικοινωνίες, την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών και την προστασία του περιβάλλοντος, οι δορυφόροι αποτελούν τους αόρατους «φρουρούς» της καθημερινότητάς μας.

Αν και βρίσκονται εκατοντάδες χιλιόμετρα πάνω από τη Γη, η συμβολή τους είναι πλέον καθοριστική σε υπηρεσίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά, πολλές φορές χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε.

Την ώρα που η κλιματική κρίση αυξάνει την ανάγκη για γρήγορη και αξιόπιστη πληροφόρηση και η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει νέους δρόμους στην αξιοποίηση τεράστιων όγκων δεδομένων, οι διαστημικές τεχνολογίες μετατρέπονται σε βασικό εργαλείο για την Πολιτική Προστασία, την οικονομία και την ασφάλεια.

Παράλληλα, η Ελλάδα επιχειρεί να ενισχύσει τη θέση της στον ευρωπαϊκό διαστημικό χάρτη, επενδύοντας σε μικροδορυφόρους, νέες εφαρμογές και επιστημονική τεχνογνωσία.

Τι σημαίνει όμως πρακτικά αυτή η νέα εποχή του Διαστήματος για τους πολίτες και ποια θέση μπορεί να έχει η Ελλάδα σε αυτή; Το protothema.gr απευθύνθηκε στον Δρ. Σταύρο Κολιό, Επίκουρο Καθηγητή Δορυφορικής Τηλεπισκόπησης στο Τμήμα Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του ΕΚΠΑ, ο οποίος εξηγεί πώς οι δορυφόροι επηρεάζουν τη ζωή μας, τι θα συνέβαινε αν ξαφνικά σταματούσαν να λειτουργούν, αλλά και ποιο είναι το μέλλον της συνεργασίας διαστήματος και τεχνητής νοημοσύνης.

«Οι δορυφόροι την σημερινή εποχή έχουν εξελιχθεί σε διαστημικούς φρουρούς του σύγχρονου τρόπου ζωής μας. Διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο και αποτελούν απαραίτητους συνδετικούς κρίκους στην αλυσίδα των καθημερινών δραστηριοτήτων μας σε παγκόσμιο επίπεδο. Για να γίνει αυτό κατανοητό, μπορούμε να θέσουμε κάποια βασικά ερωτήματα των οποίων οι απαντήσεις θα καταστήσουν με σαφήνεια γιατί μπορούν να χαρακτηριστούν ως σύγχρονοι φρουροί της Γης», σημειώνει αρχικά.

Οι δορυφορικές τεχνολογίες της καθημερινότητας

Όσον αφορά στο ποιες ακριβώς  υπηρεσίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά βασίζονται σε δορυφορικές τεχνολογίες χωρίς να το γνωρίζουμε ο Δρ. Κολιός σημειώνει: 

«Οι εφαρμογές και κυρίως οι υπηρεσίες που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητά μας οι οποίες βασίζονται σε δορυφορικές τεχνολογίες είναι κυριολεκτικά δεκάδες και τις αξιοποιούμε όντως χωρίς να το ξέρουμε από τη στιγμή που ξυπνάμε μέχρι να κοιμηθούμε. Χαρακτηριστικά αναφέρεται η δορυφορική πλοήγηση (δηλ. εντοπισμός θέσης και χρόνου), οι δορυφορικές επικοινωνίες (μεταφορά δεδομένων, ήχου και εικόνας), η τηλεπισκοπική παρατήρηση της Γης (διαδικτυακές εφαρμογές και υπηρεσίες παρακολούθησης εδαφοκαλυψης όπως το κτηματολόγιο, οι δασικοί χάρτες κ.α.) και ο καιρός (εφαρμογές και ιστοσελίδες με καιρικό περιεχόμενο)».

