Σαλαμίνα: Ένας αδικημένος παράδεισος, από τη ναυμαχία στο δραματικό λοιμοκαθαρτήριο και τις εμπνεύσεις του Σικελιανού

Η ιστορία λέει ότι τις στιγμές που ο Αισχύλος πολεμούσε τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ., η μάνα του Ευριπίδη βίωνε στο νησί τις ωδίνες της γέννας. Το πρώτο κλάμα του νεότερου τραγικού της αρχαιότητας ανακατεύτηκε με τις κραυγές θριάμβου του σαλαμινομάχου, αρχαιότερου συναδέλφου του... Έτσι, οι δύο μεγάλοι ποιητές του 5ου αι. π.Χ. δέθηκαν με έναν κοινό μίτο, που πλέχθηκε στο μεγαλύτερο νησί του Σαρωνικού.

O υγρός τάφος των Περσών στον κόλπο της Σαλαμίνας θα εμπνεύσει τον Αισχύλο να γράψει -οκτώ χρόνια μετά, το 472- τους «Πέρσες» του. Τη μοναδική αρχαιοελληνική σωζόμενη (και αρχαιότερη σήμερα) τραγωδία, που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα.

Ωστόσο, τα ερείπια της ακρόπολης στη θέση Κανάκια στο δυτικότερο άκρο της Σαλαμίνας τοποθετούν την ιστορική παρουσία του νησιού πολλούς αιώνες νωρίτερα, τον 13ο αι., όταν ακόμα αποτελεί τμήμα του μυκηναϊκού βασιλείου, ενώ σπαράγματα αρχιτεκτονικής πιστοποιούν την αδιάλειπτη παρουσία κατοίκων ακόμα και τους λεγόμενους σκοτεινούς αιώνες του Βυζαντίου.

Το «παρών» της Σαλαμίνας είναι δυνατό και στην ελληνική επανάσταση. Εδώ λειτουργεί το νοσοκομείο του Αγώνα, εδώ θα θαφτεί την άνοιξη του 1827 και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης κι ας μην έχει δεσμούς αίματος με το νησί. Είναι ο Άγιος Δημήτριος εδώ. Ο ναός που επισκέπτονται οι αγωνιστές για να εκκλησιαστούν και να πάρουν την ευλογία του για τις δύσκολες μάχες της Αττικής. Όταν ο Καραϊσκάκης τραυματίζεται στο Φάληρο, ζητά από τους συντρόφους του να τον μεταφέρουν στον Άη Δημήτρη για να προσευχηθεί και ή να τον σώσει για να συνεχίσει τον αγώνα ή να τον πάρει κοντά του. Στο πλοίο αφήνει τη στερνή πνοή του και οι φίλοι του τον φέρνουν και τον θάβουν μέσα στην αγαπημένη του εκκλησιά.

Το λοιμοκαθαρτήριο του Πειραιά

«Τι να ΄ναι τούτα τα ερείπια στο έμπα του νησιού; Θλιβεροί σκελετοί χαμόσπιτων, σα να κατοικήθηκαν ομαδικά και ομαδικά να εγκαταλείφθηκαν στον χρόνο...» αναρωτιέται ο ποιητής...

Η νησίδα καταμεσής του απάνεμου κόλπου της Σαλαμίνας είναι ο Άη Γιώργης. Πήρε τ΄ όνομά της από εκκλησάκι χτισμένο σε βράχο, αφιερωμένο στον άγιο. «Το νησί των τρελών» λέγαν άλλοτε τη συγκεκριμένη λωρίδα γης, που περιβάλλεται από τη θάλασσα εκεί σε απόσταση αναπνοής από τον όρμο των Παλουκιών της Σαλαμίνας. Για τις νόσους τού νου ο απλός λαός δεν έχει «ευπρεπείς», «κόσμιους» ή «διακριτικούς» χαρακτηρισμούς... Η ψυχασθένεια είναι απλώς τρέλα και ο πάσχων απλώς τρελός. Κι ο Άη Γιώργης, στο γύρισμα του 20ου αι. λειτούργησε ως παράρτημα του δημόσιου ψυχιατρείου, του Δρομοκαΐτειου. Στα σπιτάκια του ζούσαν άνθρωποι χαμένοι στα σκοτάδια του μυαλού τους. Αυτή ήταν και η στερνή ζοφερή θητεία της νησίδας. Το 1967 παραδόθηκε προς χρήση στο Πολεμικό Ναυτικό.

