Τι έγραφαν οι ξένοι ανταποκριτές σε τηλεγραφήματά τους από τη Μικρά Ασία το 1921

Μία σπάνια έκδοση του Γραφείου Τύπου, του υπουργείου Εσωτερικών, με έτος έκδοσης το 1921, επανακυκλοφόρησε το 2022 από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς (με έδρα τα Χανιά της Κρήτης), με πρωτοβουλία του εκδότη Χρήστου Τσαντή. Πρόκειται για τα τηλεγραφήματα των ξένων ανταποκριτών στη Μικρά Ασία, το έτος 1921, όπου ο Ελληνικός Στρατός προχωρούσε θριαμβευτικά στην ενδοχώρα της Ανατολίας.

Το βιβλίο έχει τίτλο «Οι ξένοι ανταποκριτές για τη Μικρασιατική Εκστρατεία». Στη νέα έκδοση έχει γίνει μεταφορά αυτής του 1921 στα Νέα Ελληνικά από τον Μάκη Πέτσα, ενώ η επιμέλεια και οι σημειώσεις (που δεν υπήρχαν στην αρχική έκδοση) έγιναν από τον εκδότη Χρήστο Τσαντή.

Στο βιβλίο υπάρχουν πάνω από 170 σελίδες με τηλεγραφήματα, τα οποία είναι αδύνατον να μεταφέρουμε εδώ. Θα εστιάσουμε κυρίως σε κάποια που αφορούν τη δράση των Τσετών, απέναντι στους Έλληνες, τα ρωσικά όπλα που πλέον δεν χωρά αμφιβολία ότι ίσως και να έδωσαν (μαζί με τα τεράστια χρηματικά ποσά που έστειλε ο Λένιν…) την τελική νίκη στους Τούρκους, αλλά και τις μάλλον απρόσμενες συμπεριφορές των Τούρκων σε πόλεις και χωριά προς τους Έλληνες στρατιώτες, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων.

Οι Τούρκοι υποδέχονταν εγκάρδια τους Έλληνες! Αλλά υπήρχε και από ελληνικής πλευράς άψογη στάση απέναντί τους. Οποιαδήποτε αγορά για λόγους ανεφοδιασμού γινόταν, πληρωνόταν κανονικά. Λεηλασίες, αρπαγές και βίαιες συμπεριφορές δεν χαρακτήριζαν ποτέ τους Έλληνες. Υπήρχαν βέβαια και εξαιρέσεις. Αντίθετα κάποιοι άλλοι (π.χ. Τούρκοι και Αλβανοί) θεωρούν αυτονόητες κάθε είδους βαρβαρότητες.

Θα αναφέρουμε στη συνέχεια τις ημερομηνίες των τηλεγραφημάτων, τους δημοσιογράφους που το έστειλαν (είναι αδύνατο να γνωρίζουμε αν ήταν φιλέλληνες ή φιλότουρκοι) και την εφημερίδα στην οποία δημοσιεύτηκαν τα τηλεγραφήματα. Σχετικό με το θέμα της αντικειμενικότητας των δημοσιογράφων, παραθέτουμε τα γραφόμενα στον πρόλογο της Α’ έκδοσης του 1921, τα οποία και προσυπογράφουμε: «Έτσι οι μεν φίλοι της Ελλάδας πρόκειται να βρουν στις ακόλουθες σελίδες ιδιαιτέρως βαρύνοντα επιχειρήματα για να ισχυροποιήσουν περαιτέρω την εμπιστοσύνη τους σε μας, οι δε καλόπιστοι αντίπαλοι πιθανόν να αντιληφθούν το άδικο κάποιων βεβιασμένων εκτιμήσεων. Εμείς, από την άλλη, αποφεύγοντας κάθε διαφήμιση που αποβλέπει στη δημιουργία εντυπώσεων οι οποίες, και αν ακόμα πετύχαιναν τον σκοπό τους, θα ήταν βραχείας διάρκειας, δεν θα προβούμε ούτε στο ελάχιστο σχόλιο σχετικά με τη Μικρασιατική Εκστρατεία, η οποία εδώ δεν παρουσιάζεται παρά (από) την καθαρά στρατιωτική της πλευρά».

Να σημειώσουμε εδώ τέλος, ότι οι τίτλοι όλων των εφημερίδων και τα επώνυμα των περισσότερων δημοσιογράφων παρατίθενται στα αγγλικά, κάτι που δεν συμβαίνει στις δύο εκδόσεις. Κάποιους δεν μπορέσαμε να τους εντοπίσουμε, οπότε αρκούμαστε στην παράθεση των επωνύμων τους στα Ελληνικά.

Πώς κατελήφθη η Κιουτάχεια;

«Κιουτάχεια κατελήφθη. Συνελήφθησαν από Έλληνες είκοσι χιλιάδες αιχμάλωτοι, αποσπάστηκαν μεγάλα και μικρά πυροβόλα ρωσικής προέλευσης, μεγάλες ποσότητες εφοδίων, αποθήκες και τρεις χιλιάδες καμήλες. Εδώ επικρατεί μέγας ενθουσιασμός. Η πόλη πανηγυρίζει. Ελληνικά πλοία σημαιοστόλιστα. Πολεμικά σκάφη χαιρετίζουν δια κανονιοβολισμών». (H. Bottomley, «Daily Mail», 13 Ιουλίου 1921, νέο ημερολόγιο, στο εξής ν. η.)

«The Co-op News», ΜΙΛΣ, 19/07/1921 (ν.η.)

(Σχετικά με την πτώση της Κιουτάχειας)

«… Στρατηγός Παπούλας θεωρεί ότι οι Τούρκοι απώλεσαν κυριότερη αμυντική τους γραμμή, Έλληνες μάχονται με σπαρτιατικό ηρωισμό, επιτιθέμενοι αμείλικτα κατά εχθρών, Τούρκων. Το πλέον χαρακτηριστικό γεγονός στη μάχη αυτή της Κιουτάχειας είναι οι επιθέσεις με λόγχες. Έλληνες, από την έναρξη της επίθεσης, πριν από μία περίπου εβδομάδα προέλασαν για διακόσια χιλιόμετρα. Μεραρχία, υπό διοίκηση πρίγκιπα Ανδρέα ξεπέρασε τους πάντες, προελαύνοντας για τριακόσια χιλιόμετρα σε διάστημα δέκα ημερών».

«The Co-op News», ΜΙΛΣ, 20/07/1921 (ν.η.)

«Η πόλις (Κιουτάχεια), που αριθμεί 50.000 κατοίκους, ουδεμία ζημιά υπέστη από βομβαρδισμό, καθόσον η πριν την κατάκτησή της μάχη έλαβε χώρα μακριά από την πόλη. Αρμενικός και ελληνικός πληθυσμός αφηγείται πολλά δραματικά περιστατικά σχετικά με τουρκικές βιαιότητες και καταχρήσεις».

«Daily Telegraph», ΜΠΟΜΟΝ, 23/07/1921 (ν.η.)

«… Αριθμός συλληφθέντων αιχμαλώτων σε Εσκί Σεχίρ και Κιουτάχεια δεν ανακοινώθηκε επισήμως. Σύμφωνα με μετριοπαθείς υπολογισμούς ανέρχονται σε 10.000. Δημοσιευμένο ανακοινωθέν αναφέρει ότι για την απαρίθμηση των αιχμαλώτων θα απαιτούνταν εβδομάδα καθότι παρουσιάζονται τέτοιοι (αιχμάλωτοι) κάθε μέρα. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται και ανώτεροι αξιωματικοί. Εκτός των στις δύο αυτές θέσεις (Κιουτάχεια- Εσκί Σεχίρ) συλληφθέντων αιχμαλώτων, πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι απώλειες τις οποίες υπέστησαν σε φονευθέντες, τραυματίες και λιποτάκτες. Αναγγέλλουν όντως σημαντικό αριθμό λιποταξιών, καθώς η κεμαλική στρατιά έχασε πιθανόν κατά τη μικρή αυτή περίοδο του αγώνα περί τις 50.000- 60.000 άντρες… Όταν οι Τούρκοι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη (Κιουτάχεια) ικανοποίησαν δια της σφαγής το μίσος τους εναντίον των Αρμενίων. Δεν τολμώ να επαναλάβω τις αναφερόμενες φρικαλεότητες. Λένε ότι τα ελληνικά στρατεύματα, εισερχόμενα στην πόλη, έφριξαν βρισκόμενα μπροστά σε σωρεία πτωμάτων φονευθέντων στην αρμενική συνοικία, όπως και πτωμάτων που βρίσκονταν μπροστά σε κάθε αρμένικη οικία…».

Ο ΛΑΡΙ, όπως αναφέρεται στο βιβλίο ήταν πιθανότατα ο Larry Rew, που εργαζόταν για την εφημερίδα «Chicago Tribune». Ας δούμε τι γράφει σε ανταπόκρισή του στις 24/07/1921 (ν.η.)

