Φωτογραφίες από το νέο Κέντρο Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης «Αριστοναύτες» στο Ξυλόκαστρο, τα σημαντικά εκθέματα της περιόδου

Με κύριο έκθεμα το πειραματικά κατασκευασμένο τμήμα μιας μυκηναϊκής εικοσόρου, τύπο πλοίου που κυβέρνησε και ο Τηλέμαχος και ο Οδυσσέας στα έπη, «απέπλευσε» και επίσημα το Κέντρο Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης «Αριστοναύτες», που εγκαινιάστηκε στο Ξυλόκαστρο στις 18 Αυγούστου 2026. Μαζί του ξετυλίγεται και η ιστορία των θαλάσσιων ταξιδιών της μυκηναϊκής περιόδου, όταν πλοία διακινούσαν αγαθά και ιδέες μέχρι τα πέρατα του τότε κόσμου της Μεσογείου και της Μαύρης θάλασσας.

Όμως τι ακριβώς είναι το ερευνητικό και εκπαιδευτικό Κέντρο που πήρε το όνομά του από το αρχαίο λιμάνι της περιοχής -το λιμάνι των Αριστοναυτών; Τι φιλοδοξεί να προσφέρει στους επισκέπτες του για τον κόσμο των πλοίων και των θαλάσσιων διαδρομών της Εποχής του Χαλκού; Και γιατί σήμερα στην Ελλάδα, σε αντίθεση με άλλες χώρες που έχουν φτιάξει πλοία, όπως των Βίκινγκς, δεν έχει κατασκευαστεί ακόμα κανένα μυκηναϊκό πλοίο;

Η τελευταία ήταν και η ερώτηση-κλειδί με την οποία ξεκίνησε η συνομιλία του ΑΠΕ-ΜΠΕ με την δρ Δήμητρα Καμαρινού, αρχαιολόγο, επικεφαλής της «Διεπιστημονικής Ομάδας Ναυτικής Αρχαιολογίας Ξυλοκάστρου», η αγαστή συνεργασία της οποίας με τον Δήμο Ξυλοκάστρου-Ευρωστίνης κατέληξε στη δημιουργία αυτού του Κέντρου. Στόχος του να αναδείξει τη ναυτική τεχνολογία, τα θαλάσσια ταξίδια και τις πολιτισμικές ανταλλαγές της Μυκηναϊκής Εποχής, μέσα από μια ερευνητική, βιωματική και εκπαιδευτική προσέγγιση. Εκεί, εξάλλου, εκτίθεται σε περίοπτη θέση -δεν θα μπορούσε να γίνει κι αλλιώς!- ο μεσαίος τομέας μιας μυκηναϊκής εικοσόρου, που κατασκευάστηκε σε κανονική κλίμακα μετά από ενδελεχή μελέτη της διεπιστημονικής ομάδας και τη συνδρομή έμπειρων καραβομαραγκών.

«Αν ζούσε σήμερα ο Παυσανίας θα παραξενευόταν πολύ. Ειδικά αν έβλεπε την ταινία "Οδύσσεια" του Κρίστοφερ Νόλαν και παρατηρούσε ότι το πλοίο στο οποίο επέβαινε ο Οδυσσέας ήταν ένα πλοίο των Βίκινγκς!», λέει με παιγνιώδη διάθεση στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Δήμητρα Καμαρινού. Και εξηγεί: «Ο Παυσανίας, που είχε περιηγηθεί την περιοχή τον 2ο αι. μ Χ, αναφέρει ότι το λιμάνι της Αρχαίας Πελλήνης, που βρισκόταν λίγα χιλιόμετρα δυτικά του Ξυλόκαστρου, ονομάστηκε Αριστοναύτες επειδή εδώ προσορμίστηκε και η Αργώ, το πλοίο των άριστων ναυτών του Ιάσωνα. Δύο ναύτες από την Αρχαία Πελλήνη, ο Αμφίων και ο Αστέριος, πήραν μέρος στην Αργοναυτική Εκστρατεία. Σε αυτόν τον τόπο, που είναι η πιο κοντινή ακτή του Κορινθιακού στα ελατοδάση της Κυλλήνης, θα υπήρχαν αρχαία καρνάγια και θα κατασκευάζονταν εκατοντάδες πλοία, πολλά από τα οποία πήραν μέρος και στον μυθικό Τρωικό και στον Πελοποννησιακό Πόλεμο.