Αλλά η δραματική ιστορία του Άη Γιώργη δεν περιορίζεται στο πρώτο μισό του 20ου αι. Στην πραγματικότητα, το μεγαλύτερο βάρος σήκωσε το νησί κατά τον 19ο, όταν λειτούργησε ως λοιμοκαθαρτήριο. Τότε χτίστηκαν τα σπιτάκια που σήμερα στέκουν φαντάσματα στη γη του. Το 1864 ήταν από τις καταραμένες χρονιές της χολέρας, που είχε αποδεκατίσει ήδη πληθυσμούς και πληθυσμούς ανά τον κόσμο. Ήδη από το Μάιο της ίδιας χρονιάς με την ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα, τα Επτάνησα διέθεταν ένα εκτεταμένο υγειονομικό σύστημα πρόληψης, που τους είχαν κληροδοτήσει οι Άγγλοι. Τα λοιμοκαθαρτήρια εκεί ήταν αρκετά δοκιμασμένα στις καραντίνες και εξ αυτού θωρακισμένα απέναντι στην απειλή της νόσου από τη Δύση. Στην ανατολική ακτογραμμή της Ελλάδας πάλι, με υποδομές καραντίνας ήταν επιφορτισμένες η Χίος, η Λέσβος και τα Ψαρά. Εγγύτερα στην ηπειρωτική χώρα λειτουργούσε το Λαζαρέτο (λοιμοκαθαρτήριο) της Σύρου. Αλλά η «καρδιά» της Ελλάδας έμενε ανοχύρωτη. Τότε δημιουργήθηκε η υποδομή στον Άη Γιώργη, όπου ουσιαστικά μεταφέρθηκε το ανεπαρκές Λαζαρέτο που λειτουργούσε ως τότε στον Κάνθαρο του Πειραιά.

«Οι βάρκες ξεφόρτωναν φουρνιές στο νησί αυτούς που έρχονταν από τα ξένα...» περιγράφει στ΄ Απομνημονεύματά του ο Ανδρέας Συγγρός, που «φιλοξενήθηκε» και ο ίδιος στον Άγιο Γεώργιο, προερχόμενος από την Κωνσταντινούπολη. «Έν ανυπομονησία απέβλεπον εις την δι' Αθήνας αναχώρησίν μου, την οποίαν ηναγκάσθην ν' αναβάλω, διότι εξερράγη εν Κωνσταντινουπόλει επιδημία χολέρας...» γράφει, αλλά όταν επιτέλους θα φύγει παραμονές πρωτοχρονιάς του 1872 από την Πόλη, στην Αθήνα θα τον περιμένει μία δυσάρεστη έκπληξη...

Εδώ, σε ένα κρύο δωμάτιο, που από τους τοίχους του κρέμονται βογγητά και πόνος, θα υποδεχθεί το 1872 τρώγοντας «συσσίτιο φυλακής», αυτός, ο «εκ των πλουσιοτέρων Ελλήνων» της εποχής του. Ωστόσο, αυτή η μέρα αλλαγής του χρόνου, θα είναι η τελευταία κακή εμπειρία του στο νησί. Φροντίζει ο υπόλοιπος προβλεπόμενος χρόνος της καραντίνας του να κυλήσει ανώδυνα... Όσο οι πολλοί στοιβάζονται σε άθλια δωμάτια, εκείνος με τη δύναμη και τον παρά του εξασφαλίζει τον καλύτερο δυνατό χώρο και ασφαλώς το καλύτερο φαγητό.