Και συνεχίζει:

«Για παράδειγμα, η αναζήτηση του προορισμού μας (π.χ. ο εντοπισμός ενός ιατρείου ή του κτηρίου μιας δημόσιας υπηρεσίας σε μια άγνωστη περιοχή), καθώς και πολλές αθλητικές και υπαίθριες δραστηριότητες (όπως η πεζοπορία, ή η ποδηλασία), βασίζονται στα δορυφορικά συστήματα πλοήγησης, όπως το GPS και το νεότερο ευρωπαϊκό σύστημα Galileo. Παράλληλα, κάθε ηλεκτρονική τραπεζική συναλλαγή πρέπει να συνοδεύεται από εξαιρετικά ακριβή χρονική σήμανση. Η ακρίβεια αυτή επιτυγχάνεται χάρη στα χρονικά σήματα που εκπέμπουν οι δορυφόροι των συστημάτων πλοήγησης, όπως το GPS και το Galileo. Επιπλέον, οι σύγχρονες μορφές επικοινωνίας, όπως η δορυφορική τηλεόραση, οι επικοινωνίες σε απομακρυσμένες περιοχές, η κινητή τηλεφωνία και η μετάδοση δεδομένων μέσω δορυφορικών ζεύξεων, αξιοποιούν σε σημαντικό βαθμό δορυφορικές τηλεπικοινωνιακές υποδομές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ζωντανή μετάδοση μεγάλων αθλητικών διοργανώσεων και σημαντικών ειδησεογραφικών γεγονότων από κάθε γωνιά του πλανήτη. Γίνεται, επομένως, σαφές ότι τα δορυφορικά συστήματα υποστηρίζουν σιωπηλά αλλά αδιάλειπτα πλήθος λειτουργιών της καθημερινής μας ζωής».

Όσον αφορά το επίπεδο παρατήρησης της Γης, «οι δορυφόροι παρέχουν εδώ και πολλές δεκαετίες με διαρκώς αυξανόμενη ποιότητα παρατηρήσεων, πληροφορίες υψηλής ακρίβειας για εντοπισμό ενεργών πυρκαγιών σε σχεδόν πραγματικό χρόνο, ακριβή αποτύπωση καμμένων εκτάσεων, μετατοπίσεις εδάφους και άρα κρίσιμων υποδομών με ακρίβεια λίγων εκατοστών, πληγείσες περιοχές από κατολισθήσεις ή πλημμυρικά επεισόδια, θαλάσσια μόλυνση κ.α. Σε δευτερογενές αλλά άμεσο επίπεδο, οι δορυφόροι χρησιμοποιούνται για χαρτογράφηση του μεγέθους των φυσικών καταστροφών και κατά συνέπεια τον σχεδιασμό επιχειρήσεων διάσωσης, παρακολούθηση της αποκατάστασης».

Όπως συνεχίζει ο καθηγητής του ΕΚΠΑ  «ιδιαίτερη αναφορά αξίζει να γίνει στην τεράστια συμβολή τους στην παρακολούθηση των μεταβολών στα φυσικά ενδιαιτήματα πολλά από τα οποία παρόλο που προστατεύονται από την νομοθεσία και σχετικές υπηρεσίες σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, υφίστανται πολλές και μεγάλες αλλοιώσεις αλλά και στον πρωτογενή τομέα και κυρίως τη γεωργία. Αξιοποιώντας τα δεδομένα των σύγχρονων δορυφόρων είναι εφικτός για παράδειγμα, ο υπολογισμός της υγείας της βλάστησης, η πυκνότητα της, η διάκριση ειδών (καταγραφές που μπορούν να φθάσουν σε ενδοημερήσια συχνότητα και με χωρική ακρίβεια λίγων τετραγωνικών μέτρων). Επίσης, είναι δυνατή η εκτίμηση πολλών βασικών βιοφυσικών μεταβλητών (π.χ. υγρασία και θερμοκρασία εδάφους) που επηρεάζουν τις αγροτική παραγωγή και τις καλλιέργειες. Μέσω των δορυφορικών δεδομένων είναι δυνατή ακόμη και η βελτιστοποίηση της ενέργειας που δαπανάται σε διαδικασίες αροτρίωσης αλλά και η εκτίμηση της παραγωγής. Μάλιστα, αυτές οι δυνατότητες μπορούν να αξιοποιηθούν μέσω λογισμικών και αυτοματοποιημένων εφαρμογών χωρίς κάποιες ιδιαίτερες γνώσεις των καλλιεργητών».

«Η ναυτιλία επίσης μέσω της δορυφορικής πλοήγησης, του εντοπισμού θέσης αλλά και τις δορυφορικές τηλεπικοινωνίες είναι άρρηκτα συνδεδεμένη τους τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους», συμπληρώνει.