Θα παραξενευόταν, λοιπόν, ο Παυσανίας και θα αναρωτιόταν γιατί μέχρι σήμερα δεν έχει κατασκευαστεί κανένα μυκηναϊκό πλοίο; Ελάχιστα πλοία του ελληνικού κόσμου, τεκμηριωμένα αρχαιολογικά, έχουν ναυπηγηθεί, όπως το "Κυρήνεια II". Αντίθετα οι απόγονοι των Βίκινγκς έχουν κατασκευάσει πολλά καράβια των δικών τους παραδόσεων», επισημαίνει η συνομιλήτρια του ΑΠΕ-ΜΠΕ, που μαζί με την υπόλοιπη «Διεπιστημονική Ομάδα του Ξυλοκάστρου» έχουν έτοιμες τις μελέτες που χρειάζονται για τη δημιουργία μιας αξιόπλοης εικοσόρου. Αρκεί να βρεθούν οι χορηγοί για να φέρουν σε πέρας μια τέτοια μεγαλόπνοη πρωτοβουλία.

Το τμήμα εξάλλου της μυκηναϊκής εικοσόρου, που «υποδέχεται» τους επισκέπτες του νέου Κέντρου κλέβοντας τις εντυπώσεις, μέσω τέτοιων συνεργασιών κατασκευάστηκε, έχοντας φυσικά προηγηθεί η πρωτοπόρα ερευνητική εργασία της ομάδας. «Πριν από 25 χρόνια, με πρωτοβουλία του αείμνηστου Σπύρου Μπισιώτη, μηχανικού του ΕΜΠ και μαθηματικού, ξεκίνησε μια διεπιστημονική ομάδα από αρχαιολόγους, ναυπηγούς, μηχανικούς και ιστιοπλόους στο Ξυλόκαστρο, με στόχο να κατασκευάσει ένα πλοίο, μια μυκηναϊκή εικόσορο. Ένα κωπήλατο πλοίο δηλαδή, με 20 κωπηλάτες και ιστιοφορία. Η έρευνα δεν ήταν καθόλου εύκολη, διότι μέχρι στιγμής δεν έχει ανασκαφεί σκαρί μυκηναϊκού ναυαγίου, παρά μόνο τρεις σανίδες και η καρίνα από το ναυάγιο του Ουλουμπουρούν, μυκηναϊκής περιόδου, αλλά όχι απαραίτητα μυκηναϊκό. Αυτό όμως αποτέλεσε τη βάση κατανόησης των ναυπηγικών τεχνικών της εποχής», προσθέτει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Δ. Καμαρινού.

