Γιώργος Π. Κουντούρης

Αποσπάσματα αυτής της κρίσιμης κοινοβουλευτικής δράσης καταλαμβάνουν αξιοζήλευτο χώρο στις πρωινές και μεσημεριανές εκπομπές εξοβελίζοντας από τη σκαλέτα τους την κάλυψη εκδηλώσεων της εγχώριας σόου μπιζ, υποσχόμενα υψηλά νούμερα τηλεθέασης.

Όμως ο ρόλος της εξεταστικής επιτροπής της Βουλής δεν αποτελεί έναν εύπεπτο μιντιακό πασατέμπο αλλά ύψιστη κοινοβουλευτική προσπάθεια διερεύνησης τέλεσης σοβαρών αδικημάτων. Αν και οι εξεταστικές επιτροπές της Βουλής δεν αποτελούν δικαστικά όργανα, ο Κανονισμός της Βουλής, τούς παρέχει όλες τις αρμοδιότητες των ανακριτικών αρχών και του εισαγγελέα πλημμελειοδικών· μπορούν δηλαδή να εξετάζουν μάρτυρες, να ζητούν έγγραφα, να διατάσσουν πραγματογνωμοσύνη και να ενεργούν αυτοψία. Αυτή η διευρυμένη εξουσία τις φέρνει κοντά στη σφαίρα της ποινικής διαδικασίας προβλέποντας όμως δικονομικά όρια και συνταγματικές εγγυήσεις. Όρια που επιβάλλονται από την ανάγκη αποφυγής της στιγματιστικής επίδρασης στον εκάστοτε μάρτυρα και της προσβολής των θεμελιωδών του δικαιωμάτων.

Σε μια εξεταστική επιτροπή, όπου τα πραγματικά περιστατικά μπορεί να αγγίζουν τόσο το πεδίο της πολιτικής ευθύνης όσο και το ενδεχόμενο ποινικών αδικημάτων, η ανάγκη προστασίας των μαρτύρων καθίσταται ακόμη εντονότερη και επιβεβλημένη. Η υποχρέωση αλήθειας δεν μπορεί να οδηγήσει σε παράκαμψη των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους. Η ποινική δικονομία (άρθρο 209 ΚΠΔ) επιβάλλει στους μάρτυρες υποχρέωση μαρτυρίας. Ωστόσο, σύμφωνα με το άρθρο 223 παρ. 4 ΚΠΔ, ο μάρτυρας μπορεί να αποσιωπήσει γεγονότα που θα μπορούσαν να τον ενοχοποιήσουν( δικαίωμα μη αυτοενοχοποίησης/ σιωπής) ενώ παράλληλα προβλέπεται ρητά η απαγόρευση παραπειστικών ερωτήσεων: ερωτήματα με διφορούμενο νόημα, παραπλανητικό περιεχόμενο ή διατυπωμένα έτσι ώστε να ενσωματώνουν το ζητούμενο μέσα τους. Με άλλα λόγια καθώς η εξεταστική επιτροπή λειτουργεί ως όργανο κοινοβουλευτικού ελέγχου και όχι ως υποκατάστατο δικαστηρίου, η ποιότητα των ερωτήσεων και ο σεβασμός του τεκμηρίου αθωότητας είναι κρίσιμα στοιχεία για την αξιοπιστία της διαδικασίας. Η εκτεταμένη ανακριτική εξουσία που απολαμβάνει η εξεταστική επιτροπή δεν είναι ανεξέλεγκτη. Οι εργασίες της υπόκεινται σε ένα πλαίσιο κανόνων προς διασφάλιση της ακεραιότητας της διαδικασίας και όχι προς τέρψη του λαϊκού αισθήματος οργής.

