Από τον Σταύρο στην Ινές Νιάρχου: Η δυναστεία της τέχνης και τα μυστικά της έρχονται στο Κουκάκι

Κάποιοι γονείς δεν αφήνουν τίποτα στα παιδιά τους. Κάποιοι αφήνουν ένα σπίτι, ένα χωράφι, περιουσίες μικρές ή μεγάλες. Ο Σταύρος Νιάρχος, σε μία ενδεικτική της μεγαλοφυΐας του κίνηση, άφησε στους γιους του, εκτός από τη ναυτιλιακή αυτοκρατορία, το ρευστό και τα ακίνητα, μια τεράστια συλλογή έργων τέχνης. Ηξερε ότι αν τα παιδιά του είναι έξυπνα θα κεφαλαιοποιούσαν τις γνώσεις και τα έργα τέχνης που κατέχουν και θα γιγάντωναν την περιουσία τους από αυτά.

Ετσι, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η Ινές-Σοφία, η κόρη του δευτερότοκου γιου του Σταύρου Νιάρχου, Σπύρου, ανοίγει μια γκαλερί έργων τέχνης στην Αθήνα. Ο θείος της Φίλιππος και ο πατέρας της έχουν στα χέρια τους μία από τις πέντε σημαντικότερες συλλογές έργων τέχνης στην ανθρωπότητα.

Η συλλογή των $3 δισ.

Το μήλο πέφτει κάτω από τη μηλιά. Η Ινές-Σοφία Νιάρχου φαίνεται ότι μοιάζει περισσότερο στον πατέρα της και λιγότερο στη μητέρα της, Δάφνη Γκίνες, αν λάβει κανείς υπόψη ότι, εκτός από την αγάπη της για την τέχνη, είναι ένας άνθρωπος ιδιαίτερα χαμηλών τόνων. Γεγονός δύσκολο, αν κατάγεται κανείς από μια τόσο ονομαστή δυναστεία και έχει την ευτυχία να θαυμάσει στον ιδιωτικό του χώρο αριστουργήματα που οι... κοινοί θνητοί γνωρίζουν, θαυμάζουν, αλλά δεν θα αντικρίσουν ποτέ από κοντά.

Οι ειδήμονες του χώρου της τέχνης λένε ότι, αν η οικογένεια Νιάρχου αποφάσιζε να πουλήσει τη συλλογή της, θα προκαλούσε τέτοιο σεισμό στο χρηματιστήριο της τέχνης που δεν θα συνερχόταν ποτέ.

Είναι τέτοιο το μέγεθος της συλλογής που ξεκίνησε ο Σταύρος Νιάρχος και συνεχίζουν τα παιδιά του, που το «Forbes» την εκτιμά μεταξύ 2,5-3 δισ. δολαρίων και την ορίζει ως την κύρια πηγή πλούτου της οικογένειας. Το να παράγει πλούτο μια συλλογή από πίνακες μοιάζει παράλογο στον αδαή. Κι όμως, η οικογένεια Νιάρχου έχει κεφαλαιοποιήσει τη σχέση της με την τέχνη και διαφεντεύει το χρηματιστήριό της με έξυπνες πωλήσεις και αγορές έργων τεράστιας αξίας.

Το ευρύ κοινό γνωρίζει πως τα περισσότερα κομμάτια σημαντικών έργων τέχνης του Βίνσεντ Βαν Γκογκ που βρίσκονται στα χέρια ιδιωτών είναι σε αυτά των Νιάρχων. Οι πιο αξιόλογοι πίνακες του διάσημου Ολλανδού ζωγράφου, μεταξύ των οποίων τις δύο αυτοπροσωπογραφίες του, αυτή με τον επίδεσμο στο κομμένο αυτί του και αυτή με την πίπα στο στόμα, βρίσκονται στη συλλογή του Νιάρχου. Τριάντα αυτοπροσωπογραφίες δημιούργησε ο Βαν Γκογκ μεταξύ 1886-1889, όσο έμεινε στο άσυλο-ψυχιατρείο του Αγίου Παύλου, και οι περισσότερες εικάζεται ότι βρίσκονται στην ιδιωτική συλλογή της οικογένειας Νιάρχου. Φυσικά, η συλλογή Νιάρχου περιέχει αυθεντικά έργα Ελ Γκρέκο, Ντεγκά, Γκογκέν, Γκόγια, Μονέ, Ρενουάρ, Πικάσο, Σεζάν, Ματίς, Γουόρχολ και Μπασκιά.

