Η μεγάλη, άγνωστη νίκη 2.000 Ελλήνων επί 12.000 Τουρκαλβανών στην Άμπλιανη Φωκίδας τον Ιούλιο του 1824

Μία από τους άγνωστες μάχες της Επανάστασης του 1821 που έληξε με νίκη των Ελλήνων και είχε πολύ μεγάλη σημασία για τη συνέχεια είναι αυτή που έγινε στην Άμπλιανη Φωκίδας (δεν πρέπει να συγχέεται με την Άμπλιανη Ευρυτανίας ή την Άμπλιανη Φθιώτιδας), στις 14/26 Ιουλίου 1824. Περίπου 2.000 Έλληνες, με επικεφαλής μερικούς σπουδαίους οπλαρχηγούς επικράτησαν επί 10.000 και πλέον αντιπάλων.

Η κατάσταση πριν τη μάχη της Άμπλιανης

Το φθινόπωρο του 1823 οι Έλληνες πετύχαιναν τη μία νίκη μετά την άλλη επί των Τούρκων, που βρίσκονταν σε απελπισία. Ο εμφύλιος πόλεμος όμως που ξέσπασε τον Νοέμβριο του 1823, σε συνδυασμό με την συμφωνία του σουλτάνου με τον Μοχάμεντ Άλη της Αιγύπτου, να στείλει τον θετό του γιο Ιμπραήμ εναντίον των επαναστατημένων Ελλήνων με αντάλλαγμα την Κρήτη για τον ίδιο και τον Μοριά για τον Ιμπραήμ, ανέτρεψαν την κατάσταση. Μάλιστα, ο σουλτάνος αντικατέστησε τον Μεχμέτ Εμίν Εμπού Λουμπούτ της Θεσσαλονίκης, που είχε αποτύχει στην Ανατολική Στερεά, με τον Ιμπραήμ Δερβίς στη θέση του Ρούμελη Βαλεσή (πασά), στις αρχές του 1824. Αυτός είχε υπό τις διαταγές του, τον Γιουσούφ πασά Περκόφτσαλη και τον Αμπάζ Ντίπρα πασά.

Για άγνωστο λόγο, ο Δερβίς χρονοτριβούσε στη Λάρισα. Μόλις στα μέσα του Ιουνίου 1824 ξεκίνησε επικεφαλής περίπου 10.000 ανδρών για το Λιανοκλάδι. Εκεί, έστειλε εκ των προτέρων, υπό την αρχηγία ενός μπέη από τη Λάρισα, 180 άνδρες με τα πολεμοφόδια του, που περιέχονταν σε τριακόσια κιβώτια. Ενώ τα πολεμοφόδια τοποθετήθηκαν σε έναν πύργο, λίγες ώρες αργότερα, κεραυνός έπεσε σε αυτόν και προκάλεσε έκρηξη. Τα πολεμοφόδια καταστράφηκαν και 30 μέλη της φρουράς σκοτώθηκαν από τις εκρήξεις που ακολούθησαν. Μάλιστα, υπάρχουν αναφορές ότι τα πολεμοφόδια ήταν φορτωμένα σε 400 άμαξες που καταστράφηκαν ολοσχερώς!

Ο Δερβίς, αναμένοντας νέα πολεμοφόδια από τη Λάρισα στρατοπέδευσε κοντά στο Λιανοκλάδι στις 25 Ιουνίου. Το σχέδιο που είχε καταστρώσει προέβλεπε κάθοδο του Ομέρ Βρυώνη, πασά των Ιωαννίνων πλέον, μετά την εξόντωση του Αλή πασά, με 5.000 άνδρες μέσω Άρτας και Αιτωλοακαρνανίας στη Ναύπακτο και του φοβερού Ομέρ, πασά της Καρύστου, με 3.000 άνδρες στην Αττική για κατάπνιξη της Επανάστασης εκεί. Στη συνέχεια και αυτός θα κατευθυνόταν στη Ναύπακτο. Ο Δερβίς σκόπευε όλοι μαζί, με πάνω από 20.000 άνδρες, να μεταβούν από τη Ναύπακτο στον Μοριά.