Πρόσφατα έγινα θεατής της σκαιότατης εξέτασης μάρτυρα από αρχηγό κοινοβουλευτικού κόμματος και νοητικά μεταφέρθηκα στη Ρωμαιοκαθολική εποχή και στον τρόπο διενέργειας των ανακρίσεων προκειμένου να αποσπαστούν ομολογίες των αιρετικών. Η εκτόξευση άμεσων κατηγοριών και σαρκαστικών σχολίων δεν αισθάνθηκα ότι υπηρετούν την μαχητική επιδίωξη ανεύρεσης της αλήθειας αλλά ευθύ προπηλακισμό της εξεταζομένης, η οποία ήδη έχει παραδοθεί σε δημόσια χλεύη. Σε οποιαδήποτε δικαστική αίθουσα δεν θα γινόταν αποδεκτή μια τέτοιου είδους εξέταση μάρτυρα και ο Πρόεδρος του δικαστηρίου θα επανέφερε στη τάξη τον ερωτώντα. Τις προάλλες παρακολούθησα άλλη μάρτυρα να ψελλίζει με ενοχοποιημένη ντροπή ότι δεν θα ήθελε να φανεί το πρόσωπό της σε πανελλαδικό δίκτυο ενώ μέλος της επιτροπής αναζητούσε πεισματικά και περιπαικτικά εξηγήσεις για την άρνηση της. Η προστασία της εικόνας της ως προσωπικό δεδομένο και θεμελιώδες ατομικό της δικαίωμα – την εποχή της υπέρτατης προστασίας τους- προφανώς δεν αποτέλεσε πειστικό φραγμό. Ενδεικτικά παραδείγματα μιας εξέτασης με στόχο την επικοινωνιακή διαχείριση και προβολή των εξεταστών έναντι της αντικειμενικής εξιχνίασης και τεκμηριωμένης αποκάλυψης παρανομιών.

Δυστυχώς, κάποιες φορές οι εξετάσεις μαρτύρων στη διαδικασία της εξεταστικής επιτροπής για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, υπερακοντίζουν τον σκοπό τους καθώς ηθελημένα περιέχουν προσβλητικά υπονοούμενα, μειωτικούς χαρακτηρισμούς και απαξιωτικές κρίσεις όχι μόνο επι του περιεχομένου των καταθέσεων αλλά και επι των ίδιων των μαρτύρων. Αντίθετα υπάρχουν φωτεινά παραδείγματα μελών της επιτροπής που με μεθοδικό τρόπο, επιμελή κατάστρωση των ερωτημάτων και άρτια νομική μεθοδολογία ανιχνεύουν την αισχρή και κοινωνικά άθλια υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ.

Σε μια υπόθεση όπου διακυβεύεται η διαχείριση δημόσιου χρήματος και η ακεραιότητα μιας δημόσιας υπηρεσίας, σε μια θεμιτή και θεσμικά αναγκαία κοινοβουλευτική λειτουργία που έχει ως στόχο τη διαλεύκανση ζητημάτων δημοσίου ενδιαφέροντος, όπως η διαχείριση ευρωπαϊκών κονδυλίων, η διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων και η λειτουργία των ελεγκτικών μηχανισμών, οφείλουν να είναι απόλυτα δεδομένες οι εγγυήσεις δίκαιης διαδικασίας και η προστασία των μαρτύρων ως κεντρικών προσώπων. Η διαδικασία της εξεταστικής επιτροπής είναι μια επίπονη διαδικασία η οποία εξαρτάται όχι μόνο από την έκταση των αρμοδιοτήτων της, αλλά κυρίως από τον τρόπο άσκησής τους. Η μετατροπή της – από ορισμένους/ες- σε εργαλείο πολιτικής διαφήμισης ακυρώνει την κοινοβουλευτική της σπουδαιότητα και παράλληλα εξασθενεί την συνταγματική κατοχύρωση των δικαιωμάτων που απολαμβάνουν οι μάρτυρες.

Και βεβαίως η εξέταση ενός μάρτυρα πρέπει να εμβαθύνει, να διαφωτίζει, να κοπιάζει για την επιτέλεση του σκοπού της χωρίς όμως να γίνεται από ιερή σε ιερά, γιατί τότε ελλοχεύει ο κίνδυνος να μην εκπληρώσει τον πραγματική της αποστολή: την εξυπηρέτηση της διαφάνειας και την ενίσχυση της δημοκρατίας, χωρίς να παραβιάζει τα θεμελιώδη δικαιώματα που η ίδια η έννομη τάξη επιδιώκει να προστατεύσει.

Γιώργος Κουντούρης
Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο