Η αποχώρηση Φεντόροφ και η μάχη για το μέλλον του ουκρανικού πολέμου

Η αποχώρηση του Μιχαΐλο Φεντόροφ από το υπουργείο Άμυνας της Ουκρανίας, μόλις έξι μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, δεν αποτελεί μία ακόμη συνηθισμένη αλλαγή προσώπων στο Κίεβο. Πίσω από την απόφαση αποτυπώνεται μια βαθύτερη σύγκρουση για τον τρόπο με τον οποίο η Ουκρανία θα συνεχίσει έναν πόλεμο φθοράς απέναντι σε έναν αντίπαλο με σαφώς μεγαλύτερους ανθρώπινους και βιομηχανικούς πόρους.

Ο 35χρονος Φεντόροφ είχε συνδέσει το όνομά του με την προσπάθεια να μετατραπεί η τεχνολογία σε πολλαπλασιαστή ισχύος για τις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις. Υπήρξε ο πολιτικός εκφραστής ενός μοντέλου πολέμου που έδινε προτεραιότητα στα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, στα επίγεια ρομποτικά συστήματα, στην τεχνητή νοημοσύνη, στις ψηφιακές πλατφόρμες και στην αποκεντρωμένη προμήθεια οπλισμού.

Η φιλοσοφία του συνοψιζόταν στη φράση «ταχύτητα της καινοτομίας». Σε έναν πόλεμο όπου τα οπλικά συστήματα, οι μέθοδοι ηλεκτρονικού πολέμου και οι τακτικές χρήσης των drones αλλάζουν μέσα σε λίγες εβδομάδες, ο Φεντόροφ υποστήριζε ότι το πλεονέκτημα δεν ανήκει απαραίτητα σε εκείνον που διαθέτει τα περισσότερα όπλα, αλλά σε εκείνον που μπορεί να σχεδιάζει, να δοκιμάζει και να παράγει νέες λύσεις ταχύτερα.

Η απομάκρυνσή του, ωστόσο, δείχνει ότι η τεχνολογική επανάσταση στο ουκρανικό πεδίο μάχης δεν εξελίσσεται χωρίς προβλήματα και αντιστάσεις.

Η σύγκρουση με την παλιά στρατιωτική σχολή

Από την πρώτη στιγμή της υπουργοποίησής του, ο Φεντόροφ βρέθηκε απέναντι σε έμπειρους στρατηγούς και αξιωματικούς που αντιμετώπιζαν με επιφυλακτικότητα το όραμα ενός πολέμου βασισμένου κατά κύριο λόγο σε drones και ρομποτικά συστήματα. Η διαφωνία δεν αφορούσε τη χρησιμότητα της τεχνολογίας. Τα μη επανδρωμένα συστήματα έχουν ήδη μεταμορφώσει το ουκρανικό μέτωπο, περιορίζοντας την ελευθερία κινήσεων των τεθωρακισμένων, επιτρέποντας πλήγματα σε μεγάλη απόσταση και καθιστώντας εξαιρετικά επικίνδυνη οποιαδήποτε συγκέντρωση στρατευμάτων. Η πραγματική διαφορά αφορούσε τα όρια αυτής της τεχνολογίας. Οι στρατιωτικοί υποστήριζαν ότι, παρά τη μαζική χρήση drones, ο πόλεμος εξακολουθεί να κρίνεται από το πεζικό που καταλαμβάνει και διατηρεί έδαφος. Οι γραμμές άμυνας πρέπει να επανδρωθούν, οι επιθέσεις χρειάζονται ανθρώπους και οι θέσεις που χάνονται δεν ανακαταλαμβάνονται μόνο μέσω μιας οθόνης χειρισμού. Για τον Φεντόροφ, αντίθετα, κάθε στρατιώτης που μπορούσε να αντικατασταθεί από ένα μη επανδρωμένο σύστημα αντιπροσώπευε μια ανθρώπινη ζωή που μπορούσε να σωθεί. Η λογική του ήταν όχι να εξαφανιστεί πλήρως το πεζικό, αλλά να περιοριστεί η έκθεσή του και να μεταφερθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος των επικίνδυνων αποστολών σε μηχανές.

