Δύο παράλληλοι πόλεμοι σε διαφορετικά πεδία στην Ουκρανία: Πώς έχει μετατραπεί σε μάχη για τον εναέριο χώρο

Η γραμμή του μετώπου στην Ουκρανία μπορεί να μετακινείται εδώ και μήνες με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς, όμως ο πόλεμος δεν έχει «παγώσει» κάθε άλλο. Έχει αλλάξει πεδίο. Καθώς οι χερσαίες επιχειρήσεις βυθίζονται σε έναν αιματηρό πόλεμο φθοράς, η αναμέτρηση μεταφέρεται ολοένα περισσότερο στον ουρανό - από τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη που πετούν λίγα μέτρα πάνω από τα χαρακώματα μέχρι τους δορυφόρους που κινούνται σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη.

Η αεροπορική σύγκρουση δεν περιορίζεται πλέον στις επιδρομές μαχητικών ή στις εκτοξεύσεις πυραύλων. Είναι ταυτόχρονα ένας τεχνολογικός, βιομηχανικός και οικονομικός πόλεμος. Διεξάγεται με drones, βαλλιστικούς πυραύλους, δορυφορικά συστήματα, τεχνητή νοημοσύνη και ηλεκτρονικές παρεμβολές. Κρίνεται όχι μόνο από το ποιος διαθέτει τα πιο προηγμένα όπλα, αλλά και από το ποιος μπορεί να τα κατασκευάζει μαζικά, να τα προσαρμόζει ταχύτερα και να εξαντλεί πρώτος τις άμυνες του αντιπάλου.

Δύο πόλεμοι η ίδια σύγκρουση

Στην πραγματικότητα, στην Ουκρανία διεξάγονται δύο διαφορετικοί πόλεμοι.

Ο πρώτος είναι ο γνώριμος πόλεμος του μετώπου. Πεζικάριοι, πυροβολικό και χειριστές drones μάχονται σε μία γραμμή περίπου 1.300 χιλιομέτρων. Η Ρωσία συνεχίζει να επιχειρεί την κατάληψη ουκρανικών εδαφών, καταβάλλοντας βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες απώλειες για μικρές, σταδιακές προωθήσεις στο Ντονμπάς. Η Ουκρανία, με μικρότερο αριθμητικά στρατό, προσπαθεί να συγκρατήσει τη ρωσική πίεση και να εκμεταλλευτεί ευκαιρίες για τοπικές αντεπιθέσεις.

Ο δεύτερος πόλεμος εκτυλίσσεται κατά κύματα στον ουρανό. Πύραυλοι και μη επανδρωμένα αεροσκάφη διανύουν εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες χιλιόμετρα, πλήττοντας πόλεις, εργοστάσια, ενεργειακές εγκαταστάσεις, λιμάνια, στρατιωτικές βάσεις και κέντρα ανεφοδιασμού. Οι επιθέσεις αυτές δεν έχουν αποκλειστικά στρατιωτικούς στόχους. Το Κίεβο επιδιώκει να αυξήσει το οικονομικό κόστος για το Κρεμλίνο, να μεταφέρει την πραγματικότητα του πολέμου στο εσωτερικό της Ρωσίας και να πιέσει τον Βλαντίμιρ Πούτιν να αποδεχθεί μία κατάπαυση του πυρός που δεν θα υπαγορεύεται αποκλειστικά από τη Μόσχα.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, συνεχίζει μία στρατηγική που εφαρμόζει εδώ και χρόνια: τη συστηματική φθορά της ουκρανικής κοινωνίας, της οικονομίας και των βασικών υποδομών της χώρας. Ο στόχος δεν είναι μόνο να καταστραφούν στρατιωτικές εγκαταστάσεις, αλλά να καταστούν οι ουκρανικές πόλεις δυσλειτουργικές και η καθημερινότητα των πολιτών αφόρητη.