Το σχέδιο αυτό δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Ο… βραδύκαυστος Ομέρ Βρυώνης κωλυσιεργούσε στην Ήπειρο, ενώ ο Ομέρ υπέστη βαριά ήττα, τη μοναδική ίσως, από τους Έλληνες στον Μαραθώνα, με επικεφαλής τον Ιωάννη Γκούρα. Ο Γκούρας, πρωτοπαλίκαρο του Ανδρούτσου, ήταν εξαιρετικός πολεμιστής. Βαρύνεται όμως με τη δολοφονία του άλλοτε αρχηγού του, κάτι που αμαύρωσε την προσφορά του στον Αγώνα. Ας δούμε τώρα τη δράση του Δερβίς πασά, που και αυτός, μάλλον απέτυχε παταγωδώς, ενώ και το σχέδιο στο οποίο αναφερθήκαμε δεν φαίνεται και ιδιαίτερα ευφυές… Η προφυλακή του στρατεύματός του εγκαταστάθηκε στις 6 Ιουλίου στο Χάνι της Γραβιάς, αφού πρώτα αιχμαλώτισε 300 οικογένειες από το Πετρετσίκι (τη σημερινή Υπάτη, γνωστή τότε και ως Νέαι Πάτραι) και τα γύρω βλαχοχώρια. Το ίδιο βράδυ όμως, ο Μήτσος Κοντογιάννης, ο Σκαλτσοδήμος και ο Σιαφάκας επιτίθενται εναντίον των Τουρκαλβανών και απελευθερώνουν τις 300 οικογένειες που είχαν αιχμαλωτίσει.

Στις 8 Ιουλίου, ισχυρή δύναμη των Αλβανών εγκατέλειψε το Χάνι της Γραβιάς και κινήθηκε προς το Λιδωρίκι Δωρίδας (γράφεται επίσης και Λιδορίκι). Εκεί βρισκόταν με λίγους άντρες ο Σκαλτσάς. Οι Τουρκαλβανοί επιτέθηκαν εναντίον τους και θα τους εξόντωναν, αν δεν ερχόταν ως από μηχανής θεός ο Σιαφάκας με 350 Κραβαρίτες (Κράβαρα= η ορεινή Ναυπακτία). Τρεις φορές οι εχθροί «πάτησαν» τις ελληνικές θέσεις. Τρεις φορές οι Έλληνες τους απομάκρυναν. Τελικά, οι επιτιθέμενοι αποχώρησαν παίρνοντας μαζί τους κάπου 8.000 γιδοπρόβατα… Σύμφωνα με τον Διονύσιο Κόκκινο, αλλά και το stratistoria.wordpress.com, αρχηγός του εχθρικού σώματος ήταν ο Αλβανός Αμπάζ πασάς και υπαρχηγοί του οι Βελή Αγά και Πράχο Πρεβίστα. Αν σκεφτούμε ότι είχαν στη διάθεσή τους 6.000 Αλβανούς στη συντριπτική τους πλειοψηφία, πεζούς και 1.000 ιππείς, η τελική ελληνική νίκη μοιάζει με άθλο…

Πριν τη μάχη της Άμπλιανης (14/26 Ιουλίου 1824)

Μαθαίνοντας τα νέα από τη Ρούμελη, η κυβέρνηση πανικοβλήθηκε. Μόλις πριν ένα μήνα είχε τελειώσει ο εμφύλιος πόλεμος, ενώ η Κάσος και τα Ψαρά είχαν καταστραφεί. Με διάταγμα της 9ης Ιουλίου, δόθηκε εντολή να ξεκινήσει εκ νέου η πολιορκία της Πάτρας και να δημιουργηθούν στον Μοριά στρατόπεδα σε Αχαΐα, Κορινθία, Ηλεία και Μεσσηνία από 13.500 ενόπλους. Βέβαια, η συγκέντρωση τόσων ανδρών μετά από όσα προηγήθηκαν δεν ήταν και πολύ εύκολη… Για τη Στερεά, το σχέδιο προέβλεπε τη δημιουργία 7 στρατοπέδων με 11.000 άνδρες. Τα στρατόπεδα θα δημιουργούνταν στα Άγραφα και το Μακρυνόρος Αιτωλοακαρνανίας, για αντιμετώπιση τυχόν καθόδου του Ομέρ Βρυώνη, στη Ναύπακτο, στο Λιδωρίκι, στα Σάλωνα, στο Ζεμενό (όπου επικεφαλής ήταν ο Οδυσσέας Ανδρούτσος) και στην Αττική, υπό τους Γκούρα και Κατσικογιάννη, με 1.000 άνδρες, για πιθανή νέα επίθεση του Ομέρ.