Η έρευνα

Αυτή ήταν και η αρχή. Σημαντικά στοιχεία για τη μορφή των πλοίων έδωσαν οι αγγειογραφίες κι ας παρουσίαζαν πλοία σε μορφή σκαριφημάτων. Πολλές ήταν και οι πληροφορίες από τα ομηρικά έπη, κυρίως η περιγραφή της κατασκευής της «σχεδίας» του Οδυσσέα, που μόνο σχεδία δεν ήταν. Γιατί, σύμφωνα και με την έρευνα της ομάδας, η ναυπηγική ανάγνωση των ομηρικών στίχων υπό το πρίσμα των αρχαιολογικών δεδομένων από αρχαία ναυάγια, έχει πλέον οδηγήσει στην ερμηνεία ότι ο ποιητής δεν περιγράφει μια απλή κατασκευή από κορμούς, αλλά τη διαδικασία ναυπήγησης ενός εξελιγμένου ξύλινου σκάφους της εποχής. «Κάναμε μια πολύ μεγάλη συνθετική μελέτη, που κατατέθηκε το 2006 στην Ακαδημία Αθηνών και βραβεύτηκε σε τυφλή κρίση. Θεωρώ πολύ σημαντικό ότι η σημερινή δημοτική αρχή και ο δήμαρχος Ξυλοκάστρου-Ευρωστίνης, Βλάσης Τσιώτος, θέλησε αυτή την πρωτοβουλία να την αναδείξει και να την προχωρήσει ακόμη περισσότερο. Έτσι, το πρώτο έργο της δημοτικής αρχής ήταν η υποστήριξη της έκδοσης του βιβλίου "ΝΗΕΣ ΠΟΝΤΟΠΟΡΟΙ. Ομηρικά πλοία, δεινοί πλόες και Ναυτική Αρχαιολογία" (Εκδ. Πεδίο), όπου περιλαμβάνονται στοιχεία για τα πλοία και τη ναυτική ζωή της εποχής και αναδεικνύεται η ιστορική πραγματικότητα πίσω από την Οδύσσεια. Η δρ Ελένα Μαραγκουδάκη, με βάση τη διδακτορική διατριβή της, κατασκεύασε μια πλήρη σειρά μυκηναϊκών εργαλείων ναυπηγικής. Το 2024, λοιπόν, είμασταν έτοιμοι. Με την ευγενική υποστήριξη και χορηγία της Λένας Παμπούκη και του Νίκου Βαφειά, την τεχνική επιμέλεια του Χρήστου Γκοβότσου, τη ναυπηγική μελέτη των Σπύρου Μπισιώτη και Παναγιώτη Λεοντή και τους καραβομαραγκούς της οικογένειας Χαλκιά κατασκευάστηκε πειραματικά, με τις τεχνικές και με τα εργαλεία της μυκηναϊκής εποχής, το τμήμα αυτό της εικοσόρου, που σήμερα στεγάζεται στο Κέντρο Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης. Σε έναν χώρο των παλιών σταφιδαποθηκών τον οποίο ο Δήμος κατάφερε, μέσα σε λίγους μήνες, να ανακαινίσει», επισημαίνει η ίδια στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Το Κέντρο

Εκτός από το τμήμα της εικοσόρου που δεσπόζει στο Κέντρο, μια σειρά από επεξηγηματικά πανό, απεικονίσεις πλοίων της αρχαιότητας, η ανακατασκευή ενός μικρού ξύλινου προϊστορικού σκαριού από σκαρίφημα σε πρωτοκυκλαδικό αγγείο, μια πλήρης σειρά χάλκινων εργαλείων μυκηναϊκής ναυπηγικής, η μακέτα ενός νεώσοικου μυκηναϊκής οικοδομικής τεχνολογίας (σε αρχαιολογική μελέτη δρος Καλλιόπης Μπάικα και αρχιτεκτονική των καθ. Ελευθερίας Τσακανίκα και Παναγιώτη Τουλιάτου) είναι μερικά από τα εκθέματα που δίνουν τη δυνατότητα στον επισκέπτη να γνωρίσει τον τρόπο που οι Μυκηναίοι κατασκεύαζαν τα πλοία τους, τις τεχνικές που περιγράφονται στην Οδύσσεια για την κατασκευή της «σχεδίας» του Οδυσσέα και όψεις της εξέλιξης της ναυπηγικής στο Αιγαίο. Αντίγραφα αγγείων μεταφοράς αγαθών, δείγματα τροφίμων για το ταξίδι και ομηρικών φυτών, χάρτες με τα αγαθά που διακινούνταν στα λιμάνια της Μεσογείου, εικόνες από την αγορά της αρχαίας Αιγύπτου, ένας όρθιος αργαλειός, αλλά και σκέψεις αποτυπωμένες γύρω από τη σχέση της ναυτικής ζωής με τη δημοκρατία, προσφέρουν ευκαιρίες για μάθηση και στοχασμό πάνω σε αντικείμενα και ιδέες που μπορεί να ταξίδευαν μαζί με τους ανθρώπους.