«Έγραψα εις φίλον μου εν Αθήναις και τον παρεκάλουν να λάβη μέτρα όπως κατά τας ημέρας της καθάρσεως μη ταλαιπωρηθώ. Ούτος ενήργησεν και τω παρεχωρήθησαν εις την ερημόνησον “Άγιος Γεώργιος” παρά την Σαλαμίνα, ωρισμένην δια καθάρσεις, δύο ισόγεια δωμάτια (ο θεός να τα κάνει δωμάτια) τα οποία ενοικίασα και μετέφερε εκεί έπιπλα της πρώτης ανάγκης, οίον κλίνας, τραπέζας, καθίσματα, μαγειρικά σκεύη κλπ., ακόμη και τάπητας (!)»...

Εμπειρία μίας μόνο ημέρας στο νησί κομίζει και η τότε 9χρονη Πηνελόπη Δέλτα, της οποίας η οικογένεια δραστηριοποιείται στην Αίγυπτο, αλλά όταν η χολέρα φτάνει στην Αλεξάνδρεια, οι Μπενάκηδες αναγκάζονται να την εγκαταλείψουν. Μία τέτοια εποχή, ένα καλοκαίρι πριν κοντά ενάμιση αιώνα (1883), λοιπόν, ξεφορτώνονται στο λοιμοκαθαρτήριο του Άη Γιώργη... «Η εγκατάσταση ήταν ελεεινή [...]. Ενοικίασε ο πατέρας τηλεγραφικώς ένα βαποράκι της εταιρείας του Γουδή και περάσαμε από το βαπόρι της γραμμής στο πλοίο του Γουδή, όπου εγκατασταθήκαμε σε καμπίνες και κοκέτες» καταγράφει καιρό μετά στο Ημερολόγιό της εξηγώντας ότι οι ταξιδιώτες που έφθαναν στην Ελλάδα από την Αίγυπτο, έπρεπε να περάσουν από τον Άγη-Γιώργη και να μείνουν 21 μέρες. Κι αν ανάμεσά τους τύχαινε κάποιο κρούσμα χολέρας, έπρεπε να μείνουν άλλες 21. Αν τα λοιμοκαθαρτήρια ήταν πλήρη και δεν μπορούσαν να δεχθούν άλλο κόσμο, οι ταξιδιώτες έμεναν σε καραντίνα εν πλω. Έτσι κατέφυγαν και οι Μπενάκηδες στο ατμόπλοιο της ναυτικής οικογένειας Γουδή.

Αλλά οι σκοτεινές εποχές παρέρχονται και η κακοτράχαλη διαδρομή του Άη Γιώργη, που έχει συμπαρασύρει ολόκληρη τη Σαλαμίνα, κλείνει μετά τα μέσα του 20ου αι. Κατορθώνει τότε το μεγαλύτερο νησί του Σαρωνικού αντίκρυ της πειραϊκής ακτής, αυτό που σήμερα δεν έχει σε τίποτα να ζηλέψει τα υπόλοιπα, ν΄ αποθέσει σε μια σελίδα της ιστορίας το δραματικό παρελθόν του και να προχωρήσει παρακάτω.

Το ησυχαστήριο του ποιητή

«Στο έρμο χωράφι, εκεί στη Σαλαμίνα, π’ ανάμεσα απ’ αγκάθια και χαλίκια μια κοίτη καθαρή είχα διαλέξει, τα δειλινά για να πλαγιάζω, ως γύρα βράδιαζε πια κ’ οι αστερισμοί ένας ένας τον ουρανό γεμίσαν...» θα γράψει στα μέσα της δεκαετίας του 1940 ο Άγγελος Σικελιανός έχοντας πλέον εγκατασταθεί στο κτίσμα που του παραχωρεί η Μονή Φανερωμένης, απέναντι από τον δικό της χώρο, στη δυτική πλευρά της Σαλαμίνας. Αυτό θα γίνει καταφύγιο και έμπνευσή του, εδώ θα δεθεί με τους κατοίκους του νησιού και εδώ θα ρίξουν άγκυρα με την Άννα του, τη δεύτερη σύζυγό του. Η γερμανική κατοχή θα βγάλει το ζεύγος από τη γαλήνη του. Άγγελος και Άννα φεύγουν για την Αθήνα. Το ησυχαστήριό τους μετατρέπεται σε παρατηρητήριο των Γερμανών. Θέλουν να παρακολουθούν το μοναστήρι, που σκοπεύουν να μετατρέψουν σε φυλακή για τους εξεγερμένους κατοίκους.

