Στέφανος Κομνηνός

Από τη μία πλευρά, εμφανίζεται (σπανιότερα) ως ο παραγωγός αξίας και απασχόλησης, και συχνότερα, ως ο εκμεταλλευτής του εργαζόμενου, ο ανοργάνωτος και καχύποπτος απέναντι σε θεσμούς και διαδικασίες, με μια διαχρονική ροπή προς την παραοικονομία και τη φοροδιαφυγή. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτό το ίδιο πρόσωπο καλείται να επιβιώσει και να δραστηριοποιηθεί σε ένα περιβάλλον που έχει σχεδιαστεί για να το αποθαρρύνει: ένα κράτος δυσκίνητο και γραφειοκρατικό, που είναι αυστηρό στο γράμμα του νόμου αλλά κλείνει επιλεκτικά τα μάτια στην εφαρμογή του, μια ασταθή και τιμωρητική φορολογική πολιτική, μια δικαιοσύνη που «αργεί» και μια αγορά όπου ο αθέμιτος ανταγωνισμός αποτελεί μάλλον τον κανόνα παρά την εξαίρεση.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι ρητορικό: η κατανόηση της ταυτότητας του Έλληνα επιχειρηματία είναι απαραίτητη για τη χάραξη πολιτικής, την κοινωνική συνοχή, και εν τέλει την ικανότητά της χώρας να παράγει πλούτο, να καινοτομεί, να σταθεί επάξια στον διεθνή καταμερισμό εργασίας.

Οργανωτική ανεπάρκεια & κρατικός λαβύρινθος

Η συντριπτική πλειονότητα των ελληνικών επιχειρήσεων είναι μικρές και πολύ μικρές, οικογενειακές, με συγκεντρωτική δομή όπου ο ιδιοκτήτης έχει τον τελευταίο λόγο σε όλα, από τη στρατηγική μέχρι την προμήθεια αναλώσιμων. Η πρακτική αυτή μπορεί ενίοτε να επιταχύνει τις διαδικασίες και να μειώνει αρχικά το κόστος, νομοτελειακά όμως, οδηγεί σε έλλειψη εξειδίκευσης, σύγχυση αρμοδιοτήτων και τελικά, σε ανακοπή της ανάπτυξης.

Απουσιάζουν βασικά εργαλεία διοίκησης: επιχειρησιακά σχέδια, κοστολόγηση, προϋπολογισμοί, συστήματα εσωτερικού ελέγχου. Η λειτουργία βασίζεται στην προφορική παράδοση και την εμπειρία, όχι σε καταγεγραμμένες διαδικασίες. Η βραχυπρόθεσμη ματιά κυριαρχεί: ο μέσος επιχειρηματίας κινείται με γνώμονα την άμεση απόδοση, αποφεύγοντας επενδύσεις σε έρευνα, εκπαίδευση ή ψηφιοποίηση.

Αυτή η οργανωτική ανεπάρκεια, ωστόσο, δεν αναπτύσσεται στο κενό. Το ελληνικό κράτος λειτουργεί ως ένας απρόβλεπτος λαβύρινθος: η φορολογική πολιτική αλλάζει διαρκώς, καθιστώντας αδύνατο τον μακροπρόθεσμο προγραμματισμό. Η φορολογική επιβάρυνση είναι από τις υψηλότερες στην Ευρώπη, χωρίς ανταποδοτικότητα. Το γραφειοκρατικό βάρος για την αδειοδότηση και λειτουργία μιας επιχείρησης είναι τεράστιο: δεκάδες διαδικασίες και δικαιολογητικά, μήνες αναμονής για εγκρίσεις. Το κόστος συναλλαγής για τη συμμόρφωση με το κράτος λειτουργεί αποτρεπτικά, ιδιαίτερα για μικρές επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν νομικές ή φοροτεχνικές υπηρεσίες.

Η φοροδιαφυγή ως αμυντικός μηχανισμός και η κρατική ανοχή

Η παραοικονομία στην Ελλάδα παραμένει σε υψηλά επίπεδα: απόκρυψη εισοδημάτων, πλαστά τιμολόγια, αδήλωτη εργασία, «μαύρο» χρήμα αποτελούν πρακτική για μερίδα του επιχειρηματικού κόσμου. Η αιτία είναι διττή: άμεση οικονομική ωφέλεια, αλλά και μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι το κράτος είναι εχθρός της μικρής επιχείρησης αφού αφενός δεν θέλει να αντιμετωπίσει τη φοροαποφυγή των μεγαλύτερων πολυεθνικών επιχειρήσεων μέσω ενδοομιλικών συναλλαγών και αφετέρου ξοδεύει τα έσοδα του σε μια μαύρη τρύπα κακοδιαχείρισης.

Η φοροδιαφυγή λειτουργεί ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα: αυτός που δεν δηλώνει εισόδημα, μπορεί να πουλήσει φθηνότερα. Ταυτόχρονα, όμως, εγκλωβίζει τις επιχειρήσεις σε έναν φαύλο κύκλο: η φοροδιαφυγή τις κρατά μικρές και αδιαφανείς, γιατί το να μεγαλώσουν σημαίνει να μπουν στο στόχαστρο της φορολογικής αρχής. Πολλές δυναμικές επιχειρήσεις επιλέγουν συνειδητά να μην αναπτυχθούν, να μείνουν στο όριο που δεν θα τραβήξει την προσοχή.