«Όλες οι δραστηριότητες και τομείς αναφέρθηκαν προηγουμένως ως ενδεικτικά παραδείγματα όπου αξιοποιούνται διαρκώς και απαρέγκλιτα τα δεδομένα δορυφόρων, μπαίνουν κάτω από την ομπρέλα των πληροφοριών των μετεωρολογικών δορυφόρων όπου συντελούν καταλυτικά στην προστασία από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Οι μετεωρολογικοί δορυφόροι - σήμερα περισσότερο από ποτέ - παρέχουν εξαιρετικά έγκυρα και έγκαιρα αναντικατάστατες καιρικές πληροφορίες με αποτέλεσμα να συμβάλλουν σημαντικά στην προστασία πολιτών, υπηρεσιών και υποδομών, του εμπορίου και των μεταφορών σε συνέργεια με άλλου είδους προγνωστικά εργαλεία (μοντέλα καιρού) και όργανα παρατήρησης (σταθμοί εδάφους, μετεωρολογικά radar κ.α.). Αρκεί και μόνο να σκεφτεί κάποιος, ότι ο κύριος μετεωρολογικός δορυφόρος που καλύπτει την ευρύτερη Ευρωπαϊκή (και Αφρικανική) ήπειρο, μπορεί να ανανεώνει πληροφορίες με ρυθμό ως και 150 sec και με χωρική ακρίβεια εφάμιλλη των πιο ισχυρών μετεωρολογικών μοντέλων, συντελώντας με μοναδικό τρόπο στην παρακολούθηση της εξέλιξης των επικίνδυνων καιρικών συστημάτων που είναι ικανά να εκδηλώσουν έντονες βροχοπτώσεις και χαλαζοπτώσεις συνοδευόμενες συχνά με ηλεκτρικές εκκενώσεις. Είναι φανερό λοιπόν ότι την σημερινή εποχή ομάδες δορυφόρων σε διαφορετικές τροχιές και με διαφορετικά όργανα, παρέχουν πληροφορίες που - είτε ανεξάρτητα είτε συνδυαστικά - συμμετέχουν αθόρυβα αλλά σημαντικά στην καθημερινότητα των πολιτών και σε πολλά επίπεδα», καταλήγει.

Τα προβλήματα στην Ελλάδα εάν αύριο σταματούσαν να λειτουργούν οι δορυφόροι

Αναφερόμενος στο ενδεχόμενο μιας ξαφνικής διακοπής λειτουργίας όλων των δορυφόρων, ο Δρ. Σταύρος Κολιός εξηγεί πως οι συνέπειες θα ήταν σχεδόν άμεσες και θα επηρέαζαν κρίσιμες υποδομές της χώρας.

«Οι πρώτες συνέπειες θα ήταν σχεδόν άμεσες και θα επηρέαζαν κρίσιμες υποδομές της χώρας. Μέσα στις πρώτες ώρες θα εμφανίζονταν προβλήματα στις τηλεπικοινωνίες, στη δορυφορική πλοήγηση, στις αεροπορικές και ναυτιλιακές μεταφορές, στις μετεωρολογικές προβλέψεις, στις ηλεκτρονικές τραπεζικές συναλλαγές και στις υπηρεσίες πολιτικής προστασίας. Παρότι η ερώτηση αφορά την Ελλάδα, οι ίδιες επιπτώσεις θα εμφανίζονταν σχεδόν ταυτόχρονα σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς τα περισσότερα δορυφορικά συστήματα έχουν παγκόσμια κάλυψη.

Αν για παράδειγμα σταματούσαν να λειτουργούν όλοι οι τηλεπικοινωνιακοί δορυφόροι θα δημιουργούσαν χάος σε όλες σχεδόν τις μορφές της σύγχρονης επικοινωνίας τόσο σε εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Επίσης, αν σταματούσαν να παρέχουν πληροφορίες οι μετεωρολογικοί δορυφόροι, θα υπήρχε αυτόματα μια κατακόρυφη πτώση στην ακρίβεια στην παρακολούθησης του καιρού σε πραγματικό χρόνο αλλά και των καιρικών προγνώσεων και των προειδοποιήσεων για ακραία καιρικά φαινόμενα με άμεσο αντίκτυπο στην ασφάλεια στην ναυσιπλοΐα, την αεροπλοΐας κλπ.