Στη Φωκίδα όμως, ήταν ετοιμοπόλεμοι μόλις 600 άνδρες, με επικεφαλής τον 23χρονο οπλαρχηγό Νάκο Πανουργιά (γεννήθηκε το 1801), γιο του θρυλικού γερο- Πανουργιά και 250 μπαρουτοκαπνισμένοι Σουλιώτες υπό τους Γεώργιο Δράκο, Γιώτη Δαγκλή, Διαμαντή Ζέρβα, Τούσια Ζέρβα και Χριστόφορο Περραιβό. Από την Πελοπόννησο ήρθε στις 13 Ιουλίου ένα σώμα με 130 (200 σύμφωνα με άλλες πηγές)ενόπλους, υπό τον 21χρονο Παναγιώτη Νοταρά. Ο Κίτσος Τζαβέλλας, ένας ακόμα 23χρονος, γιος του θρυλικού Φώτου Τζαβέλλα, βρισκόταν με 130 Σουλιώτες στα Τριζόνια (νησί του Κορινθιακού Κόλπου κοντά στη Φωκίδα). Είχε «στοχοποιηθεί» από την κυβέρνηση και είχε απογοητευθεί. Μαθαίνοντας τις εξελίξεις, στις 10 Ιουλίου στέλνει στην κυβέρνηση την παρακάτω επιστολή: «Ενταύθα (εδώ) πληροφορήθην ότι επλησίαζον οι εχθροί εις τα Σάλωνα. Είδα τον κίνδυνο της πατρίδος και την απελπισίαν των αδυνάτων και απεφάσισα να υπάγω αυτός εγώ εναντίον των (εχθρών)». Την επιστολή παραθέτει στα «Απομνημονεύματά» του ο Νικόλαος Σπηλιάδης. Στη Φωκίδα έσπευσε ένας ακόμα «κακός» κατά την κυβέρνηση, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Η παρουσία όλων αυτών, τόνωσε ιδιαίτερα το ηθικό των υπολοίπων Ελλήνων. Μεγάλη εντύπωση προκαλεί το νεαρό της ηλικίας τριών σπουδαίων οπλαρχηγών (Ν. Πανουργιάς, Π. Νοταράς, Κ. Τζαβέλλας). Συνολικά, συγκεντρώθηκαν 1.200 Έλληνες (Χ. Περραιβός, Σ. Τρικούπης, Α. Βακαλόπουλος), απέναντι σε 10.000-12.000 Τουρκαλβανούς. Ο Περραιβός, που πολέμησε εκεί ανεβάζει τον αριθμό τους σε 16.000.

Ο Λ. Κουτσονίκας ανεβάζει τον αριθμό των Ελλήνων σε 2.000, ενώ οι Σπηλιάδης και Περραιβός, σε 3.000. Σίγουρα υπήρχαν κάποια εφεδρικά στρατεύματα και άλλα σώματα που είχαν αναλάβει τη φρούρηση μερικών περασμάτων, οπότε πιθανότατα οι αναφορές περιλαμβάνουν και τα τμήματα αυτά.

Η μάχη της Άμπλιανης (14/26 Ιουλίου 1824)

Το βράδυ της 13ης Ιουλίου 1824, οι Τουρκαλβανοί ξεκίνησαν από τη Γραβιά με προορισμό τα Σάλωνα (Άμφισσα) και στη συνέχεια την Ιτέα και τη Ναύπακτο. Ο γέρο-Πανουργιάς, άριστος γνώστης της περιοχής και με μεγάλη πολεμική εμπειρία ως παλιός κλέφτης οργάνωσε μια αμυντική γραμμή στην Άμπλιανη Φωκίδας, κοντά στο χωριό Βάργιανη, σε σημείο από το οποίο θα περνούσαν οι εχθροί. Εκεί πίστευε, και σωστά, ότι θα μπορούσαν να αναχαιτιστούν οι αντίπαλοι και να εξισορροπηθεί η τεράστια αριθμητική τους υπεροπλία. Η Άμπλιανη βρίσκεται μεταξύ των βορείων άκρων του Παρνασσού και της Γκιώνας, στον δρόμο που συνδέει τη Γραβιά με την Άμφισσα, από την οποία απέχει 33 χιλιόμετρα. Το τοπωνύμιο Άμπλιανη είναι παλαιοσλαβικό: Άμπλιανη < *Obljane "κάτοικοι πηγής" (ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Π. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ, "ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΙΚΩΝΥΜΙΩΝ").