Η ένταση ανάμεσα στις δύο αντιλήψεις αυξήθηκε όταν στενός συνεργάτης του υπουργού επέκρινε δημοσίως ουκρανική μονάδα εφόδου για απώλειες σε άνδρες και τεθωρακισμένα. Η μονάδα απάντησε ειρωνικά, καλώντας τον κυβερνητικό αξιωματούχο να συμμετάσχει ο ίδιος σε επίθεση εάν πίστευε ότι γνώριζε καλύτερα τις απαιτήσεις του πεδίου. Το επεισόδιο αποκάλυψε την απόσταση ανάμεσα σε ένα επιτελείο τεχνοκρατών, πολλοί από τους οποίους προέρχονταν από το υπουργείο Ψηφιακού Μετασχηματισμού, και στους αξιωματικούς που πολεμούσαν επί χρόνια στην πρώτη γραμμή.

Το «Amazon των όπλων» και η σύγκρουση με τους προμηθευτές

Ακόμη ισχυρότερες αντιδράσεις προκάλεσε η προσπάθεια του Φεντόροφ να αλλάξει το σύστημα στρατιωτικών προμηθειών. Μέσω της πλατφόρμας Brave1, την οποία στρατιώτες αποκαλούν «Amazon των όπλων», ουκρανικές μονάδες μπορούν να επιλέγουν και να παραγγέλνουν απευθείας συγκεκριμένα οπλικά συστήματα και τεχνολογικό εξοπλισμό. Παρόμοια λειτουργία είχε και η πλατφόρμα DotChain. Το μοντέλο αυτό επιχειρούσε να παρακάμψει τις αργές γραφειοκρατικές διαδικασίες, τις κεντρικές αποφάσεις και την επιρροή των παραδοσιακών αμυντικών εταιρειών. Έδινε στις μονάδες του μετώπου μεγαλύτερη ελευθερία να αποκτούν το υλικό που χρειάζονταν, με βάση τις πραγματικές επιχειρησιακές απαιτήσεις και όχι τις επιλογές διοικητικών μηχανισμών που βρίσκονταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Η μεταρρύθμιση, όμως, απειλούσε άμεσα ένα σύστημα συμβάσεων δισεκατομμυρίων. Καθιερωμένοι προμηθευτές κινδύνευαν να χάσουν τόσο το μερίδιό τους στην αγορά όσο και την πολιτική επιρροή που ασκούσαν μέσω των παραδοσιακών διαδικασιών ανάθεσης. Οι υποστηρικτές του Φεντόροφ θεωρούν ότι η αποχώρησή του αποτελεί νίκη των παλαιών συμφερόντων. Η αντιπολίτευση υποστηρίζει ότι ο υπουργός παραμερίστηκε από εκείνους που επιθυμούν να διατηρήσουν τον έλεγχο των αμυντικών συμβάσεων και των κερδών που αυτές παράγουν.

Πρόκειται, πάντως, για μία σύγκρουση που δεν μπορεί να παρουσιαστεί μόνο ως αντιπαράθεση ανάμεσα σε μεταρρυθμιστές και διεφθαρμένους εργολάβους. Σε περίοδο πολέμου, η ταχύτητα προμηθειών είναι ζωτικής σημασίας, αλλά εξίσου σημαντικός είναι ο έλεγχος της ποιότητας, της συμβατότητας, της συντήρησης και της αξιοπιστίας των οπλικών συστημάτων.

Η αποκέντρωση μπορεί να προσφέρει ευελιξία. Μπορεί, όμως, να προκαλέσει και κατακερματισμό, με διαφορετικές μονάδες να χρησιμοποιούν δεκάδες τύπους συστημάτων που απαιτούν διαφορετικά ανταλλακτικά, εκπαίδευση και τεχνική υποστήριξη.