Τέλος σκεφτείτε πως αν η συντριπτική πλειονότητα των σύγχρονων δορυφορικών συστημάτων πλοήγησης σταματούσαν να λειτουργούν πόσες εφαρμογές της καθημερινότητας μας θα αδυνατούσαν να λειτουργήσουν όπως τις γνωρίζουμε σήμερα αλλά και πόσο μεγάλα προβλήματα θα μπορούσαν να δημιουργηθούν στις μεταφορές αγαθών και ανθρώπων γιατί όλα τα σύγχρονα συστήματα πλοήγησης απαιτούν σύνδεση με σχετικά δορυφορικά δίκτυα. Με άλλα λόγια σε περίπτωση που τεθούν όλοι οι δορυφόροι που υπάρχουν σήμερα εκτός λειτουργίας, αυτόματα θα επιστρέφαμε σε ένα τεχνολογικό περιβάλλον που θα θύμιζε σε μεγάλο βαθμό την εποχή πριν από τη μαζική αξιοποίηση των δορυφορικών συστημάτων κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.

Για την αποφυγή τέτοιου είδους καταστάσεων, οι οργανισμοί και οι φορείς που διαχειρίζονται μεγάλα δορυφορικά συστήματα προβλέπουν επιχειρησιακές εφεδρείες, όπως εφεδρικούς δορυφόρους και εναλλακτικές υποδομές, ώστε να διασφαλίζεται η αδιάλειπτη παροχή υπηρεσιών ακόμη και σε περίπτωση βλάβης ή δυσλειτουργίας. Παράλληλα, πολλά κράτη επενδύουν συστηματικά στην ανάπτυξη εθνικών διαστημικών δυνατοτήτων, με στόχο τη μείωση της εξάρτησής τους από υποδομές τρίτων χωρών, την ενίσχυση της τεχνολογικής τους αυτονομίας και την παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών που ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες ανάγκες των πολιτών και των δημόσιων φορέων τους. Οι επενδύσεις αυτές αφορούν κυρίως κρίσιμους τομείς, όπως οι δορυφορικές τηλεπικοινωνίες, καθώς και οι εφαρμογές παρατήρησης της Γης.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα, αξιοποιώντας τη συμμετοχή της στα ευρωπαϊκά διαστημικά προγράμματα και ακολουθώντας τη διεθνή τάση για ανάπτυξη εθνικών διαστημικών υποδομών, επενδύει σταδιακά στην ενίσχυση των δυνατοτήτων της στον τομέα της δορυφορικής τηλεπισκόπησης. Η εθνική αυτή στρατηγική περιλαμβάνει την ανάπτυξη σύγχρονων μικροδορυφορικών αποστολών με αισθητήρες υπερφασματικής απεικόνισης και δορυφορικά συστήματα ραντάρ συνθετικού ανοίγματος (SAR), τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν, μεταξύ άλλων, την αποτίμηση ζημιών από φυσικές καταστροφές, την παρακολούθηση της ευπάθειας των δασικών οικοσυστημάτων στις πυρκαγιές, τη γεωργία ακριβείας, την παρακολούθηση του περιβάλλοντος, καθώς και την προστασία κρίσιμων υποδομών και την επιτήρηση των συνόρων».

Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Copernicus

Για το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Copernicus και το τι σημαίνει πρακτικά για έναν Έλληνα πολίτη, ο Δρ. Κολιός υπογραμμίζει ότι πρόκειται για ένα από τα πιο σύγχρονα ψηφιακά οικοσυστήματα υπηρεσιών και δεδομένων.

«Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Copernicus ένα από τα πλέον σύγχρονα και ολοκληρωμένα ψηφιακά οικοσυστήματα υπηρεσιών, δεδομένων και εφαρμογών με πολύ μεγάλο θετικό αποτύπωμα στην καθημερινότητα των πολιτών πολύ περισσότερο από όσο γίνεται αντιληπτό. Με απλά λόγια για τον για έναν Έλληνα και κατ’ επέκταση Ευρωπαίο πολίτη, το σύστημα Copernicus σημαίνει καλύτερη προστασία από φυσικές καταστροφές, αποτελεσματικότερη διαχείριση των φυσικών πόρων, ασφαλέστερες μεταφορές και γενικότερα καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες.

