Από το Μαγδεμβούργο στα Ηλύσια: Γιατί η Σαξονία-Άνχαλτ δεν αφορά μόνο τη Γερμανία, τι αλλάζει στην Ευρώπη αν το AfD περάσει στην εξουσία

Η Σαξονία-Άνχαλτ είναι ένα από τα μικρότερα κρατίδια της Γερμανίας. Έχει λίγο περισσότερους από δύο εκατομμύρια κατοίκους, περιορισμένο οικονομικό βάρος σε σχέση με τα μεγάλα βιομηχανικά κέντρα της χώρας και για δεκαετίες βρισκόταν μακριά από το επίκεντρο των πολιτικών εξελίξεων στο Βερολίνο.

Σήμερα, όμως, η κάλπη στο ανατολικό αυτό γερμανικό κρατίδιο μπορεί να προκαλέσει πολιτικό «σεισμό» με συνέπειες πολύ πέρα από τα σύνορά του. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις τοποθετούν το AfD καθαρά στην πρώτη θέση και έχουν μετατρέψει σε πραγματικό ενδεχόμενο κάτι που μέχρι πριν από μερικά χρόνια θα έμοιαζε αδιανόητο: τον σχηματισμό της πρώτης κυβέρνησης κρατιδίου υπό το AfD.

Αν αυτό επιβεβαιωθεί όταν κλείσουν οι κάλπες και το AfD καταφέρει τελικά να σχηματίσει κυβέρνηση, η σημασία δεν θα βρίσκεται απλώς στο ποσοστό του κόμματος ούτε στο γεγονός ότι θα έχει κερδίσει μία ακόμη εκλογική αναμέτρηση στην ανατολική Γερμανία. Για πρώτη φορά θα περάσει από τη διαμαρτυρία στη διοίκηση. Θα αποκτήσει υπουργούς, κρατικό μηχανισμό, προϋπολογισμό, αρμοδιότητες στην αστυνομία, στην παιδεία και στη δημόσια διοίκηση και, κυρίως, τη δυνατότητα να δείξει στους Γερμανούς ψηφοφόρους πώς κυβερνά. Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα της σημερινής αναμέτρησης στη Σαξονία-Άνχαλτ.

Η πρώτη ρωγμή στο γερμανικό «τείχος»

Το μεταπολεμικό πολιτικό σύστημα της Γερμανίας στηρίχθηκε για δεκαετίες σε έναν κανόνα που δεν ήταν γραμμένος στο Σύνταγμα αλλά λειτουργούσε σχεδόν ως τέτοιος: κόμματα που θεωρούνταν ότι βρίσκονται στα άκρα του πολιτικού συστήματος μπορούσαν να εκλέγονται, να μπαίνουν στο κοινοβούλιο, ακόμη και να συγκεντρώνουν υψηλά ποσοστά, αλλά έμεναν έξω από την κυβερνητική εξουσία. Στην περίπτωση του AfD αυτό εκφράστηκε μέσα από το λεγόμενο Brandmauer, το «τείχος προστασίας» που έχουν υψώσει απέναντί του τα υπόλοιπα μεγάλα κόμματα. Χριστιανοδημοκράτες, Σοσιαλδημοκράτες, Πράσινοι και Αριστερά μπορεί να διαφωνούν σχεδόν σε όλα, συμφωνούν όμως μέχρι σήμερα σε ένα σημείο: δεν σχηματίζουν κυβέρνηση με το AfD.

Εάν το AfD εξασφαλίσει τις έδρες που χρειάζεται για να κυβερνήσει μόνο του, το συγκεκριμένο τείχος θα παρακαμφθεί στην πράξη χωρίς να χρειάζεται να το γκρεμίσει κανένα άλλο κόμμα. Και από εκείνη τη στιγμή η συζήτηση στη Γερμανία θα αλλάξει χαρακτήρα. Το ερώτημα δεν θα είναι πλέον εάν το AfD μπορεί να κυβερνήσει, αλλά εάν κυβερνά αποτελεσματικά.

Αυτή η αλλαγή θα είναι πολύ πιο επικίνδυνη για τα παραδοσιακά κόμματα από μια ακόμη εκλογική πρωτιά. Μέχρι σήμερα μπορούν να παρουσιάζουν το AfD ως δύναμη διαμαρτυρίας χωρίς εμπειρία και χωρίς δοκιμασμένη κυβερνητική ικανότητα. Μια κυβέρνηση κρατιδίου θα του δώσει για πρώτη φορά τη δυνατότητα να απαντήσει σε αυτή την κατηγορία με πεπραγμένα.