Ο έλεγχος του χρηματιστηρίου

Η συλλογή Νιάρχου είναι δυναμική, δηλαδή μεταβάλλεται μέσα στον χρόνο, με την πώληση κομματιών (ή τη δωρεά συχνά) που κρίνεται ότι είναι ξεπερασμένα ή αποτελούν καλύτερη κίνηση αν πουληθούν και αντικατασταθούν με άλλα που είναι επενδυτικά ή ιστορικά σημαντικότερα. Σε αυτή, λοιπόν, υπήρχαν εδώ και δεκαετίες πίνακες του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά, του ιδιοφυούς Αφροαμερικανού ζωγράφου που έκανε μικρή καριέρα στην τέχνη, λόγω του θανάτου του από ναρκωτικά το 1988, σε ηλικία μόλις 27 ετών.

Αυτό που λίγοι γνωρίζουν είναι ο τρόπος με τον οποίο οι Νιάρχοι δημιούργησαν τον μύθο του Μπασκιά, πίνακες του οποίου έχουν φτάσει σήμερα να πωλούνται έως και εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια. Διόλου άσχημα, αν σκεφτεί κανείς ότι ο πίνακας «Untitled (Skull)» που έπιασε 110 εκατ. το 2017 είχε πουληθεί αντί 4.000 δολαρίων 35 χρόνια νωρίτερα από τον ζωγράφο, που κατάφερνε να πουλά τα έργα του για 200-300 δολάρια.

Ο Αντι Γουόρχολ είχε εντοπίσει το ταλέντο του Μπασκιά, όταν έκανε στους τοίχους των φτωχογειτονιών της Νέας Υόρκης τα εμβληματικά γκράφιτι με την υπογραφή «SAMO» που παρέπεμπε στο «Same Old Shit». Κανείς τότε δεν πίστευε ότι ο Αφροαμερικανός θα γινόταν κάτι σημαντικό στον κόσμο της τέχνης. Αυτό άλλαξε εν μια νυκτί. Το 1982 ένας άγνωστος συλλέκτης πλήρωσε το μυθικό ποσό των 3,3 εκατ. δολαρίων για να αγοράσει την «Αυτοπροσωπογραφία» του Μπασκιά. Παρότι αναφερόταν πως αγοράστηκε σε τιμή 5,5 φορές υψηλότερη από τη μέση τιμή που πετύχαιναν τα έργα του, η πραγματικότητα είναι ότι οι πίνακές του πωλούνταν έως εκείνη την ημέρα σε τιμές κόστους. Και κάπως έτσι, ο μυστηριώδης συλλέκτης πέτυχε το «Basquiat Boom» στρέφοντας την προσοχή όλων των συλλεκτών στον καλλιτέχνη και εκτοξεύοντας τεχνητά και την αξία των άλλων έργων του.

Αυτό που αποκαλύφθηκε αρκετά χρόνια αργότερα ήταν ότι ο μυστηριώδης αγοραστής ήταν η οικογένεια Νιάρχου, η οποία είχε προηγουμένως αποκτήσει αρκετά έργα του Μπασκιά, έχοντας παροτρυνθεί από τον Γουόρχολ, με τον οποίο διατηρούσε φιλικές σχέσεις. Τόσο φιλικές που τρία χρόνια αργότερα ο Φίλιππος Νιάρχος ανέθεσε στον Γουόρχολ να δημιουργήσει μια σειρά από μεταξοτυπίες χρησιμοποιώντας αξονικές τομογραφίες εγκεφάλου του πρώτου. Ετσι δημιουργήθηκε η σειρά «Philip’s Skull», ένα από τα διασημότερα και ακριβότερα έργα που άφησε παρακαταθήκη στην ανθρωπότητα ο Γουόρχολ.