«Τούρκοι, υποχωρώντας μαχόμενοι, εγκατέλειψαν μεγάλες ποσότητες πολεμικού υλικού. Σε μία μόνο θέση συγκεντρώθηκαν εκατοντάδες μεταγωγικές άμαξες συρόμενες από βόδια, πέντε πυροβόλα «Σκόντα» συρόμενα από τέσσερα ζευγάρια βόδια. Επίσης, πάρα πολλά τυφέκια, κατασκευασμένα στη Ρωσία με αναγραφόμενες τις σχετικές ημερομηνίες του 1920 και του 1921».

«Times», Louis de Bouvier, 24/07/1921 (ν.η.)

Η μάχη της 8ης Ιουλίου

«Αντεπίθεση τουρκική εναντίον Εσκί Σεχίρ απέτυχε τελείως. Εθνικιστές (κεμαλιστές) αποσύρθηκαν τριάντα περίπου μίλια ανατολικά του Εσκί Σεχίρ. Φαίνονται έτοιμοι να προβάλλουν αντίσταση σε Ιουστινιανούπολη και Σιβρί Χισάρ. Είναι δύσκολο να βεβαιωθούν οι απώλειες επακριβώς. Υπήρξαν όμως βαρύτατες και για τις δύο πλευρές, διότι η αντίσταση των Τούρκων ήταν ιδιαίτερα πεισματώδης παντού όπου δέχονταν επίθεση. Ο Κεμάλ, μάλλον αναγκάστηκε να εγκαταλείψει κατά την υποχώρηση σημαντική ποσότητα πολεμικού υλικού. Πάρα πολλοί τραυματίες Έλληνες καταφθάνουν κάθε μέρα. Υπηρεσίες βοηθείας και νοσοκομειακά είναι πλήρως οργανωμένα».

«Tribune de Geneve, Arthur Feiler», 27/07/1921 (ν.η.)

«Κατά τη μάχη της 9ης και την καταδίωξη που ακολούθησε, οι Έλληνες κατέλαβαν σαράντα τηλεβόλα και συνέλαβαν περισσότερους από 6.000 αιχμαλώτους. Η καταμέτρηση εξακολουθεί. Η δεξιά πτέρυγα των Τούρκων αποκρούστηκε βορείως σιδηροδρομικής γραμμής Άγκυρας, παίρνοντας κατόπιν κατεύθυνση προς Ανατολάς. Άλλη φάλαγγα υποχωρεί νοτίως της σιδηροδρομικής γραμμής. Η καταδίωξη συνεχίζεται. Το απόγευμα της 22ας η δράση εξελισσόταν 50 χιλιόμετρα πέραν του Εσκί Σεχίρ».

«The Co-op News», ΜΙΛΣ, 11/07/1921 (ν.η.)

Προς τους ηττημένους

«Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα είναι η φιλική στάση τουρκικών πληθυσμών προς τους Έλληνες. Παντού ο στρατός γινόταν δεκτός με πρόδηλη εγκαρδιότητα. Διαγωγή Ελλήνων στρατιωτών επίσης λίαν ιπποτική, εκτός από κάποια χωριά του εσωτερικού, όπου Τούρκοι ληστές έβαλαν εναντίον Ελλήνων στρατιωτών. Σε κάθε μέρος όπου ο ελληνικός στρατός αναγκάστηκε να ανεφοδιαστεί επιτόπου, οι ιδιοκτήτες αποζημιώθηκαν άμεσα. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός του Εσκί Σεχίρ φοβόταν ότι η είσοδος Ελλήνων στην πόλη θα είχε ως συνέπεια σφαγές μουσουλμάνων. Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι ούτε πυροβολισμός δεν έπεσε. Πάρα πολλοί Τούρκοι φαίνονται ευχαριστημένοι με την υποχώρηση των Κεμαλικών».

Αφήσαμε τελευταίο, ένα τηλεγράφημα του δημοσιογράφου Μπομόν για την "Daily Telegraph". Αναφέρεται στους τσέτες.
Η βοήθεια των κακοποιών αυτών προς τον Κεμάλ ήταν πολύ σημαντική. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και άλλο μέρος του τηλεγραφήματος, που αναφέρεται στην ευρωπαϊκή βοήθεια στην Τουρκία και όχι μόνο...

"Daily Telegraph", ΜΠΟΜΟΝ, 31/7/1921 (ν.η.)