Τι μπορεί πράγματι να αλλάξει

Η ομοσπονδιακή δομή της Γερμανίας δίνει στα κρατίδια σημαντικές αρμοδιότητες. Μια κυβέρνηση του AfD στο Μαγδεμβούργο δεν θα μπορεί να αποφασίζει για τη γερμανική εξωτερική πολιτική, να αλλάξει τη στάση του Βερολίνου απέναντι στην Ουκρανία ή να άρει τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Δεν θα μπορεί επίσης να ξηλώσει από μόνη της την ομοσπονδιακή νομοθεσία για το άσυλο ή τη μετανάστευση. Θα μπορεί, όμως, να επηρεάσει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται μεγάλο μέρος αυτής της πολιτικής στο ίδιο το κρατίδιο. Οι υπηρεσίες αλλοδαπών, η αστυνομία, οι διαδικασίες απέλασης, τα προγράμματα ένταξης, η κοινωνική πολιτική, η χρηματοδότηση φορέων και η σχέση της περιφερειακής κυβέρνησης με τους δήμους περνούν σε σημαντικό βαθμό μέσα από τις δομές του κρατιδίου.

Εκεί θα φανεί για πρώτη φορά πόσο μεγάλο είναι το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική του AfD και στις πραγματικές δυνατότητες άσκησης πολιτικής. Το κόμμα θα επιχειρήσει πιθανότατα να χρησιμοποιήσει στο έπακρο τις αρμοδιότητες που διαθέτει: αυστηρότερη εφαρμογή των διαδικασιών απέλασης, περικοπή χρηματοδοτήσεων σε προγράμματα ένταξης, αλλαγές στις κοινωνικές παροχές και διαφορετικές προτεραιότητες στη δημόσια τάξη. 

Η μεγάλη δοκιμή, όμως, θα έρθει στην παιδεία και στον πολιτισμό. Εκεί τα γερμανικά κρατίδια έχουν πολύ μεγαλύτερα περιθώρια κινήσεων. Η περιφερειακή κυβέρνηση μπορεί να επηρεάσει τα σχολικά προγράμματα, τη διδασκαλία της ιστορίας, την πολιτική γύρω από την εθνική ταυτότητα, τη χρηματοδότηση πολιτιστικών οργανισμών και τη σχέση του κράτους με φορείς που το AfD θεωρεί ιδεολογικά εχθρικούς. Για ένα κόμμα που έχει επενδύσει πολιτικά στη σύγκρουση γύρω από τη γερμανική ταυτότητα, τη μετανάστευση και την ιστορική μνήμη, αυτές οι αρμοδιότητες κάθε άλλο παρά δευτερεύουσες θα είναι.

Το πρόβλημα θα αρχίσει από τις υπηρεσίες ασφαλείας

Η πιο άμεση σύγκρουση, ωστόσο, μπορεί να ξεκινήσει από έναν πολύ πιο ευαίσθητο χώρο: τις υπηρεσίες ασφαλείας.

Η κυβέρνηση ενός γερμανικού κρατιδίου έχει στην ευθύνη της την τοπική αστυνομία και συμμετέχει σε ένα πυκνό δίκτυο ανταλλαγής πληροφοριών με τις ομοσπονδιακές αρχές και τα υπόλοιπα κρατίδια. Αν το AfD αναλάβει το υπουργείο Εσωτερικών της Σαξονίας-Άνχαλτ, το Βερολίνο θα βρεθεί μπροστά σε ένα πρωτοφανές πρόβλημα: πόσο ευαίσθητες πληροφορίες θα μπορεί να μοιράζεται με μία κυβέρνηση στην οποία συμμετέχουν στελέχη ενός κόμματος που βρίσκεται υπό στενή παρακολούθηση από τις ίδιες τις γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας και το οποίο κατηγορείται εδώ και χρόνια για ιδιαίτερα στενές σχέσεις με τη Ρωσία;

Το ερώτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος εξαιτίας της συγκυρίας. Η Γερμανία αντιμετωπίζει πλέον τη Ρωσία ως βασική απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, επανεξοπλίζεται, ενισχύει την παρουσία της στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ και έχει κατηγορήσει τη Μόσχα για σειρά υβριδικών ενεργειών στην Ευρώπη. Το AfD κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση: ζητά εξομάλυνση των σχέσεων με τη Ρωσία, αμφισβητεί τη στρατηγική στήριξης της Ουκρανίας και έχει επανειλημμένα αντιταχθεί στην πολιτική κυρώσεων. Μια κυβέρνηση του AfD δεν θα μπορεί να αλλάξει τη στρατηγική του Βερολίνου. Μπορεί όμως να δημιουργήσει μια πρωτόγνωρη κατάσταση στην οποία το ομοσπονδιακό κράτος θα πρέπει να αποφασίσει αν εμπιστεύεται πλήρως ένα από τα ίδια του τα κρατίδια.