Η περιοχή ήταν δασώδης, με βράχους και γκρεμούς. Με εντολή του Πανουργιά και πάλι, κόπηκαν κορμοί από έλατα και τοποθετήθηκαν στον δρόμο, για να φράξουν την πορεία του ιππικού. Παράλληλα στήθηκαν και δέκα ταμπούρια (προμαχώνες). Το πρωί της 14/26 Ιουλίου οι Τουρκαλβανοί έφτασαν στην Άμπλιανη. Μετά τον αρχικό τους αιφνιδιασμό, χωρίστηκαν σε τρία τμήματα: το δεξιό, με επικεφαλής τους Αμπάζ Ντίπρα και Πράχο Πρεβίστα, με 3.000 άνδρες, χτύπησε τον Νάκο Πανουργιά, που είχε 600 άνδρες. Στο κέντρο, απέναντι στους 250 Σουλιώτες επιτέθηκαν 3.500, με δύο κανόνια και επικεφαλής τον Γιουσούφ Περκόφτσαλη και στο αριστερό τμήμα της ελληνικής παράταξης, όπου βρίσκονταν ο Κίτσος Τζαβέλλας με τους άνδρες του, ενισχυμένος από μερικούς άντρες του Νάκου Πανουργιά επιτέθηκαν 4.000 Τούρκοι άτακτοι, κυρίως ένοπλοι Μουσουλμάνοι από τη Θράκη και τη Μακεδονία, υπό τον Σουλεϊμάν πασά της Ζίχνης, που καταγόταν από τη Θράκη. Η μάχη ξεκίνησε γύρω στις 9 το πρωί. Οι Τουρκαλβανοί έκαναν διαδοχικές, λυσσαλέες επιθέσεις, αλλά οι Έλληνες με άριστη κάλυψη τις απέκρουαν. Νωρίς το απόγευμα είχε αρχίσει να κάμπτεται το ηθικό των επιτιθεμένων, οι οποίοι δεν σταματούσαν όμως τις επιθέσεις. Τότε, στο αριστερό τμήμα της τουρκικής παράταξης επιτέθηκαν 200 περίπου Σαλωνίτες (Αμφισσιώτες) που είχαν επικεφαλής τον Γ. Καλμούκη και ήρθαν μέσω Γκιώνας - Παρνασσού. Οι Τουρκαλβανοί αιφνιδιάστηκαν. Ο Γιώργος Τζαβέλλας, ο Λάμπρος Ζάρμπας και ο Γιαννούσης Πανομάρας έκαναν με τους άνδρες τους κι αυτοί επίθεση στο αριστερό τμήμα της τουρκικής παράταξης, οι άνδρες του οποίου υποχωρούσαν προς το κέντρο. Τον πανικό των Τούρκων εκμεταλλεύτηκαν οι Σουλιώτες υπό τους Κίτσο Τζαβέλλα, Δράκο, Περραιβό και Ζέρβα και επιτέθηκαν στο κέντρο των αντιπάλων. Ο Περκόφτσαλης θεώρησε μάταια κάθε περαιτέρω σύγκρουση και οπισθοχώρησε προς τη Γραβιά με τους άνδρες του. Είχαν απομείνει οι Αμπάζ Ντίπρο και Πράχο Πρεβίστα να μάχονται. Νέες ελληνικές επιθέσεις, σε συνδυασμό με τη φυγή των υπόλοιπων έκαναν και αυτούς να οπισθοχωρήσουν. Γύρω στις 6 το απόγευμα, μετά από εννιά ώρες, η μάχη της Άμπλιανης είχε τελειώσει με ελληνικό θρίαμβο, έναν μήνα μόλις μετά το τέλος του πρώτου εμφυλίου και ενώ ακόμα τα πάθη μεταξύ των Ελλήνων δεν είχαν καταλαγιάσει...