Η ρωσική «καταιγίδα» πυραύλων

Η Μόσχα αυξάνει διαρκώς την ένταση και την κλίμακα των αεροπορικών επιθέσεων. Μόνο τον Ιούλιο εκτόξευσε τουλάχιστον 126 βαλλιστικούς πυραύλους, αριθμό-ρεκόρ από την έναρξη της εισβολής. Οι ρωσικές επιδρομές, στις οποίες συμμετέχουν επίσης πύραυλοι cruise και εκατοντάδες drones, προκάλεσαν περίπου 400 θανάτους αμάχων μέσα σε έναν μήνα.

Η αποτελεσματικότητα των επιθέσεων συνδέεται άμεσα με τα κενά στην ουκρανική αεράμυνα. Σε μία από τις σφοδρότερες επιδρομές εναντίον του Κιέβου, η Ρωσία χρησιμοποίησε 24 βαλλιστικούς και τέσσερις υπερηχητικούς πυραύλους. Σύμφωνα με την ουκρανική Πολεμική Αεροπορία, κανένας από αυτούς δεν αναχαιτίστηκε.

Οι συνέπειες ξεπερνούν κατά πολύ τις ανθρώπινες απώλειες. Οι επιθέσεις έχουν διακόψει κρίσιμες εξαγωγές σιτηρών και χάλυβα από ουκρανικά λιμάνια, ενώ έχουν προκαλέσει νέες καταστροφές σε ένα ήδη εξαντλημένο ενεργειακό δίκτυο. Η προοπτική ενός ακόμη χειμώνα με περιορισμένη θέρμανση και πολύωρες διακοπές ηλεκτροδότησης επιστρέφει ως μία από τις σοβαρότερες απειλές για την αντοχή της χώρας.

Η Ρωσία δεν στηρίζεται πλέον αποκλειστικά σε ακριβά στρατηγικά οπλικά συστήματα. Προσαρμόζει φθηνά drones τύπου Shahed, τοποθετώντας ακόμη και κινητήρες , αναπτύσσει χαμηλού κόστους πυραύλους cruise και δημιουργεί νέα δορυφορικά δίκτυα για την καθοδήγηση των όπλων της.

Παράλληλα, τα ρωσικά μαχητικά εκτοξεύουν κατευθυνόμενες βόμβες από ασφαλή απόσταση. Πρόκειται για ιδιαίτερα καταστροφικά όπλα, τα οποία επιτρέπουν στη ρωσική αεροπορία να ισοπεδώνει ουκρανικές θέσεις και ολόκληρους οικισμούς χωρίς να εισέρχεται βαθιά στην εμβέλεια των αντιαεροπορικών συστημάτων.

Η ουκρανική απάντηση στα βάθη της Ρωσίας

Η Ουκρανία δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τη Ρωσία σε απόλυτους αριθμούς, επιχειρεί όμως να αντισταθμίσει την ανισορροπία μέσω της καινοτομίας. Τα ουκρανικά drones έχουν πλήξει πετρελαϊκές εγκαταστάσεις από την Αγία Πετρούπολη μέχρι τη Σιβηρία, λιμάνια στη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα, στρατιωτικές βάσεις και ενεργειακές υποδομές στην κατεχόμενη Κριμαία. Ουκρανικοί πύραυλοι cruise χτυπούν στρατιωτικούς στόχους εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το μέτωπο.

Το Κίεβο κατασκευάζει συνεχώς νέες παραλλαγές drones και υβριδικά συστήματα που συνδυάζουν χαρακτηριστικά μη επανδρωμένου αεροσκάφους και πυραύλου. Τα όπλα αυτά διαθέτουν προηγμένα συστήματα πλοήγησης και επικοινωνιών, ώστε να μπορούν να λειτουργούν ακόμη και σε περιβάλλον ισχυρών ηλεκτρονικών παρεμβολών.

Η Ουκρανία δοκιμάζει παράλληλα τους πρώτους εγχώρια κατασκευασμένους βαλλιστικούς πυραύλους, καθώς ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι δηλώνει ότι οι επιθέσεις στο ρωσικό έδαφος θα ενταθούν.