Πιο αναλυτικά, μέσω του συστήματος Copernicus δεδομένα και πληροφορίες μιας σειράς από δεκάδες δορυφόρους όπως οι Sentinel που έχουν σχεδιαστεί και λειτουργούν πάνω από μια δεκαετία πλέον για την υψηλής ακριβείας παρακολούθηση του θαλάσσιου, χερσαίου και ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος σε συνεργασία με άλλους δορυφόρους της ESA, συλλέγουν τεράστιους όγκους δεδομένων που αναλύονται αυτοματοποιημένα για την παραγωγή ενημερώσεων, προειδοποιήσων και την χαρτογραφική αποτύπωση εκτάσεων που έχουν πληγεί από διάφορες φυσικές καταστροφές. Όλες αυτές οι πληροφορίες μπορούν να διατεθούν δωρεάν στους πολίτες συμβάλλοντας πρωτίστως στη μεγαλύτερη ασφάλεια μέσω καλύτερης διαχείρισης πυρκαγιών, πλημμυρών και άλλων φυσικών κινδύνων, την προστασία του περιβάλλοντος με συνεχή παρακολούθηση δασών, θαλασσών και ατμόσφαιρας, την αποδοτικότερη γεωργία με εξοικονόμηση νερού και βελτιστοποίηση της παραγωγής, σε καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες χάρη στη χρήση αξιόπιστων γεωχωρικών δεδομένων και οικονομικές ευκαιρίες για ελληνικές επιχειρήσεις και ερευνητικούς φορείς που αναπτύσσουν καινοτόμες εφαρμογές βασισμένες στα ανοικτά δορυφορικά δεδομένα.

Με απλά λόγια, παρότι ο μέσος πολίτης δεν «βλέπει» τους δορυφόρους, ωφελείται καθημερινά από τις πληροφορίες που αυτοί παρέχουν από τις προειδοποιήσεις για ακραία καιρικά φαινόμενα και την αντιμετώπιση πυρκαγιών, έως την προστασία της δημόσιας υγείας, την ποιότητα των περιβαλλοντικών υπηρεσιών και τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων», σημειώνει

Δορυφόροι και Πολιτική Προστασία

Σχετικά με τον ρόλο των δορυφόρων στην Πολιτική Προστασία μετά τις μεγάλες πυρκαγιές και τις πλημμύρες των τελευταίων ετών, ο καθηγητής εξηγεί ότι πλέον αποτελούν βασικό επιχειρησιακό εργαλείο.

«Ο ρόλος των δορυφόρων στην Πολιτική Προστασία μετά από μεγάλες πυρκαγιές και πλημμύρες είναι καθοριστικός, διότι παρέχουν σχεδόν άμεσα μια ολοκληρωμένη εικόνα της καταστροφής συνοδευόμενη από πολλά επιμέρους σημαντικά και ακριβή στοιχεία (μέγεθος, είδη εκτάσεων και καλλιεργειών που έχουν πληγεί κλπ). Σε αντίθεση με τις επίγειες αυτοψίες που συχνά καθυστερούν λόγω δύσκολης πρόσβασης, κατεστραμμένων υποδομών ή επικίνδυνων συνθηκών, τα δορυφορικά δεδομένα μπορούν να αποτυπώνουν μεγάλες εκτάσεις ακόμη και σε σχεδόν πραγματικό χρόνο και μπορούν να υποστηρίξουν άμεσα τη λήψη αποφάσεων από τους αρμόδιους φορείς.

Για παράδειγμα, σε αντίθεση με ακριβό και εξειδικευμένο εξοπλισμό περιορισμένης εμβέλειας όπως τα drones, μετά από μια πυρκαγιά, οι δορυφόροι συμβάλλουν στον ακριβή εντοπισμό της καμένης έκτασης, στην εκτίμηση της σοβαρότητας της καύσης, στην αναγνώριση περιοχών όπου έχει χαθεί η φυτοκάλυψη και στην εκτίμηση του κινδύνου δευτερογενών φαινομένων, όπως διάβρωση, κατολισθήσεις και αιφνίδιες πλημμύρες.

Αναφορικά με τις πλημμύρες, η δορυφορική παρατήρηση επιτρέπει την άμεση χαρτογράφηση της πλημμυρισμένης έκτασης (ιδίως με την χρήση δορυφορικών radar -SAR) και κατά συνέπεια τον εντοπισμό οικισμών, καλλιεργειών και υποδομών που έχουν επηρεαστεί, καθώς και την υποστήριξη επιχειρήσεων εκκένωσης, αποκατάστασης και αποζημιώσεων. Η υπηρεσία διαχείρισης έκτακτων καταστάσεων του συστήματος Copernicus (Emergency Management Service - EMS) παρέχει δωρεάν χαρτογραφικά προϊόντα για φυσικές και ανθρωπογενείς καταστροφές ενώ μπορεί να ενεργοποιηθεί από εξουσιοδοτημένους φορείς Πολιτικής Προστασίας. Η σημασία των δορυφορικών υπηρεσιών φαίνεται και από τις ενεργοποιήσεις της συγκεκριμένης υπηρεσίας στην ελληνική επικράτεια, όπως οι πλημμύρες στη Θεσσαλία τον Σεπτέμβριο του 2023, καθώς και για πλημμυρικά επεισόδια στη Δυτική Αττική και στη λεκάνη του Έβρου. Αντίστοιχα, για τη δασική πυρκαγιά στην Πεντέλη το 2022, τα προϊόντα χαρτογράφησης του Copernicus χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για τον σχεδιασμό αποκατάστασης από τοπικές αρχές, δασικές υπηρεσίες, περιφέρειες και δήμους.