Απολογισμός της μάχης της Άμπλιανης

Άγνωστη στους περισσότερους, η μάχη της Άμπλιανης είχε πολύ μεγάλη σημασία, γιατί έβαλε τέλος στα τουρκικά σχέδια για κάθοδο στον Μοριά. Η νίκη ήταν μεγαλειώδης. Τουλάχιστον 500 Τούρκοι σκοτώθηκαν (για «υπέρ τους πεντακοσίους» κάνει μνεία ο Ν. Σπηλιάδης), ενώ συνολικά οι απώλειες των εχθρών (νεκροί και τραυματίες) ήταν περισσότεροι από 2.000. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο Σουλεϊμάν πασάς. Πολλοί Τουρκαλβανοί είτε κυνηγημένοι από Έλληνες, είτε παρασυρόμενοι από άλλους έπεφταν στους γκρεμούς και τσακίζονταν στα βράχια γύρω από την Άμπλιανη. Οι Έλληνες είχαν 9 νεκρούς και 12 τραυματίες (21 συνολικά) ή 37 νεκρούς και τραυματίες κατά τον Δ. Κόκκινο. Η πολεμική λεία των Ελλήνων ήταν πλούσια: η σκηνή του Γιουσούφ Περκόφτσαλη, τα δύο κανόνια, πολεμοφόδια, 23 σημαίες, άλογα, ανάμεσά τους και αυτό του Περκόφτσαλη, αποσκευές των Τούρκων κ.ά.

Επίλογος

Μετά την ήττα στην Άμπλιανη, ο Δερβίς δεν προέβη σε καμία άλλη ενέργεια το καλοκαίρι του 1824. Οι Έλληνες απέδειξαν ότι όταν είναι ενωμένοι μεγαλουργούν. Ο Ομέρ Βρυώνης, όχι μόνο δεν κινήθηκε προς τη Ναύπακτο (παρέμεινε μεταξύ Ιωαννίνων και Άρτας), αλλά κατηγορούσε τους άλλους για την ήττα στην Άμπλιανη. Από τη στοιχειώδη γνώση της Επανάστασης του 1821 που διαθέτουμε φαίνεται καθαρά ότι οι υψηλόβαθμοι Τούρκοι στρατιωτικοί της εποχής ήταν, ευτυχώς για μας, κάκιστοι. Ο μόνος ικανός, ο Χουρσίτ πασάς συκοφαντήθηκε στον σουλτάνο και αυτοκτόνησε. Ο Κιουταχής, λίγα χρόνια μετά την Επανάσταση συνετρίβη από τον Ιμπραήμ, κατά τον πόλεμο Αιγυπτίων - Οθωμανών. Μηχανορραφίες και συκοφαντίες συμπλήρωναν το παζλ της ανικανότητάς τους. Το μεγάλο πρόβλημα για την Ελλάδα ήταν ο Ιμπραήμ, ο στρατός του οποίου ήταν όχι μόνο πολυπληθής, αλλά και οργανωμένος κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, από Γάλλους αξιωματικούς. Αν οι Τούρκοι νικούσαν στην Άμπλιανη και περνούσαν στον Μοριά (με ή χωρίς τον Ομέρ Βρυώνη...), με την άφιξη του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο η κατάσταση θα ήταν δραματική για τους προγόνους μας. Ευτυχώς, η πείρα και η άριστη γνώση κάθε περιοχής (βλ. γέρο - Πανουργιάς), η γενναιότητα και ο ενθουσιασμός των υπολοίπων, το πολεμικό dna των Σουλιωτών και οι ενισχύσεις του Γεώργιου Καλμούκη (τον οποίο μάλλον δεν γνωρίζει κανένας σήμερα...), Υδραίου στην καταγωγή, απέτρεψαν αυτό το ενδεχόμενο και έδωσαν μια, καθοριστικής σημασίας για την Επανάσταση, νίκη στην Ελλάδα...

Πηγές:
- "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", τ. ΙΒ', ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ
- ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Α. ΚΟΚΚΙΝΟΥ, "Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΣ", Τόμος 4, ΕΚΔΟΣΕΙΣ "ΜΕΛΙΣΣΑ", 1974
- ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ, "Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821", Τόμος γ', ΤΡΙΤΗ ΕΚΔΟΣΗ, ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Σ.Ι. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, 2018
-  stratistoria.wordpress, "Μάχη στην Άμπλιανη Φωκίδας, 14 Ιουλίου 1824"