Εδώ ακριβώς έρχεται η κρατική ευθύνη: η αναποτελεσματική εποπτεία της αγοράς και της φορολόγησης, μειώνει τα δυνητικά έσοδα εξαναγκάζοντας σε αυξημένους φορολογικούς συντελεστές. Ο μικρομεσαίος έμπορος που πληρώνει φόρους, ενοίκιο και ασφαλιστικές εισφορές βλέπει δίπλα του μια πολυεθνική να κερδίζει μέσω ενδοομιλικών και κάποιον άλλον να διαθέτει απομιμήσεις χωρίς παραστατικά και απασχολώντας ανασφάλιστους, με κάτι που του επιτρέπει να πουλά ακόμη και 30% φθηνότερα. Το κράτος, είτε λόγω έλλειψης προσωπικού είτε λόγω διαφθοράς, αδυνατεί να επιβάλει κανόνες. Η νομιμότητα γίνεται μειονέκτημα.

Η Δικαιοσύνη που αργεί και η εταιρική αδιαφάνεια

Η έλλειψη εταιρικής διακυβέρνησης αποτελεί άλλη μια εσωτερική παθογένεια. Στις περισσότερες μικρομεσαίες επιχειρήσεις, η διαφάνεια και η λογοδοσία είναι άγνωστες έννοιες. Οι αποφάσεις λαμβάνονται πίσω από κλειστές πόρτες, με κριτήρια προσωπικά ή οικογενειακά. Η οικογενειοκρατία οδηγεί σε αναθέσεις ρόλων σε συγγενείς, ανεξαρτήτως προσόντων, συγκρούσεις για τη διανομή κερδών, αδυναμία διαδοχής. Αυτή η αδιαφάνεια δυσκολεύει την πρόσβαση σε τραπεζικό δανεισμό, αποθαρρύνει συνεργασίες με ξένες εταιρείες και δημιουργεί εσωτερική ανασφάλεια.

Στο περιβάλλον αυτό προστίθεται η αργή Δικαιοσύνη. Μια εμπορική διαφορά, μια διαμάχη με το Δημόσιο, μια ανείσπρακτη οφειλή μπορεί να χρειαστεί χρόνια ή δεκαετίες για να επιλυθεί. Ο επιχειρηματίας δεν μπορεί να υπολογίζει ότι οι συμβάσεις θα γίνουν σεβαστές. Η ατιμωρησία και η αβεβαιότητα γίνονται μέρος της καθημερινότητας, ενθαρρύνοντας καιροσκοπικές συμπεριφορές.

Επιχειρηματικότητα & Πολιτεία: ο φαύλος κύκλος της αναποτελεσματικότητας

Είναι κατανοητό ότι δεν πρόκειται για δύο ανεξάρτητα προβλήματα, αλλά για μια διαλεκτική σχέση: οι αδυναμίες της επιχείρησης και το εχθρικό περιβάλλον της, αλληλοτροφοδοτούνται. Το αναποτελεσματικό κράτος ενθαρρύνει την παραβατικότητα, γιατί δεν υπάρχει ουσιαστικό κόστος. Ο επιχειρηματίας που βλέπει τον ανταγωνιστή να παρανομεί και να ευημερεί, πιέζεται να κάνει το ίδιο. Η μη συμμόρφωση γίνεται μαζική, καθιερώνεται ως κανόνας, κάνοντας τους λίγους συνεπείς ακόμα λιγότερο ανταγωνιστικούς.

Η αδιαφάνεια και η έλλειψη οργάνωσης των επιχειρήσεων τις καθιστά λιγότερο παραγωγικές και ανίκανες να πιέσουν συλλογικά για μεταρρυθμίσεις. Ο κλάδος κατακερματίζεται, τα επιμελητήρια αδυνατούν να αρθρώσουν συνεκτική φωνή, και η πολιτεία συνεχίζει την πολιτική της χωρίς ουσιαστική αντιπρόταση. Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία παγιδευμένη σε χαμηλή ανάπτυξη, με επιχειρήσεις που αδυνατούν να μεγαλώσουν, να καινοτομήσουν και να εξαχθούν.

Υπάρχει διέξοδος;

Ευτυχώς, υπάρχουν πάντα και οι φωτεινές εξαιρέσεις που δείχνουν το δρόμο: χιλιάδες Έλληνες επιχειρηματίες που καταφέρνουν να ανατρέψουν τα στερεότυπα παρά τις αντιξοότητες. Επενδύουν στην τεχνολογία, εξάγουν, δημιουργούν διεθνή brands, εφαρμόζουν σύγχρονα συστήματα διοίκησης. Δεν βλέπουν το κράτος ως εχθρό, αλλά ως δυνητικό σύμμαχο. Χτίζουν μεθοδικά, επενδύουν στην εκπαίδευση, σέβονται τους κανόνες γιατί αντιλαμβάνονται ότι η διαφάνεια αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτημα.

Για να μπορέσει αυτή η επιχειρηματική κουλτούρα να γίνει πλειοψηφική είναι, πρωτίστως, υπόθεση της πολιτείας να δημιουργήσει ένα σταθερό, δίκαιο και προβλέψιμο περιβάλλον, όπου η νομιμότητα θα ανταμείβεται και η παραβατικότητα θα τιμωρείται. Μόνο τότε ο Έλληνας επιχειρηματίας θα μπορέσει να διεκδικήσει μια θέση στην αγορά αλλά και στην κοινή γνώμη, αντάξια των δυνατοτήτων του.

* Ο Στέφανος Κομνηνός είναι πρώην ΓΓ Εμπορίου