Πόλεμος με τους Τσέτες
Άλλος κίνδυνος όμως ενέσκηψε στην Ανατολία υποθαλπόμενος από τον Κεμάλ. Είναι οι λεγόμενοι Τσέτες, οι οποίοι υπό το πρόσχημα ότι παρακολουθούν τους Κεμαλικούς οργανώθηκαν σε συμμορίες των είκοσι ή τριάντα ανδρών, ενίοτε και πολλών εκατοντάδων. Είναι οι διάδοχοι των περίφημων Βασιβουζούκων, απαρτιζόμενοι από κακοποιά στοιχεία, ζώντας σε όρη και κωμοπόλεις, προτιμώντας τον νομαδικό βίο των κλεφτών και των ληστών από κάθε έντιμη ενασχόληση. Ο Κεμάλ δέχτηκε τη συνεργασία μαζί τους, είναι όμως σε κάθε περίπτωση ανακριβές ότι αποτελούν και μέρους του τακτικού στρατού του (σημ: εδώ διατηρούμε κάποιες αμφιβολίες). Δρουν μόνο εκ του προσωπικού ενστίκτου, του ενστίκτου της ληστείας και της κλοπής, ωθούμενοι ενίοτε από απλή ευχαρίστηση να επιτίθενται και να μάχονται.

Αν επιθυμούσε ο Κεμάλ να συμμετάσχουν σε κάποια κανονική επιχείρηση ή τους διέτασσε να εκτελέσουν κάποιο ιδιαίτερο στρατιωτικό έργο, θα αρνούνταν να συμμορφωθούν. Τα αποσπάσματα ή οι συμμορίες αυτές απασχολούν κάθε μέρα ελληνικά στρατεύματα από το Αφιόν Καραχισάρ κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής Βαγδάτης...".

Στο τέλος του μακροσκελούς τηλεγραφήματος, ο Μπότομ αναφέρεται στην εξαιρετική υποδοχή των Τούρκων κατοίκων των κωμοπόλεων στον Ελληνικό Στρατό, αλλά και στα προβλήματα που υπήρχαν και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην τελική έκβαση της εκστρατείας.

Έτσι, ο κεμαλικός πόλεμος εξελίχθηκε και εκφυλίστηκε σε πόλεμο συμμοριών επί των οποίων ο Κεμάλ δεν έχει καμιά ισχύ. Τουναντίον, εξαιτίας αυτού μεγάλο μέρος του πληθυσμού στράφηκε εναντίον του. Είναι απολύτως αληθή ελληνικά ανακοινωθέντα που αναφέρουν ότι Τούρκοι στην Κιουτάχεια και σε άλλους τόπους τους υποδέχτηκαν σαν ελευθερωτές. Είμαι αυτόπτης μάρτυρας του γεγονότος αυτού. Σε κάθε κωμόπολη την οποία επισκέφτηκα οι Τούρκοι θαυμάζουν τον ενθουσιασμό των Ελλήνων στρατιωτών. Οι Έλληνες αξιωματικοί απολαμβάνουν την εκτίμηση και τη θρησκευτική αφοσίωση σχεδόν εκ μέρους τους. Οι Τούρκοι είναι ευτυχείς και ευχαριστημένοι και χαμογελούν από χαρά όταν συνομιλούν μαζί τους, διότι απαλλάχθηκαν από την εκμετάλλευση των Κεμαλικών και από τις βιαιοπραγίες των Τσετών... Είναι, εντούτοις, προφανές ότι ο ελληνικός στρατός δεν μπορεί να ασκεί επ’ αόριστον αστυνομικά καθήκοντα στην Ανατολία. Βασιλιάς και Γούναρης στην Κιουτάχεια εξέτασαν με κάθε λεπτομέρεια τη στρατιωτική και διπλωματική κατάσταση. Το συμπέρασμα είναι ότι ο Κεμάλ αναμφίβολα ενθαρρύνεται στην επαναστατική του στάση από κάποιες ευρωπαϊκές Δυνάμεις. Όσο παραμένει εκκρεμής η αναγνώριση του βασιλιά Κωνσταντίνου τόσο ακριβώς θα αναβάλλεται και η αναγνώριση της ελληνικής νίκης και υπεροχής. Επειδή καμία ευνοϊκή απάντηση δεν ελήφθη από τις Ευρωπαϊκές Δυνάμεις, η Ελλάδα εξακολουθεί να συνεχίζει τον αγώνα με δικούς της πόρους, είναι δε αποφασισμένη να συνεχίσει τις προσπάθειές της μέχρι να αναγνωριστεί το δίκαιό της, δηλαδή μέχρι την απελευθέρωση των ομοεθνών της στη Μικρά Ασία.

Πηγή: «ΟΙ ΞΕΝΟΙ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ, ΤΗΛΕΓΡΑΦΗΜΑΤΑ, 1921», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ, ΧΑΝΙΑ, 2022

Ευχαριστούμε θερμά τον κύριο Χρήστο Τσαντή από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ, για την πολύτιμη βοήθειά του.