Ευγενία Μανωλίδου

Ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος έδρασαν τον 4ο αιώνα μ.Χ., σε μια περίοδο κατά την οποία ο Χριστιανισμός βρισκόταν ακόμη στη διαδικασία της θεολογικής, γλωσσικής και παιδαγωγικής του συγκρότησης. Η στάση τους απέναντι στην αρχαία ελληνική σκέψη δεν υπήρξε ούτε επιφυλακτική ούτε απορριπτική, αλλά βαθιά συνειδητοποιημένη.

Οι Τρεις Ιεράρχες υπήρξαν οι ίδιοι φορείς της ελληνικής παιδείας. Σπούδασαν ρητορική, φιλοσοφία και την αρχαία γραμματεία στα σπουδαιότερα πνευματικά κέντρα της εποχής τους και γνώρισαν εκ των έσω την αξία του αρχαίου ελληνικού λόγου ως εργαλείου σκέψης, κρίσης και έκφρασης. Για τον λόγο αυτό, δεν αντιμετώπισαν την ελληνική φιλοσοφία και μυθολογία ως αντίπαλον δέος προς τη νέα θρησκευτική πραγματικότητα, αλλά ως αναγκαίο παιδευτικό υπόβαθρο για τη διαμόρφωση του ανθρώπου. Η αρχαία ελληνική σκέψη λειτουργεί στα κείμενά τους ως προπαιδεία του νου και της ψυχής, ως σχολείο διάκρισης του καλού και του κακού, του ουσιώδους και του επιφανειακού.

Ιδιαίτερα ο Μέγας Βασίλειος, στο έργο του «Πρὸς τοὺς νέους, ὅπως ἂν ἐξ Ἑλληνικῶν ὠφελοῖντο λόγων», διατυπώνει με σαφήνεια μια παιδαγωγική αρχή εξαιρετικά ώριμη για την εποχή της. Οι νέοι καλούνται να μελετήσουν επιλεκτικά τους αρχαίους συγγραφείς, αντλώντας από αυτούς πρότυπα αρετής, ανδρείας και αυτοκυριαρχίας. Η μυθολογία, οι ποιητικές αφηγήσεις και τα ιστορικά παραδείγματα προσφέρονται ως συμβολικά σχήματα που ενεργοποιούν τη σκέψη και οδηγούν σε ηθικό στοχασμό. Ο μύθος του Ηρακλή μπροστά στο δίλημμα ανάμεσα στην οδό της Αρετής και της Κακίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: η παιδεία δεν υπόσχεται ευκολία, αλλά απαιτεί επιλογή, κόπο και συνειδητή στάση ζωής. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, με φιλοσοφική συγκρότηση και ακρίβεια λόγου, μεταφέρει το βάρος της παιδείας στην ευθύνη των ενηλίκων και της κοινωνίας. Η αγωγή των παιδιών, όπως υπογραμμίζει, δεν είναι αυθόρμητη διαδικασία ούτε αποτέλεσμα απλής μίμησης, αλλά τέχνη και επιστήμη, που απαιτεί γνώση της ανθρώπινης φύσης, μέτρο και παιδαγωγική επίγνωση. Η ελληνική φιλοσοφική παράδοση, με την έμφαση στη λογική συνέπεια και την αυτογνωσία, παρέχει το απαραίτητο πλαίσιο για μια τέτοια αγωγή, όπου ο λόγος προηγείται της επιβολής και η πειθώ αντικαθιστά τη βία. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, τέλος, αναδεικνύει με μοναδικό τρόπο τη δύναμη του λόγου ως παιδευτικού μέσου. Η ρητορική του δεινότητα, καρπός της κλασικής του εκπαίδευσης, υπηρετεί τη διαύγεια, τη συγκίνηση και την ηθική αφύπνιση και η γλώσσα γίνεται φορέας αξιών και στάσεων ζωής. Η ελληνική ρητορική παράδοση ενσωματώνεται οργανικά στο κήρυγμα και τη διδασκαλία του, αποδεικνύοντας ότι η αρχαία παιδεία δεν καταργείται, αλλά μετασχηματίζεται προς όφελος των νέων.

Η σημασία της στάσης των Τριών Ιεραρχών έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι αυτή η σύνθεση πραγματοποιείται στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού, σε μια εποχή όπου θα μπορούσε εύκολα να επικρατήσει η λογική της ρήξης. Αντιθέτως, επιλέγεται ο δρόμος της συνέχειας και της παιδαγωγικής αξιοποίησης της ελληνικής σκέψης, με στόχο τη διαμόρφωση ελευθέρων, υπευθύνων και σκεπτομένων ανθρώπων. Η αρχαία ελληνική σκέψη, φιλοσοφία και μυθολογία αντιμετωπίζονται ως ζωντανή δεξαμενή νοημάτων, ικανή να υπηρετήσει τη σύγχρονη - για την εποχή τους - αγωγή. Κάθε φορά που η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, της φιλοσοφίας και της μυθολογίας οργανώνεται με στόχο την κριτική σκέψη και όχι την αποσπασματική απομνημόνευση, η παράδοση των Τριών Ιεραρχών καθίσταται παρούσα. Η χρήση μυθολογικών αφηγήσεων ως αφετηρία διαλόγου, η έμφαση στην απορία, την επιλογή και την ευθύνη, καθώς και η συνειδητή καλλιέργεια του λόγου ως φορέα σκέψης, συνιστούν στοιχεία μιας παιδείας που παραμένει διαχρονικά επίκαιρη.

Η σημερινή γιορτή των Τριών Ιεραρχών μας υπενθυμίζει ότι η αρχαία ελληνική σκέψη και ο χριστιανικός λόγος δεν αντιπαρατίθενται, αλλά συνομιλούν δημιουργικά, υπηρετώντας τον ίδιο στόχο: τη διαμόρφωση ανθρώπων με ελευθερία σκέψης, ηθική συνείδηση και βαθιά επίγνωση του κόσμου στον οποίο καλούνται να ζήσουν.