Σημαντική είναι και η αλλαγή στο ουκρανικό επιχειρησιακό δόγμα. Οι πιλότοι και οι χειριστές δεν είναι πλέον υποχρεωμένοι να περιμένουν πάντοτε κεντρική έγκριση. Μπορούν να αλλάζουν τον αρχικό στόχο μιας αποστολής όταν εντοπίζουν μία σημαντικότερη ευκαιρία, όπως ένα ρωσικό ραντάρ ή έναν αντιαεροπορικό εκτοξευτή.

Η «αποκέντρωση» αυτή προσφέρει ταχύτητα και ευελιξία - δύο στοιχεία κρίσιμα σε έναν πόλεμο όπου ένα σύστημα αεράμυνας μπορεί να εμφανιστεί, να εκτοξεύσει και να μετακινηθεί μέσα σε λίγα λεπτά.

Η γεωγραφία μετατρέπεται σε ρωσική αδυναμία

Για τη Ρωσία, το τεράστιο γεωγραφικό της βάθος υπήρξε παραδοσιακά στρατηγικό πλεονέκτημα. Στην εποχή των drones μεγάλου βεληνεκούς, όμως, μετατρέπεται σε σοβαρή ευπάθεια.

Πριν από την εισβολή του 2022, η Μόσχα θεωρούσε ότι το πυρηνικό της οπλοστάσιο λειτουργούσε ως επαρκής αποτροπή απέναντι σε επιθέσεις στο εσωτερικό της χώρας. Ως αποτέλεσμα, η ρωσική αεράμυνα ήταν σχεδιασμένη να προστατεύει επιλεκτικά τις σημαντικότερες στρατηγικές εγκαταστάσεις και όχι το σύνολο της επικράτειας.

Όταν η εισβολή απέτυχε να εξασφαλίσει αεροπορική υπεροχή, η Ρωσία μετέφερε συστήματα όπως τα Pantsir και Tor κοντά στο ουκρανικό μέτωπο. Η επιλογή προστάτευσε τις ρωσικές δυνάμεις, άφησε όμως λιγότερο καλυμμένες στρατιωτικές βάσεις, διυλιστήρια και βιομηχανικά κέντρα στην ενδοχώρα.

Κάθε καταστροφή ενός εκτοξευτή ή ενός ραντάρ υποχρεώνει πλέον τη Μόσχα να επιλέξει: θα προστατεύσει το μέτωπο, τη Μόσχα, τα διυλιστήρια, τα λιμάνια ή τις εγκαταστάσεις της αμυντικής βιομηχανίας;

Η ουκρανική πίεση έχει κατακερματίσει τη ρωσική αντιαεροπορική ασπίδα σε απομονωμένες ζώνες προστασίας. Η επίθεση σε κεντρικό διυλιστήριο της Μόσχας απέδειξε ότι ακόμη και ο πυρήνας της ρωσικής εξουσίας δεν είναι απρόσβλητος.

Το Κίεβο διεύρυνε μάλιστα τους στόχους του, πλήττοντας αποθήκες της μεγαλύτερης ρωσικής εταιρείας ηλεκτρονικού εμπορίου. Οι επιθέσεις αυτές μπορεί να μην έχουν πάντα άμεση στρατιωτική αξία, αναγκάζουν όμως τη Ρωσία να διασπείρει ακόμη περισσότερο τις δυνάμεις αεράμυνας.

Η Μόσχα έχει καταφύγει σε προσωρινές λύσεις, τοποθετώντας συστήματα Pantsir σε ψηλά κτίρια ή χρησιμοποιώντας πολεμικά πλοία για την προστασία βόρειων περιοχών όπως το Μούρμανσκ.

