Oταν η Φρειδερίκη αλληλογραφούσε με τον Μάρσαλ για τον Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο, δείτε φωτογραφίες ντοκουμέντα

Προς το τέλος Ιουλίου του 1950, πριν από 76 χρόνια ακριβώς, η βασίλισσα Φρειδερίκη τελούσε σε κατάσταση εφιαλτικής αγωνίας. Θεωρούσε, ακολουθώντας τον οικουμενικό τρόμο της εποχής, ότι η εμφύλια σύρραξη στην Κορέα, που είχε μόλις εκραγεί, προιωνιζόταν, μετά βεβαιότητος μάλιστα, τον Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο, λόγω της εμπλοκής τρίτων χωρών, όπως η Κίνα και οι ΗΠΑ.

Υπό το βάρος αυτής της θανάσιμης αγωνίας, λοιπόν, η Φρειδερίκη αποφάσισε να μοιραστεί κάποιες σκέψεις της για τον ενδεχόμενο ρόλο της Ελλάδας σε αυτή την περίοδο της έσχατης, όπως διαφαινόταν, κρίσης, απευθύνοντας μια πολυσέλιδη επιστολή στον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, τον στρατηγό Τζορτζ Μάρσαλ.

Η συγκεκριμένη επιστολή, ανέκδοτη μέχρι σήμερα, γραμμένη απευθείας στα αγγλικά ιδιοχείρως, σε πολυτελές σιέλ επιστολόχαρτο κοσμημένο με το αργυρό μονόγραμμά της βασίλισσας «Φ», αφενός ήταν μία από τις πάμπολλες που η Φρειδερίκη έστελνε στον Μάρσαλ, τον -κατά ανεπιβεβαίωτες φήμες- «στρατηγό της καρδιάς» της.

Αφετέρου, πρόκειται για ένα ντοκουμέντο με ξεχωριστή σημασία, καθώς αποκαλύπτει πολλαπλές πτυχές του χαρακτήρα της. Σε συνάρτηση, βέβαια, με τα κατακλυσμιαία γεγονότα της συγκεκριμένης περιόδου. Ο καταλύτης που έθεσε σε συναγερμό τη Φρειδερίκη ήταν οπωσδήποτε ο πόλεμος στην Κορέα - όπου, ως γνωστόν, εστάλη και ελληνική στρατιωτική δύναμη.

Πέραν αυτού, όμως, ως «μητέρα του ελληνικού έθνους», όπως θεωρούσε η ίδια τον εαυτό της, αλλά κυρίως ως βασιλομήτωρ, εφόσον ο μέλλων βασιλεύς Κωνσταντίνος Β’ ήταν τότε μόλις 10 ετών, η Φρειδερίκη ένιωθε πως είχε καθήκον να αναλάβει δυναμικές πρωτοβουλίες. Εξ ου και πρότεινε στον Μάρσαλ ένα παράτολμο σχέδιο, το να μετατραπεί η Ελλάδα σε «αιχμή του δόρατος» (spearhead) για τους συμμάχους, σε μια επιθετική εκστρατεία εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης.

Πυρ κατά βούληση

Τα επιχειρήματα της Φρειδερίκης είναι ηρωικώς κωμικά ή κωμικώς ηρωικά, εν παρόδω όμως παρουσιάζει στον στρατηγό Μάρσαλ εντελώς ξεγυμνωμένη τη δική της εκδοχή για την ελληνική πραγματικότητα. Σε μια χώρα καθημαγμένη, με τον τερματισμό του Εμφυλίου να μην έχει κλείσει καν χρόνο, τους κομμουνιστές εκτός νόμου, εκτοπισμένους εντός ή στην υπερορία, αλλά πάντα ποταπούς και επικίνδυνους, όπως τους θεωρούσε η Φρειδερίκη, η μόνη σταθερά ήταν η πολιτική αστάθεια.

Η βασίλισσα δεν κρύβει την απέραντη περιφρόνησή της για τους Ελληνες πολιτικούς της εποχής, κυρίως δε για τον Νικόλαο Πλαστήρα που είχε αναλάβει, για μερικούς μήνες όπως θα αποδεικνυόταν, τη διακυβέρνηση της χώρας. Εξόχως αξιοπρόσεκτη είναι, ωστόσο, η δυσαρέσκεια της Φρειδερίκης για την ωμή παρέμβαση του πρέσβη των ΗΠΑ, Χένρι Γκρέιντι, στην ανατροπή της κυβέρνησης Σοφοκλή Βενιζέλου και υπέρ του Πλαστήρα.

Ασφαλώς, η βασίλισσα δεν παραλείπει να εκφράσει την ευγνωμοσύνη της στον στρατηγό Μάρσαλ, όχι όμως για την αθρόα βοήθεια που δόθηκε στην Ελλάδα στο πλαίσιο του φερώνυμου Σχεδίου και του Δόγματος Τρούμαν, αλλά επειδή η επιλογή του στρατηγού Τζέιμς Βαν Φλιτ ήταν η ιδανική για την τελειωτική νίκη του εθνικού στρατού επί των ανταρτών του κομμουνιστικού ΔΣΕ.

Ο Βαν Φλιτ ορίστηκε προσωπικά από τον Μάρσαλ (κατόπιν στενού μαρκαρίσματος από τη Φρειδερίκη) προκειμένου να ηγηθεί του στρατιωτικού σκέλους της Αμερικανικής Αποστολής στην Ελλάδα, από το 1948 και ως τις τελευταίες μάχες του Γράμμου τον Αύγουστο του 1949. Μολονότι ο ρόλος του ήταν αμιγώς συμβουλευτικός - επισήμως τουλάχιστον.

Ασφαλώς, το στοιχείο της επιστολής που συγκλονίζει, ίσως ακόμη περισσότερο από την πεποίθηση ότι είχε τη δύναμη να επηρεάσει τις κινήσεις στην παγκόσμια σκακιέρα, ήταν η εκτίμηση που (δεν) έτρεφε η Φρειδερίκη για τις ηγετικές ικανότητες του συζύγου της, του βασιλέως των Ελλήνων Παύλου.

Το κείμενο της επιστολής

Αθήνα, 20 Ιουλίου 1950

Αγαπητέ Στρατηγέ Μάρσαλ,

Ξεφυλλίζοντας το περιοδικό επικαιρότητος «Time», είδα τη φωτογραφία σας και διάβασα κάποιες από τις δηλώσεις σας. Οπως, π.χ., ότι «κάτι πρέπει να γίνει. Και πρέπει να γίνει όσο πιο δυναμικά γίνεται». Αυτό με ενθαρρύνει να θέσω υπ’ όψιν σας, για μία ακόμη φορά, μερικές από τις σκέψεις μας.

Το σημείο που θέλω να τονίσω σε αυτή την επιστολή είναι το εξής: Σε περίπτωση Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Ελλάδα θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί από τους Συμμάχους μας ως το προγεφύρωμα για μια επίθεση με την αιχμή του δόρατος στο μαλακό υπογάστριο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.

Δεν γνωρίζω τίποτα σχετικώς με τον στρατηγικό σχεδιασμό των Συμμάχων σε περίπτωση νέου πολέμου, και βασίζω τα συμπεράσματά μου αποκλειστικά στις υποθέσεις που κάνω για το ποια μπορεί να είναι η λογική των Συμμάχων και, κατά συνέπεια, ο σχεδιασμός τους. Σε περίπτωση επίθεσης των Ρώσων ή των Γερμανών κομμουνιστών κατά της Δυτικής Ευρώπης, σε ποιες ευρωπαϊκές δυνάμεις μπορούν να βασιστούν οι Ηνωμένες Πολιτείες;

Η Δυτική Γερμανία είναι πρακτικώς αφοπλισμένη. Η Γαλλία είναι ηθικώς αφοπλισμένη - εννοώ από την άποψη του μαχητικού πνεύματος και μόνο. Η Ιταλία, από στρατιωτικής απόψεως, είναι πάντα καλύτερα να την έχεις απέναντί σου ως εχθρό παρά δίπλα σου ως φίλη. Σε ό,τι αφορά την Αγγλία, δεν γνωρίζω πόσα στρατεύματα διαθέτει στην Ευρώπη - αλλά δεν μπορεί να είναι πολλά.

Υποθέτω τώρα ότι η Ευρώπη, αν δεν ενισχυθεί θεαματικά το αμέσως επόμενο διάστημα, κινδυνεύει να θεωρηθεί αντίπαλος που θα ηττηθεί διά περιπάτου, τόσο από τους επιτιθέμενους όσο και από τους αμυνόμενους.

Η στρατηγική των Συμμάχων, επομένως, μπορεί να είναι μόνο αμυντική για την Ευρώπη και όχι επιθετική. Ισως, μάλιστα, χρειαστεί να εγκαταλειφθεί η Ευρώπη εντελώς.

Υποθέτω ότι η μακροπρόθεσμη αντίσταση των Συμμάχων θα οργανωθεί στην αφρικανική ήπειρο, η οποία θα αποτελέσει τελικά τη βάση για την ανακατάκτηση της Ευρώπης. Μια τέτοια πιθανή αμυντική πολιτική στην αρχή θα ενθαρρύνει τη μάλλον ηττοπαθή νοοτροπία που χαρακτηρίζει πλέον την πλειονότητα των Ευρωπαίων. Ο σχεδιασμός αυτός μπορεί να προέκυψε από την επίγνωση ότι η Ευρώπη δεν διαθέτει τις απαιτούμενες δυνάμεις προκειμένου να αντισταθεί για πολύ και, επομένως, ενδέχεται αυτή η στάση να αποδειχθεί ορθή.

Εμείς στην Ελλάδα πιστεύουμε ακράδαντα ότι αυτού του είδους η συλλογιστική μπορεί να ισχύει για την υπόλοιπη Ευρώπη, αλλά δεν θα ίσχυε για την Ελλάδα. Ο δικός μας, μικρός στρατός βρίσκεται σε άριστη κατάσταση και διαθέτει υψηλό μαχητικό φρόνημα. Ο δικός μας λαός, όταν καθοδηγείται σωστά, είναι ικανός για υπεράνθρωπες προσπάθειες, οι οποίες συνήθως στέφονται με επιτυχία, κάθε φορά που οι Ελληνες βρίσκονται προ μιας αληθινά μεγάλης πρόκλησης.

Το ηθικό των Ελλήνων δεν επηρεάζεται ποτέ από τον υπόλοιπο κόσμο. Ιδού η απόδειξη: ο μονομερής και αρκετά επιτυχημένος αγώνας μας ενάντια στην πολεμική μηχανή των Ιταλών (η οποία όμως δεν είχε δοκιμαστεί ποτέ σε πραγματικές συνθήκες μάχης) και σε μια περίοδο, μάλιστα, που ολόκληρη η Ευρώπη είχε ήδη καταρρεύσει, ενώ οι υπόλοιπες βαλκανικές χώρες είχαν παραδοθεί στις δυνάμεις του Αξονα χωρίς ούτε έναν πυροβολισμό.

Εμείς όμως στην Ελλάδα συνεχίσαμε να πολεμούμε τους Γερμανούς σε ένα δεύτερο μέτωπο για 6 εβδομάδες, ενώ ολόκληρη η δύναμη της Γαλλίας είχε παραδοθεί μετά από μόλις 4 εβδομάδες.

Η ελληνική ψυχολογία θα πρέπει να αξιοποιηθεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες για μια επιθετική στρατηγική πολιτική και όχι να σπαταληθεί σε μια δράση οπισθοφυλακής. Η ικανότητα του λαού μας δεν πρέπει ποτέ να κρίνεται με βάση την απελπιστικά ανίκανη πολιτική ηγεσία μας. Αυτό θα ήταν ένα ολέθριο σφάλμα. Οι Ελληνες πολιτικοί είναι σαν να ανήκουν σε διαφορετική φυλή από τους Ελληνες πολίτες. Γνωρίζουμε και τους δύο πολύ καλά και ξέρουμε τι είναι ανοησία και τι είναι σοβαρό στα καθ’ ημάς.

Αλλά ας επιστρέψουμε στο επιχείρημά μου. Οταν πρέπει να αμυνθείς σε ένα μέτωπο, δεν θα ήταν καλή ιδέα και δυναμική ενέργεια το να προχωρήσεις αμέσως σε επίθεση σε ένα άλλο μέτωπο;
Η Ελλάδα θα πρέπει να είναι αυτό το μέτωπο και θα πρέπει να ενισχυθεί προκειμένου να είναι χρήσιμη για τις δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών στο άμεσο μέλλον. Ολο το πολεμικό υλικό που απαιτείται, για όποιον αριθμό στρατευμάτων χρειαστεί στη διεξαγωγή μιας επίθεσης, θα πρέπει να συγκεντρωθεί και να κατανεμηθεί σε διάφορα μέρη ανά την Ελλάδα.

Ετσι, θα είναι αρκετό το να μεταφερθούν αεροπορικώς και να αποβιβαστούν οι στρατιώτες σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Τον βαρύ εξοπλισμό τους θα τον βρουν επιτόπου. Βέβαια, μπορεί κάποιος να υποστηρίξει ότι κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να γίνει ποτέ χωρίς να το μάθουν οι Ρώσοι. Η δική μας άποψη είναι ότι πρέπει να το μάθουν. Γιατί, δηλαδή, η δική μας πλευρά πρέπει να είναι πάντα τόσο διακριτική; Αυτό δεν είναι πια απαραίτητο.

Αν όμως το προηγούμενο σχέδιο θεωρηθεί ακατάλληλο, ας εισέλθουν στη χώρα μας οι συμμαχικές δυνάμεις υπό το πρόσχημα της παροχής βοήθειας στον Ελληνικό Στρατό.

Μπορεί να θεωρηθεί ότι ο σύζυγός μου κι εγώ προτείνουμε μια τέτοια ιδέα επειδή επιθυμούμε να σώσουμε το τομάρι μας, το δικό μας και του λαού μας. Αυτό όμως είναι λάθος. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι το τομάρι μας δεν θα σωθεί εύκολα, ούτως ή άλλως. Θα πολεμήσουμε, όπως και να ’χει, μέχρι τελευταίας ρανίδας, έχοντας πλήρη επίγνωση ότι ίσως δεν υπάρχει σωτηρία.

Το επιχείρημά μου είναι καθαρά αντικειμενικό, με την ελπίδα ότι, αν ληφθεί υπόψη, θα μπορούσε να συμβάλει στη συντόμευση ενός πολέμου, αντί να τον παρατείνει με ατελείωτες ενέργειες οπισθοφυλακής. Εχουμε δει πάρα πολλές από αυτές στον τελευταίο πόλεμο, λόγω έλλειψης προετοιμασίας και, κατά συνέπεια, αμυντικού σχεδιασμού, αντί για ένα δυναμικό επιθετικό σχέδιο.

Επαναλαμβάνω για μία φορά ακόμη: η Ελλάδα δεν πρέπει ποτέ να αποτελεί μέρος μιας καθαρά αμυντικής επιχείρησης, αλλά να χρησιμοποιηθεί ως εφαλτήριο προς την Ανατολική Ευρώπη. Προς τις χώρες όπου οι λαοί δεν έχουν στραφεί στον κομμουνισμό και άρα εκεί ο εχθρός θα πολεμούσε σε εχθρικό για εκείνον έδαφος.

Αντί να αποσυρθούμε, ενδεχομένως στην Αφρική, και από εκεί, μετά από ένα ή δύο χρόνια, να ανακαταλάβουμε την Ευρώπη, γιατί να μη δημιουργήσουμε μια γέφυρα στην Ευρώπη για πάντα; Το καλύτερο μέρος γι’ αυτό είναι η Ελλάδα. Μπορεί να μειδιάτε με τον ανορθόδοξο συλλογισμό μου, αλλά ίσως σε ανορθόδοξες εποχές ένας τέτοιος συλλογισμός να δικαιολογείται. Δεν νομίζετε ότι ήμουν αρκετά καλή στην ερμηνεία της αποστροφής σας ότι «κάτι πρέπει να γίνει, και πρέπει να γίνει όσο πιο δυναμικά γίνεται»;! Πολιτικά, αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα βρισκόμαστε σε χάος. Η παρούσα κυβέρνηση υπό τον στρατηγό Πλαστήρα είναι απερίγραπτα άθλια (επισημαίνω ότι οι βασίλισσες δεν έχουν γνώμη επί του θέματος!)

Ισως θυμάστε τις παρατηρήσεις μου, στην τελευταία επιστολή που σας απηύθυνα, πριν από τις εκλογές του Μαρτίου, σχετικά με την επαμφοτερίζουσα στάση του Πλαστήρα, με τα ανοίγματά του στους «συνοδοιπόρους».

Ο Πλαστήρας ανέβηκε στην εξουσία λόγω μιας μάλλον ατυχούς προσωπικής παρέμβασης εκ μέρους του κ. Γκρέιντι.

Ανέτρεψε την κυβέρνηση του Βενιζέλου μετά τις εκλογές, καθιστώντας απολύτως σαφές ότι, αν ο Βενιζέλος δεν αποχωρούσε και δεν παραχωρούσε την πρωθυπουργία στον Πλαστήρα, δεν θα υπήρχε πλέον βοήθεια από τον Μάρσαλ. Κανείς από εμάς δεν κατάλαβε ακριβώς πώς το σκέφτηκε αυτό.