Τέσσερις ψήφοι στη Bundesrat

Η Σαξονία-Άνχαλτ δεν διαθέτει μόνο κυβέρνηση και τοπικό κοινοβούλιο. Όπως όλα τα γερμανικά κρατίδια, συμμετέχει και στη Bundesrat, την Άνω Βουλή της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας, μέσω της οποίας οι κυβερνήσεις των κρατιδίων συμμετέχουν στην ομοσπονδιακή νομοθετική διαδικασία. Η Σαξονία-Άνχαλτ διαθέτει τέσσερις από τις 69 ψήφους. Δεν είναι αρκετές για να μπλοκάρουν μόνες τους τη νομοθεσία του Βερολίνου ούτε φυσικά για να αλλάξουν την πορεία της Γερμανίας. Το πολιτικό προηγούμενο, όμως, θα είναι σημαντικό.

Για πρώτη φορά το AfD θα συμμετέχει όχι ως κοινοβουλευτική αντιπολίτευση αλλά ως κυβέρνηση κρατιδίου σε έναν από τους βασικούς θεσμούς του ομοσπονδιακού συστήματος. Υπουργοί του θα βρίσκονται στο ίδιο τραπέζι με τις άλλες κυβερνήσεις των κρατιδίων και θα συμμετέχουν σε αποφάσεις που αφορούν από την οικονομία και τη μετανάστευση μέχρι τη γερμανική θέση σε ευρωπαϊκά νομοθετήματα. Το AfD, δηλαδή, θα πάψει να βρίσκεται αποκλειστικά έξω από το σύστημα που καταγγέλλει. Θα αποτελεί πλέον μέρος του.

Το μεγάλο στοίχημα: τι θα συμβεί αν το AfD απλώς κυβερνήσει

Αυτό ίσως είναι και το σημαντικότερο σημείο για την επόμενη ημέρα. Η μεγαλύτερη απειλή για τα παραδοσιακά κόμματα δεν είναι απαραίτητα μια θεαματική σύγκρουση του AfD με τους θεσμούς. Μπορεί να είναι ακριβώς το αντίθετο. Τι θα συμβεί εάν για δύο ή τρία χρόνια η κυβέρνηση της Σαξονίας-Άνχαλτ λειτουργήσει χωρίς θεσμικό χάος; Εάν οι υπηρεσίες συνεχίσουν να δουλεύουν, εάν ο προϋπολογισμός εκτελείται, εάν οι δρόμοι, τα σχολεία και τα νοσοκομεία εξακολουθήσουν να λειτουργούν και εάν παράλληλα το AfD μπορέσει να παρουσιάσει στους ψηφοφόρους του συγκεκριμένες αλλαγές στη μετανάστευση, στην ασφάλεια ή στην παιδεία;

Σε αυτή την περίπτωση το κρατίδιο θα μετατραπεί σε πολιτική βιτρίνα. Το επιχείρημα ότι το AfD μπορεί να διαμαρτύρεται αλλά δεν μπορεί να κυβερνήσει θα έχει δεχθεί σοβαρό πλήγμα. Και το κόμμα θα έχει μπροστά του αρκετό πολιτικό χρόνο για να παρουσιάζει τη Σαξονία-Άνχαλτ ως απόδειξη ότι μπορεί να αναλάβει και μεγαλύτερη ευθύνη. Υπάρχει ασφαλώς και το αντίστροφο σενάριο. Μια κυβέρνηση που θα συγκρουστεί διαρκώς με τα δικαστήρια, θα απομονωθεί πολιτικά, θα προκαλέσει φυγή επενδύσεων ή θα αποτύχει στην καθημερινή διαχείριση μπορεί να μετατρέψει το πρώτο κυβερνητικό πείραμα του AfD στο ισχυρότερο επιχείρημα εναντίον του. Για αυτό η πραγματική μάχη δεν θα κριθεί μόνο στο αποψινό αποτέλεσμα. Εάν το AfD αποκτήσει την εξουσία, τότε θα αρχίσει η πολύ δυσκολότερη δοκιμασία

Από τη Σαξονία-Άνχαλτ στη Γαλλία

Η σημασία της σημερινής κάλπης ξεπερνά τη Γερμανία επειδή συμπίπτει με μια πολύ συγκεκριμένη στιγμή για την Ευρώπη.