Η δεδομένη επιτυχία των ουκρανικών drones

Η αποχώρηση Φεντόροφ έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ουκρανική στρατηγική των drones έχει αρχίσει να αποδίδει αποτελέσματα που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητα. Ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη πραγματοποιούν επαναλαμβανόμενα πλήγματα βαθιά στο ρωσικό έδαφος, ενώ η Κριμαία βρίσκεται υπό συνεχή πίεση από συνδυασμένες επιχειρήσεις εναέριων και θαλάσσιων drones. Η λογική του Κιέβου είναι να μεταφέρει το κόστος του πολέμου στο εσωτερικό της Ρωσίας, να πλήξει στρατιωτικές υποδομές, να δυσχεράνει την τροφοδοσία των δυνάμεων και να περιορίσει τη χρήση βάσεων και λιμένων στις κατεχόμενες περιοχές.

Η επιτυχία δεν οφείλεται αποκλειστικά στον Φεντόροφ. Πολλά από τα προγράμματα είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται χρόνια πριν αναλάβει το υπουργείο Άμυνας. Εκείνος, όμως, τα μετέτρεψε σε κεντρικό πολιτικό αφήγημα και εξασφάλισε ότι η τεχνολογική καινοτομία θα βρισκόταν στην κορυφή των κυβερνητικών προτεραιοτήτων. Είχε επίσης καλλιεργήσει στενές σχέσεις με τη Silicon Valley και με στελέχη μεγάλων αμερικανικών τεχνολογικών εταιρειών. Οι επαφές του με τον επικεφαλής της Palantir, Άλεξ Καρπ, αντανακλούσαν τη σημασία που απέδιδε το Κίεβο στην επεξεργασία δεδομένων και στην τεχνητή νοημοσύνη. Ο ίδιος είχε ακόμη υποστηρίξει ότι έπεισε τον Έλον Μασκ να περιορίσει τη ρωσική πρόσβαση στο δίκτυο Starlink, προκαλώντας προσωρινά προβλήματα στη λειτουργία ρωσικών drones.

Ο πόλεμος ως ψηφιακό σύστημα κινήτρων

Μία από τις πλέον αμφιλεγόμενες πρωτοβουλίες του Φεντόροφ ήταν η μετατροπή των επιτυχιών των ομάδων drones σε ένα σύστημα βαθμολογίας. Οι χειριστές συγκέντρωναν πόντους ανάλογα με τον στόχο που κατέστρεφαν — άρματα μάχης, πυροβόλα, οχήματα ή ανθρώπινο δυναμικό. Το πρόγραμμα είχε σημαντική απήχηση στις ένοπλες δυνάμεις, καθώς συνέδεε τις επιβεβαιωμένες επιτυχίες με πρόσβαση σε νέο εξοπλισμό και πόρους.

Η λογική του θύμιζε περισσότερο ψηφιακή πλατφόρμα παρά παραδοσιακό στρατιωτικό μηχανισμό. Ο Φεντόροφ επιχείρησε να εισαγάγει στον πόλεμο τις αρχές των νεοφυών επιχειρήσεων: μέτρηση της απόδοσης, γρήγορη επιβράβευση, ανταγωνισμός μεταξύ ομάδων και συνεχής αναβάθμιση των αποτελεσματικότερων μονάδων. Οι επικριτές του έβλεπαν αυτή την προσέγγιση ως υπερβολικά απλουστευτική. Ο πόλεμος δεν είναι ένα άθροισμα κατεστραμμένων στόχων. Μια μονάδα μπορεί να έχει περιορισμένες καταγεγραμμένες επιτυχίες, αλλά να εκτελεί κρίσιμη αποστολή άμυνας, αναγνώρισης ή προστασίας άλλων δυνάμεων. Η αντιπαράθεση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα του σύγχρονου πολέμου: πώς μπορεί η αποτελεσματικότητα να μετρηθεί χωρίς η στρατιωτική επιχείρηση να περιορίζεται σε αριθμούς και στατιστικές.

Η πολιτική διάσταση και η κυριαρχία Ζελένσκι

Η αποχώρηση του Φεντόροφ δεν μπορεί να διαβαστεί αποκλειστικά μέσα από στρατιωτικούς και οικονομικούς όρους. Υπάρχει και μια σαφής πολιτική διάσταση. Ο νεαρός υπουργός διέθετε ισχυρή δημόσια εικόνα, διεθνείς διασυνδέσεις και υποστήριξη που υπερέβαινε τα όρια του κυβερνητικού στρατοπέδου. Ακόμη και στελέχη της αντιπολίτευσης δήλωναν έτοιμα να στηρίξουν την παραμονή του στο υπουργείο. Σε ένα πολιτικό σύστημα που στη διάρκεια του πολέμου έχει συγκεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό γύρω από τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, η ανεξάρτητη δημοτικότητα ενός υπουργού μπορεί να θεωρηθεί πλεονέκτημα, αλλά και πιθανή απειλή. Η εκτίμηση ότι ο Ουκρανός πρόεδρος επιθυμεί να παραμένει ο μοναδικός πολιτικός πρωταγωνιστής δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί μόνο από την αποπομπή ενός υπουργού. Ωστόσο, η αποχώρηση Φεντόροφ εντάσσεται σε μια ευρύτερη κυβερνητική αναδιάταξη, η οποία περιλαμβάνει και την αλλαγή πρωθυπουργού. Η επιλογή ενός στελέχους με εμπειρία στον ενεργειακό τομέα για την πρωθυπουργία δείχνει ότι το Κίεβο προετοιμάζεται για έναν ακόμη εξαιρετικά δύσκολο χειμώνα. Η προστασία του ηλεκτρικού δικτύου, η λειτουργία της θέρμανσης και η αποκατάσταση των ενεργειακών υποδομών αποτελούν πλέον ζητήματα τόσο κρίσιμα όσο και οι εξελίξεις στο μέτωπο.

Το πραγματικό δίλημμα της Ουκρανίας

Η αποχώρηση Φεντόροφ δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι η Ουκρανία θα εγκαταλείψει τον πόλεμο των drones. Τα μη επανδρωμένα συστήματα δεν αποτελούν πλέον μια πειραματική επιλογή, αλλά βασικό στοιχείο της ουκρανικής άμυνας. Το ερώτημα είναι εάν η καινοτομία θα συνεχίσει να αποτελεί τον πυρήνα της στρατηγικής ή αν θα επιστρέψει υπό τον αυστηρότερο έλεγχο των στρατηγών, της γραφειοκρατίας και των παραδοσιακών προμηθευτών. Η Ουκρανία δεν έχει την πολυτέλεια να επιλέξει αποκλειστικά ανάμεσα στους ανθρώπους και στις μηχανές. Χρειάζεται drones, ρομπότ και τεχνητή νοημοσύνη για να αντισταθμίσει τη ρωσική υπεροχή.

Χρειάζεται, όμως, και πεζικό, ισχυρή διοίκηση, πειθαρχία, σταθερές γραμμές ανεφοδιασμού και μια αμυντική βιομηχανία ικανή να παράγει σε μεγάλη κλίμακα. Η πραγματική πρόκληση είναι ο συνδυασμός αυτών των δύο κόσμων: της ταχύτητας μιας νεοφυούς τεχνολογικής επιχείρησης και της αντοχής ενός στρατού που πολεμά επί χρόνια. Ο Φεντόροφ επιχείρησε να κερδίσει τον πόλεμο μεταφέροντας στο υπουργείο Άμυνας τη λογική της ψηφιακής επανάστασης. Η αποχώρησή του αποδεικνύει ότι η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο πολεμά ένας στρατός είναι συχνά δυσκολότερη από την ανάπτυξη των ίδιων των νέων όπλων. Και το κρίσιμο ζήτημα για το Κίεβο δεν είναι μόνο ποιος θα διαδεχθεί τον νεαρό υπουργό. Είναι ποια πλευρά θα επικρατήσει στη μάχη για το μοντέλο πολέμου που θα ακολουθήσει η Ουκρανία: εκείνη που επιμένει ότι η τεχνολογία μπορεί να αλλάξει τους κανόνες ή εκείνη που υπενθυμίζει ότι, ακόμη και στην εποχή των drones, οι πόλεμοι εξακολουθούν να κρίνονται στο έδαφος.