Αλλά από τότε η κομμουνιστική πέμπτη φάλαγγα αναδιοργανώνεται, στους «συνοδοιπόρους» ανατίθενται υψηλές θέσεις και επικίνδυνοι κομμουνιστές έχουν αφεθεί ελεύθεροι από τις φυλακές και τα στρατόπεδα κράτησης. Αυτό θα ήταν πραγματικά θλιβερό αν δεν είχαμε τον στρατό μας σε τόσο καλή κατάσταση και υπό τόσο πιστή ηγεσία. Εντούτοις, οι ενέργειες του Πλαστήρα, όσο εξωφρενικές κι αν είναι, εξυπηρετούν έναν καλό σκοπό: Συμβάλλουν στην ενότητα και την ενδυνάμωση του εξοργισμένου εθνικιστικού στοιχείου εναντίον αυτού και όλων των «συνοδοιπόρων» του. Αυτή η κυβέρνηση πρέπει να εξαφανιστεί το συντομότερο δυνατόν.

Αν δεν πέσει από μόνη της -και υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι θα πέσει- τότε, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο πρέπει να την οδηγήσουμε στην πτώση. Είναι υπερβολικά γελοίο το γεγονός ότι, αντί να εδραιώνουμε τις νίκες μας μέσω του στρατού μας, ενθαρρύνουμε όλα τα αποσταθεροποιητικά στοιχεία της χώρας μας να δραστηριοποιηθούν έντονα και πάλι, υπό την προστασία της κυβέρνησης που επιβλήθηκε από τον Γκρέιντι. Ωστόσο, αυτά τα λάθη μπορούν ακόμα να διορθωθούν. Είναι απλώς θέμα επιλογής της σωστής στιγμής και της μεθόδου.

Ελπίζουμε και προσευχόμαστε ο νέος πρέσβης των ΗΠΑ στην Αθήνα να είναι πιο συνεργάσιμος και να μην κάνει του κεφαλιού του, χωρίς να συμβουλεύεται τον σύζυγό μου, ή ακόμη και να ενεργεί εναντίον του.

Ακόμη και αν πρέπει να παρέμβει, τότε θα πρέπει να παρεμβαίνει τηρώντας τη γραμμή του συζύγου μου και όχι να του αντιτίθεται.

Η αποχώρηση του στρατηγού Βαν Φλιτ μάς λύπησε ιδιαιτέρως. Ηταν ένας πρώτης τάξεως φίλος. Υπήρχε άψογη συνεργασία μεταξύ του συζύγου μου, του στρατηγού Βαν Φλιτ και του στρατηγού Παπάγου. Ο Βαν Φλιτ εμπιστευόταν εμάς και εμείς εμπιστευόμασταν εκείνον. Μοιραζόταν με εμάς τις ίδιες ελπίδες και τους ίδιους φόβους, και κατανοούσε απολύτως την ελληνική κατάσταση. Ο αμοιβαίος σεβασμός και η φιλία ανάμεσα στον στρατηγό Βαν Φλιτ, τον Παπάγο και εμάς βοήθησαν στη σταθεροποίηση της κατάστασης και συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στη στρατιωτική μας επιτυχία.
Δεν θα ξεχάσουμε ποτέ ότι ο Βαν Φλιτ ήταν η δική σας εξαιρετική επιλογή. Ηταν λυπηρό να τον βλέπουμε να φεύγει. Θα επιστρέψει, άραγε, κάποια μέρα;

Ελπίζω αυτή η επιστολή να βρει εσάς και τη σύζυγό σας άκρως υγιείς. Ελπίζω το πρόβλημα με τα μάτια της κυρίας Μάρσαλ να έχει περάσει και να είναι πάλι καλά και ευτυχισμένη.

Τα παιδιά μου εξακολουθούν να φυλάσσουν σαν θησαυρό τα μολυβάκια που τους δώρισε.

Δεν περιμένω κανένα σχόλιο από εσάς σχετικά με την πρότασή μου, καθώς συνειδητοποιώ ότι αυτό δεν μπορεί να ζητηθεί από κάποιον τόσο άσχετο με στρατιωτικά θέματα όσο είναι ο σύζυγός μου. Θα είμαι απλώς ευγνώμων για κάποια ευγενική σκέψη σχετικά με το θέμα.

Με θερμούς χαιρετισμούς και στους δυο σας, από τον σύζυγό μου και εμένα,

Φρειδερίκη Ρ.

Φωτογραφίες: Getty images / Ideal image