Ο πόλεμος τελειώνει, οι κατακτητές φεύγουν αφήνοντας πίσω τους ρημαγμένο το σπιτάκι της έμπνευσης. Το ζεύγος Σικελιανού επανέρχεται. Με τη βοήθεια κατοίκων και μοναχών επισκευάζουν, ασβεστώνουν, παλεύουν να θάψουν στους τοίχους τα τεκμήρια της κατοχικής βαρβαρότητας... Αλλά η υγεία του Άγγελου έχει επιδεινωθεί. Το 1950 θα είναι η στερνή φορά που θα επισκεφθεί την αγαπημένη του Σαλαμίνα. Τον επόμενο χρόνο θα φύγει για το μεγάλο ταξίδι.

Ένας αδικημένος παράδεισος

Στο μεταξύ, η Αθήνα μεγαλώνει, οι ανάγκες των κατοίκων αυξάνονται. Μία πεζή δυσοίωνη καθημερινότητα ξημερώνει και για τη Σαλαμίνα. Ένας κεντρικός αποχετευτικός αγωγός μεταφέρει τα λύματα της πόλης στο Ακροκέραμο του Κερατσινίου κι από κει τ΄ αμολάει ανεπεξέργαστα στον Σαρωνικό. Ένας διαρκώς ανατροφοδοτούμενος βόθρος μετατρέπει το υγρό τρίγωνο Κερατσίνι - Ψυττάλεια - Σαλαμίνα σε εστία μόλυνσης και δυσωδίας. Ο Σαρωνικός πέριξ του δυτικού πειραϊκού άκρου νοσεί. Οι ανατολικές ακτές της Σαλαμίνας πλήττονται κατάφορα. Το νησί με την όμορφη ακτογραμμή και τους εντυπωσιακούς δασικούς όγκους αδικείται...

Κάποτε η πολιτεία θα αναλάβει να αποκαταστήσει τη βλάβη. Με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης εγκαθιστά στην ακατοίκητη Ψυττάλεια Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων, που αρχίζει τη λειτουργία του το 1994. Σε λίγα χρόνια η ζωή επανεμφανίζεται στον θαλάσσιο βυθό της περιοχής. Η θάλασσα βρίσκει το γαλανό της, ο άνεμος τη φρεσκάδα του και η Σαλαμίνα αναδεικνύει επιτέλους την ιστορία και τις ομορφιές της.

ΑΠΕ-ΜΠΕ
ΠΗΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ

- «Απομνημονεύματα» Ανδρέας Συγγρός / επιμ. Άλκης Αγγέλου (Εκδ. βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1998)

- Ιστορία των Αθηναίων, Δ. Καμπούρογλου (Εκδ. ΠΑΛΜΟΣ, Αθήνα 1995)

- «Πρώτες ενθυμήσεις» Αρχείο της Π. Σ. Δέλτα Γ΄/ επιμ. Π. Α. Ζάννας (Εκδ. Ερμής, Αθήνα 1981)

- Περιοδ. «Φιλοτέλεια» (τ. 590-592, Μάιος - Οκτώβριος 1998), Αντ. Βιρβίλης «Το λοιμοκαθαρτήριο του Αγίου Γεωργίου Σαλαμίνος»

- Δήμος Σαλαμίνας

- Αρχείο Τ. Α. Μανιατέα