Επομένως, οι δορυφόροι αποτελούν πλέον βασικό επιχειρησιακό εργαλείο της σύγχρονης Πολιτικής Προστασίας. Δεν αντικαθιστούν τις επίγειες δυνάμεις, τις αυτοψίες και την τοπική γνώση, αλλά τις ενισχύουν αποφασιστικά. Παρέχουν κοινή εικόνα της κατάστασης, βοηθούν στην ιεράρχηση των παρεμβάσεων, μειώνουν την αβεβαιότητα και επιτρέπουν πιο τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων. Ιδίως σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου οι πυρκαγιές, οι έντονες βροχοπτώσεις και τα πλημμυρικά φαινόμενα συνδέονται ολοένα και περισσότερο με την κλιματική κρίση, η αξιοποίηση δορυφορικών δεδομένων δεν είναι απλώς τεχνολογική δυνατότητα, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για αποτελεσματική πρόληψη, άμεση απόκριση και ανθεκτική αποκατάσταση», εξηγεί ο επίκουρος καθηγητής του ΕΚΠΑ.

Όσον αφορά το πώς συμμετέχει η Ελλάδα στα ευρωπαϊκά διαστημικά προγράμματα και ποιες οι μεγαλύτερες προκλήσεις των επόμενων ετών ο Δρ. Κολιός σημειώνει:

«Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος (European Space Agency - ESA) αποτελεί έναν ανεξάρτητο διακυβερνητικό οργανισμό, στον οποίο συμμετέχουν ευρωπαϊκά κράτη μέσω κοινών επιστημονικών, τεχνολογικών και επιχειρησιακών προγραμμάτων. Τα κράτη-μέλη της συνεισφέρουν οικονομικά τόσο στα υποχρεωτικά όσο και στα προαιρετικά προγράμματα της Υπηρεσίας, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη νέων διαστημικών τεχνολογιών και αποστολών. Χάρη σε αυτή τη συνεργασία, η Ευρώπη έχει αναπτύξει ορισμένα από τα σημαντικότερα διαστημικά προγράμματα παγκοσμίως. Παράλληλα, μεγάλο μέρος των δεδομένων που παράγονται από ευρωπαϊκές διαστημικές αποστολές, όπως οι δορυφόροι του προγράμματος Copernicus, διατίθεται ελεύθερα και δωρεάν σύμφωνα με την πολιτική ανοικτής πρόσβασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επιτρέποντας την αξιοποίησή τους για εκπαιδευτικούς, ερευνητικούς, επιχειρησιακούς αλλά και εμπορικούς σκοπούς.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα συμμετέχει ενεργά στο ευρωπαϊκό διαστημικό οικοσύστημα, αξιοποιώντας τόσο τις υποδομές και τις υπηρεσίες της ESA όσο και τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα, επενδύει συστηματικά στην ανάπτυξη εθνικών διαστημικών δυνατοτήτων, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από υποδομές τρίτων χωρών σε κρίσιμους τομείς, την ενίσχυση της τεχνολογικής και στρατηγικής της αυτονομίας, καθώς και την παροχή προηγμένων υπηρεσιών προς τους πολίτες και τους δημόσιους φορείς. Η εθνική διαστημική στρατηγική υλοποιείται μέσω των αρμόδιων κρατικών φορέων, σε στενή συνεργασία με πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, δημόσιους οργανισμούς και επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας, ενώ παράλληλα αξιοποιούνται χρηματοδοτικά εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ESA.

Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί στη χώρα ένα ιδιαίτερα δυναμικό οικοσύστημα επιχειρήσεων και ερευνητικών ομάδων που δραστηριοποιούνται στον τομέα του διαστήματος. Σε αυτό συμμετέχουν νεοφυείς επιχειρήσεις, μικρομεσαίες εταιρείες, αλλά και διεθνείς επιχειρήσεις που αναπτύσσουν δορυφορικά υποσυστήματα, ηλεκτρονικά όργανα, λογισμικό επεξεργασίας δορυφορικών δεδομένων και ολοκληρωμένες διαστημικές εφαρμογές. Παράλληλα, η Ελλάδα υλοποιεί πρόγραμμα ανάπτυξης μικροδορυφορικών αποστολών με αισθητήρες υπερφασματικής απεικόνισης και δορυφόρους ραντάρ συνθετικού ανοίγματος (SAR), οι οποίοι αναμένεται να ενισχύσουν σημαντικά τις δυνατότητες της χώρας στην παρατήρηση της Γης. Οι εφαρμογές τους καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα τομέων, όπως η αποτίμηση ζημιών από φυσικές καταστροφές, η παρακολούθηση της ευπάθειας των δασικών οικοσυστημάτων στις πυρκαγιές, η γεωργία ακριβείας, η διαχείριση φυσικών πόρων, η προστασία του περιβάλλοντος, καθώς και η ασφάλεια κρίσιμων υποδομών και η επιτήρηση των συνόρων.

Οι πρωτοβουλίες της ελληνικής Πολιτείας για την αξιοποίηση των διαστημικών τεχνολογιών και την ανάπτυξη ενός δυναμικού οικοσυστήματος έρευνας, καινοτομίας και επιχειρηματικότητας έχουν ενταθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Στο πλαίσιο αυτό, δημιουργήθηκε στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Τμήμα Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας, με σκοπό την εκπαίδευση επιστημόνων υψηλής εξειδίκευσης και την ενίσχυση της ελληνικής παρουσίας σε έναν από τους πλέον σύγχρονους και στρατηγικής σημασίας επιστημονικούς και τεχνολογικούς τομείς. Η λειτουργία του συμβάλλει ουσιαστικά στη δημιουργία ανθρώπινου δυναμικού ικανού να υποστηρίξει τόσο την έρευνα όσο και την ανάπτυξη καινοτόμων εφαρμογών στον χώρο του διαστήματος. Παράλληλα, η Ελλάδα υλοποίησε το πρώτο Εθνικό Σχέδιο για το Διάστημα, το οποίο αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο για την ανάπτυξη εγχώριων διαστημικών δυνατοτήτων. Κεντρικός άξονας της προσπάθειας ήταν η ανάπτυξη και επιχειρησιακή αξιοποίηση νανοδορυφόρων ελληνικής σχεδίασης και κατασκευής, μέσω της συνεργασίας πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων και επιχειρήσεων υψηλής τεχνολογίας. Στην προσπάθεια αυτή συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, το Αριστοτέλειο Παν/μιο Θεσσαλονίκης, το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και άλλοι ελληνικοί ακαδημαϊκοί και ερευνητικοί φορείς, αποδεικνύοντας ότι η χώρα διαθέτει πλέον την απαραίτητη επιστημονική και τεχνολογική βάση για την ανάπτυξη σύγχρονων διαστημικών συστημάτων».

Όπως σημειώνει σε άλλο σημείο:

«Ιδιαίτερη σημασία είχε η επιτυχής ανάπτυξη και λειτουργία τριών νανοδορυφόρων ERMIS με κυρίαρχη συμβολή του Τμήματος Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας (ΕΚΠΑ) τόσο σε υποδομές όσο και σε ανθρώπινο δυναμικό, οι οποίοι επιβεβαίωσαν στην πράξη τις δυνατότητες της ελληνικής ερευνητικής κοινότητας και της εγχώριας βιομηχανίας να σχεδιάζουν, να κατασκευάζουν και να υποστηρίζουν προηγμένες διαστημικές αποστολές. Η επιτυχία αυτή δημιούργησε ένα ιδιαίτερα αισιόδοξο υπόβαθρο για τη μελλοντική ανάπτυξη της ελληνικής αεροδιαστημικής βιομηχανίας και την περαιτέρω συμμετοχή της χώρας σε διεθνή διαστημικά προγράμματα.