Το ουκρανικό αδιέξοδο των Patriot

Η ουκρανική αδυναμία βρίσκεται στην αναχαίτιση των βαλλιστικών πυραύλων. Τα αμερικανικής σχεδίασης συστήματα Patriot αποτελούν ουσιαστικά τη μοναδική αξιόπιστη άμυνα της χώρας απέναντι σε τέτοιες επιθέσεις. Τα αποθέματα των αναχαιτιστικών πυραύλων, όμως, μειώνονται. Το Κίεβο πιέζει τους συμμάχους του για περισσότερα συστήματα και πυρομαχικά, αλλά η παγκόσμια ζήτηση έχει αυξηθεί και τα διαθέσιμα αποθέματα είναι περιορισμένα. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από μία προσωρινή έλλειψη. Η ουκρανική πλευρά εκτιμά ότι η Ρωσία παράγει περίπου 120 βαλλιστικούς πυραύλους κάθε μήνα - περισσότερους από τον συνολικό αριθμό αναχαιτιστικών Patriot που κατασκευάζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στο ίδιο διάστημα.

Η οικονομία της αεράμυνας λειτουργεί επίσης υπέρ του επιτιθέμενου. Η Ρωσία μπορεί να εκτοξεύει φθηνά drones, δολώματα και πυραύλους χαμηλότερου κόστους, αναγκάζοντας την Ουκρανία να χρησιμοποιεί περιορισμένα και πολύ ακριβότερα αναχαιτιστικά.

Η Βόρεια Κορέα ενισχύει επιπλέον το ρωσικό οπλοστάσιο με πυραύλους, ενώ οι ρωσικές αλυσίδες εφοδιασμού έχουν αποδειχθεί ανθεκτικές στις δυτικές κυρώσεις. Ξένα μικροηλεκτρονικά εξαρτήματα και κινεζική τεχνολογία διπλής χρήσης συνεχίζουν να φτάνουν στη ρωσική αμυντική βιομηχανία.

Πόλεμος βιομηχανικής αντοχής

Η Ουκρανία υπερέχει συχνά στην ταχύτητα της καινοτομίας. Η Ρωσία υπερέχει ξεκάθαρα στην κλίμακα. Η Μόσχα παράγει χιλιάδες τυποποιημένα drones, πυραύλους cruise και συστήματα-δολώματα. Η Ουκρανία απαντά με μικρότερες αλλά ταχύτερα εξελισσόμενες σειρές όπλων, προσαρμοσμένες στις αδυναμίες της ρωσικής αεράμυνας.

Και οι δύο πλευρές επενδύουν σε αυτόνομα συστήματα που μπορούν να αναγνωρίζουν και να πλήττουν στόχους χωρίς συνεχή ανθρώπινη καθοδήγηση. Παράλληλα, αναπτύσσουν μεθόδους για την παράκαμψη των ηλεκτρονικών παρεμβολών, μετατρέποντας το φάσμα των ραδιοσυχνοτήτων σε ένα ακόμη αόρατο μέτωπο.

Η ρωσική στρατηγική στηρίζεται σε έναν ψυχρό υπολογισμό: ότι η Ουκρανία θα εξαντλήσει τα πυρομαχικά και τα συστήματα αεράμυνάς της προτού καταρρεύσει η ρωσική αμυντική ομπρέλα.

Το ουκρανικό στοίχημα είναι διαφορετικό. Το Κίεβο προσπαθεί να αποδείξει ότι, ακόμη και χωρίς αριθμητική υπεροχή, μπορεί να προκαλεί δυσανάλογο οικονομικό και στρατηγικό κόστος, χτυπώντας κρίσιμες εγκαταστάσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας.

Έτσι, ενώ τα χαρακώματα παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ακίνητα, ο ουρανός πάνω από την Ουκρανία και τη Ρωσία εξελίσσεται στο πραγματικό θέατρο του πολέμου. Εκεί δοκιμάζονται οι τεχνολογίες, οι βιομηχανίες και τα στρατιωτικά δόγματα που είναι πιθανό να καθορίσουν όχι μόνο την έκβαση της συγκεκριμένης σύγκρουσης, αλλά και τη μορφή των πολέμων των επόμενων δεκαετιών.