Σε λίγους μήνες η Γαλλία θα μπει στην τελική ευθεία για τις προεδρικές εκλογές του 2027 και η σημερινή εικόνα των δημοσκοπήσεων είναι διαφορετική από εκείνη που υπήρχε στις προηγούμενες αναμετρήσεις. Η Μαρίν Λεπέν δεν εμφανίζεται πλέον απλώς ως η πιθανότερη νικήτρια του πρώτου γύρου. Οι τελευταίες μετρήσεις δείχνουν ότι έχει πλέον σοβαρές πιθανότητες να κερδίσει και τον δεύτερο. Η Ipsos, σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τις 31 Αυγούστου έως τις 2 Σεπτεμβρίου, καταγράφει τη Λεπέν στο 34%-36% στον πρώτο γύρο, ανάλογα με το σενάριο των υποψηφιοτήτων. Ο Εντουάρ Φιλίπ, ο ισχυρότερος αυτή τη στιγμή υποψήφιος του κεντρώου χώρου, κινείται αισθητά χαμηλότερα, ενώ ακόμη μεγαλύτερη είναι η διαφορά από τους υπόλοιπους πιθανούς αντιπάλους της. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η εικόνα στον δεύτερο γύρο. Η Elabe κατέγραψε τη Λεπέν στο 52,5% απέναντι στον Εντουάρ Φιλίπ, στο 57% απέναντι στον Γκαμπριέλ Ατάλ και στο 57% απέναντι στον Ραφαέλ Γκλικσμάν. Η Ifop-Fiducial την εμφάνισε επίσης νικήτρια σε όλα τα σενάρια δεύτερου γύρου που εξέτασε: 52%-48% έναντι του Φιλίπ, 54%-46% έναντι του Ατάλ και 55%-45% έναντι του Γκλικσμάν. Η Harris Interactive/Toluna κατέγραψε ακόμη μεγαλύτερη διαφορά, με 55%-45% απέναντι στον Φιλίπ.

Αυτό είναι το σημείο που διαφοροποιεί το 2027 από το 2002, το 2017 και το 2022. Για δύο δεκαετίες η γαλλική άκρα δεξιά μπορούσε να φτάνει στον δεύτερο γύρο αλλά εκεί συναντούσε ένα σχεδόν αυτόματο «ρεπουμπλικανικό μέτωπο» ψηφοφόρων από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους που ενώνονταν για να την αποκλείσουν από το Ελιζέ. Οι σημερινές δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι αυτός ο μηχανισμός δεν λειτουργεί πλέον με την ίδια ισχύ.

Γιατί ένα κυβερνητικό προηγούμενο στη Γερμανία θα έχει σημασία για το Παρίσι

Το AfD και ο Εθνικός Συναγερμός δεν είναι το ίδιο κόμμα.

Έχουν διαφορετικές καταβολές, διαφορετικές στρατηγικές και έχουν συγκρουστεί ακόμη και στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς. Η Μαρίν Λεπέν έχει επενδύσει εδώ και χρόνια στην προσπάθεια να εμφανίσει το κόμμα της ως δύναμη που έχει απομακρυνθεί από τις πιο ακραίες θέσεις του παρελθόντος, ενώ το AfD έχει κινηθεί σε αρκετές περιπτώσεις προς την αντίθετη κατεύθυνση. Αν όμως το AfD περάσει σήμερα το κατώφλι της κυβερνητικής εξουσίας σε ένα γερμανικό κρατίδιο, το πολιτικό προηγούμενο θα έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Θα έχει καταρρεύσει ένα ακόμη επιχείρημα που χρησιμοποιούν τα παραδοσιακά κόμματα σε ολόκληρη την Ευρώπη: ότι οι συγκεκριμένοι πολιτικοί χώροι μπορεί να συγκεντρώνουν ψήφους, αλλά παραμένουν έξω από την πραγματική εξουσία.