Liftoff of Transporter-16! pic.twitter.com/PpIorZ0ZL6

— SpaceX (@SpaceX) March 30, 2026

Βασιζόμενη σε αυτή την εμπειρία, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε το νέο Εθνικό Διαστημικό Πρόγραμμα HELLAS-SPACE 2.0, συνολικού προϋπολογισμού περίπου 350 εκατομμυρίων ευρώ, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Κεντρικός στόχος του προγράμματος είναι η αξιοποίηση των διαστημικών τεχνολογιών προς όφελος της κοινωνίας, της οικονομίας και της δημόσιας διοίκησης. Οι βασικοί άξονες περιλαμβάνουν την ενίσχυση της πολιτικής προστασίας απέναντι σε πυρκαγιές, πλημμύρες και άλλες φυσικές καταστροφές, τη θαλάσσια επιτήρηση και την υποστήριξη του έργου του Λιμενικού Σώματος, την ανάπτυξη εφαρμογών γεωργίας ακριβείας, την προστασία των συνόρων και την εθνική ασφάλεια, καθώς και την παροχή ασφαλών τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών σε νησιωτικές και απομακρυσμένες περιοχές. Παράλληλα, το πρόγραμμα επιδιώκει να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής αεροδιαστημικής βιομηχανίας, να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και να συμβάλει στη μεταφορά τεχνογνωσίας και καινοτομίας στην ελληνική οικονομία».

Τεχνητή νοημοσύνη και δορυφόροι

Τέλος, σε ερώτημα που του έγινε για το αν η τεχνητή νοημοσύνη και οι δορυφορικές τεχνολογίες μπορούν να συνεργαστούν και πώς αυτή η σύμπραξη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο παρακολουθούμε τον πλανήτη, ο Δρ. Σταύρος Κολιός εξηγεί ότι πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη σύγχρονη διαστημική επιστήμη.

«Στην πραγματικότητα, η συνεργασία μεταξύ τεχνητής νοημοσύνης (Artificial Intelligence - AI) και δορυφορικών τεχνολογιών αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις της σύγχρονης διαστημικής επιστήμης και της παρατήρησης της Γης. Οι σύγχρονοι δορυφόροι παράγουν καθημερινά τεράστιους όγκους δεδομένων, τους οποίους θα ήταν πρακτικά αδύνατο να επεξεργαστεί έγκαιρα ο άνθρωπος χωρίς τη βοήθεια αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης. Αντίστοιχα, η τεχνητή νοημοσύνη χρειάζεται μεγάλες και αξιόπιστες βάσεις δεδομένων για να εκπαιδευτεί και να παράγει χρήσιμα αποτελέσματα, κάτι που οι δορυφόροι προσφέρουν σε παγκόσμια κλίμακα. Σήμερα, μόνο οι δορυφόροι του ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus παράγουν δεκάδες terabytes δεδομένων κάθε ημέρα, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο οι εμπορικοί και δημόσιοι δορυφόροι παράγουν ακόμη μεγαλύτερους όγκους πληροφοριών. Η συνεργασία AI και δορυφόρων μεταφράζεται σε απτά οφέλη όπως ταχύτερες προειδοποιήσεις για πυρκαγιές και πλημμύρες ιδίως με την ενσωμάτωση αλγορίθμων AI πάνω στον ίδιο τον δορυφόρο, καλύτερη προστασία ανθρώπινων ζωών, ακριβέστερες καιρικές προβλέψεις, αποδοτικότερη γεωργία, προστασία θαλάσσιου περιβάλλοντος, αποτελεσματικότερη διαχείριση φυσικών πόρων, εξυπνότερες υπηρεσίες Πολιτικής Προστασίας», αναφέφερει χαρακτηριστικά.

Και καταλήγει:

«Τα επόμενα χρόνια αναμένεται η στενότερη ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στις διαστημικές αποστολές. Οι δορυφόροι δεν θα λειτουργούν μόνο συλλέγοντας εικόνες, αλλά ως έξυπνοι αισθητήρες που θα αναγνωρίζουν αυτόματα συμβάντα, θα αξιολογούν την επικινδυνότητά τους και θα αποστέλλουν σχεδόν σε πραγματικό χρόνο τις πιο κρίσιμες πληροφορίες στις αρμόδιες αρχές. Η σύγκλιση δορυφορικής παρατήρησης, τεχνητής νοημοσύνης και υπολογιστικού νέφους αναμένεται να αποτελέσει τον πυρήνα των μελλοντικών συστημάτων περιβαλλοντικής παρακολούθησης, διαχείρισης καταστροφών και βιώσιμης ανάπτυξης».