«Το Κέντρο είναι βιωματικό, δηλαδή ο τρόπος που είναι στημένες οι πινακίδες δεν είναι ο χαρακτηριστικός των αρχαιολογικών μουσείων αλλά των βιβλίων που απευθύνονται στα παιδιά. Όλα συνοδεύονται με εικόνες, προτείνονται διαρκώς δραστηριότητες, προσπαθούμε δηλαδή να προσκαλέσουμε τον επισκέπτη σε ένα ταξίδι. Θέλουμε επίσης να είναι ένα Κέντρο αξιών. Παρότι αναφερόμαστε στον μυκηναϊκό κόσμο στον οποίο προφανώς γίνονταν πόλεμοι, μιλάμε κυρίως για την ειρήνη. Γιατί τα πλοία δεν κουβαλούσαν μόνο αγαθά, έφερναν και ιδέες οι οποίες εξαπλώνονταν και ανταλλάσσονταν ανάμεσα σε Αιγύπτιους, Κύπριους, Φοίνικες, Μυκηναίους. Το καράβι ήταν το ‘διαδίκτυο’ της εποχής και η Μεσόγειος η θάλασσα που ένωνε τους λαούς της ακτογραμμής της. Και μέσω αυτής ταξίδευαν όλες αυτές οι ιδέες που δημιούργησαν τους πολιτισμούς, κάτι που χρειάζεται να θυμόμαστε στις μέρες μας», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Καμαρινού.

Από το Κέντρο δεν λείπει και το θέμα των ανθρώπινων σχέσεων και των στερεοτύπων. «Θέλαμε να προτείνουμε και μια άλλη ανάγνωση, πέρα από τη στερεοτυπική, για τις γυναίκες της Οδύσσειας, την Πηνελόπη, την Κίρκη, την Ναυσικά, την Καλυψώ. Όσοι είδαμε την "Οδύσσεια" του Νόλαν, παρατηρήσαμε αυτή την άλλη ανάγνωση, την πιο ρεαλιστική. Γιατί, για παράδειγμα, η Πηνελόπη δεν ήταν απλά μια γυναίκα που ύφαινε και περίμενε. Ήταν μια γυναίκα μονογονεϊκής οικογένειας που διαχειριζόταν όχι μόνο την οικογένεια, αλλά και την περιουσία και το παλάτι, πολυμήχανη, όπως έκαναν οι γυναίκες των ναυτικών στα νησιά μας μέχρι πρόσφατα», τονίζει η συνομιλήτρια του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Οι «Αριστοναύτες» περιλαμβάνουν πολλές ευφάνταστες δραστηριότητες για τα παιδιά και τις οικογένειες -όπως το επιτραπέζιο παιχνίδι «Γίνε καπετάνιος της εικοσόρου». Υπάρχουν βιωματικά εκπαιδευτικά προγράμματα έτοιμα να υποδεχτούν τους μαθητές με τη νέα σχολική χρονιά. Επιπλέον, ένα έργο ψηφιακών εφαρμογών που προωθεί ο Δήμος υπόσχεται ακόμα πιο συναρπαστικές εμπειρίες. «Στόχος είναι να περάσουν ευχάριστα τα παιδιά και οι ενήλικες ανακαλύπτοντας γνώσεις και ιδέες, αλλά και να αναστοχαστούν πάνω σε αντιλήψεις που είναι ιστορικά προσδιορισμένες. Γιατί ένα τέτοιο Κέντρο οφείλει όχι μόνο να αφηγείται το παρελθόν, αλλά και να αναδεικνύει αξίες που έχουν νόημα σήμερα», καταλήγει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Δ. Καμαρινού.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

*Τις φωτογραφίες από τα εγκαίνια του Κέντρου Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης «Αριστοναύτες» έδωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για δημοσίευση η Δ. Καμαρινού. Φωτογράφος: Γιώργος Αμάραντος