Η Γερμανία έχει ξεχωριστό συμβολικό βάρος ακριβώς λόγω της ιστορίας της. Το μεταπολεμικό της πολιτικό σύστημα σχεδιάστηκε με εμμονή στις δικλίδες ασφαλείας, στον κατακερματισμό της εξουσίας και στην αποτροπή της επιστροφής πολιτικών άκρων στην κυβέρνηση. Εάν το AfD σπάσει αυτό το όριο, έστω σε ένα μικρό κρατίδιο της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, η εικόνα θα ταξιδέψει πολύ πιο μακριά από το Μαγδεμβούργο. Στη Γαλλία το μήνυμα θα είναι σαφές: η μετάβαση από την πολιτική απομόνωση στην εξουσία δεν αποτελεί πλέον θεωρητικό σενάριο. Θα έχει ήδη συμβεί στην άλλη μεγάλη δύναμη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο γαλλογερμανικός άξονας σε αχαρτογράφητο έδαφος

Αυτό είναι και το πραγματικό ευρωπαϊκό διακύβευμα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει περάσει κρίσεις χρέους, Brexit, πανδημία, πόλεμο στην Ουκρανία, ενεργειακή κρίση και τη βαθύτερη σύγκρουση με τη Ρωσία μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Σε όλες αυτές τις κρίσεις, όσο διαφορετικές και αν ήταν οι κυβερνήσεις στο Βερολίνο και στο Παρίσι, ο βασικός προσανατολισμός των δύο χωρών παρέμενε εντός ενός κοινού ευρωπαϊκού πλαισίου. Το 2027 μπορεί να βρει την Ευρώπη μπροστά σε μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Εάν το σημερινό αποτέλεσμα στη Σαξονία-Άνχαλτ οδηγήσει σε κυβέρνηση του AfD, η Γερμανία θα διαθέτει για πρώτη φορά ένα πραγματικό κυβερνητικό εργαστήριο του κόμματος, ενώ την ίδια ώρα το AfD θα εξακολουθεί να διεκδικεί την πρώτη θέση σε εθνικό επίπεδο. Και στη Γαλλία ο Εθνικός Συναγερμός θα διεκδικεί όχι απλώς ισχυρότερη παρουσία στην Εθνοσυνέλευση αλλά το ίδιο το Ελιζέ.

Ακόμη και χωρίς να κυβερνούν ταυτόχρονα οι δύο χώρες κόμματα αυτού του χώρου, μόνο η πίεση που ασκούν μπορεί να αλλάξει την ευρωπαϊκή ατζέντα. Μετανάστευση, άσυλο, Πράσινη Συμφωνία, σχέση με τη Ρωσία, Ουκρανία, κοινή ευρωπαϊκή άμυνα, διεύρυνση και μεταφορά περισσότερων εξουσιών στις Βρυξέλλες θα γίνουν ακόμη πιο δύσκολα πεδία συμβιβασμού. Και αν κάποια στιγμή η πολιτική μετατόπιση φτάσει ταυτόχρονα στην κορυφή της Γερμανίας και της Γαλλίας, τότε δεν θα πρόκειται πλέον για αλλαγή ισορροπιών μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Θα πρόκειται για αλλαγή του ίδιου του πολιτικού της κέντρου.

Γιατί η Σαξονία-Άνχαλτ είναι μεγαλύτερη από το μέγεθός της

Γι'αυτό η σημερινή αναμέτρηση στη Σαξονία-Άνχαλτ δεν αφορά μόνο ένα κρατίδιο της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Αφορά το εάν το AfD θα αποκτήσει για πρώτη φορά τη δυνατότητα να αποδείξει ότι μπορεί να ασκήσει εξουσία. Αφορά το εάν το «τείχος» που κράτησε το κόμμα μακριά από τις κυβερνήσεις θα παραμείνει πολιτικά αποτελεσματικό όταν πλέον θα υπάρχει ένα πραγματικό κυβερνητικό προηγούμενο. Αφορά το πώς θα αντιδράσει το Βερολίνο εάν υπουργοί του AfD αποκτήσουν πρόσβαση στον διοικητικό μηχανισμό, στις υπηρεσίες ασφαλείας και στο Bundesrat.

Πάνω απ'όλα, όμως, αφορά το μήνυμα που θα εκπέμψει η Γερμανία στην υπόλοιπη Ευρώπη εάν η σημερινή κάλπη δώσει στο AfD αυτό που μέχρι σήμερα δεν είχε ποτέ: πραγματική κυβερνητική εξουσία. Γιατί λίγους μήνες αργότερα το ίδιο ερώτημα, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα, θα τεθεί στη Γαλλία. Και εκεί δεν θα κρίνεται η κυβέρνηση ενός κρατιδίου δύο εκατομμυρίων κατοίκων. Θα κρίνεται η Προεδρία της