H συνταγή του Σταύρου

Σήμερα η «Αυτοπροσωπογραφία» του Μπασκιά κοστολογείται μεταξύ 30-60 εκατ. δολαρίων και αποτελεί ιερό δισκοπότηρο των συλλεκτών σύγχρονης τέχνης και οι μεταξοτυπίες με το κρανίο του Φίλιππου Νιάρχου συνιστούν μέρος της συλλογής (13 πίνακες) «Skulls», που αξίζει περισσότερα από 7,5 εκατ. δολάρια. Με τον ίδιο τρόπο στη συλλογή Νιάρχου προστέθηκε το 1994 το έργο του Γουόρχολ «Shot Red Marilyn» (αγοράστηκε σε δημοπρασία του οίκου Christie’s αντί 3,63 εκατ. δολαρίων), ενώ το 2007 έσπασαν πάλι ρεκόρ αγοράζοντας στην ιλιγγιώδη τιμή των 17 εκατ. δολαρίων το έργο του «Green Burning Car I» (1963).

Τα παραπάνω κάθε άλλο παρά τυχαία είναι, αφού αποτελούν στρατηγική που χάραξε ο πατριάρχης της οικογένειας, ο θρυλικός εφοπλιστής Σταύρος Νιάρχος, ο οποίος δημιούργησε την ομώνυμη συλλογή έργων τέχνης. Ο Νιάρχος τάραξε τα νερά στις 9 Μαΐου 1989, όταν σε δημοπρασία του οίκου Sotheby’s στη Νέα Υόρκη τίναξε την μπάνκα στον αέρα αγοράζοντας στο ιστορικό ποσό των 47,9 εκατ. δολαρίων τον εμβληματικό πίνακα του Πάμπλο Πικάσο «Yo, Picasso» (1901). Ηταν μια ιστορική αγορά, αφού το «Yo, Picasso» έγινε το δεύτερο πιο ακριβό έργο τέχνης στον κόσμο που είχε πουληθεί ποτέ σε δημοπρασία, πίσω από τις «Ιριδες» του Βαν Γκογκ. Ο πίνακας δεν έχει ξαναβγεί στην αγορά από το 1989. Ωστόσο, δεδομένου ότι άλλα κορυφαία έργα του Πικάσο ξεπερνούν πλέον εύκολα τα 100-150 εκατ. δολάρια σε δημοπρασίες, η σημερινή εκτιμώμενη αξία του «Yo, Picasso» θεωρείται πολλαπλάσια της αρχικής τιμής αγοράς του.

H Two Boots Gallery

To 2015-2016 ο γιος του Φίλιππου Νιάρχου, Τεό, άνοιξε τη δική του γκαλερί έργων τέχνης και πρότζεκτ στο 6817 της λεωφόρου Μέλροουζ στο Χόλιγουντ, αγοράζοντας σχεδόν ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο, στο οποίο διαφήμιζε έργα σύγχρονης τέχνης από νέους καλλιτέχνες όπως ο Ντάνιελ Πφλουμ και ο Στιβ Μπίσοπ. Δέκα χρόνια αργότερα και καθώς ο Τεό έχει ανοίξει και δεύτερη γκαλερί με την αδελφή του Ευγενία στο Λος Αντζελες, είναι η σειρά της ξαδέρφης τους να κάνει κάτι παρόμοιο.

Αυτή τη φορά το εγχείρημα πραγματοποιείται στο Κουκάκι. Από τις 10 Ιουλίου η μικρότερη κόρη του Σπύρου Νιάρχου και της κληρονόμου της ζυθοποιίας Guiness, Δάφνης Γκίνες, Ινές-Σοφία Νιάρχου, λειτουργεί επί της οδού Φιλοπάππου την άρτι ιδρυθείσα Two Boots Gallery ΙΚΕ. Σκοπός της εταιρείας είναι ο σχεδιασμός, η οργάνωση και πραγματοποίηση δημόσιων και ιδιωτικών εκθέσεων έργων τέχνης, η λειτουργία γκαλερί πάσης φύσεως έργων τέχνης, η παραγωγή και εμπορία, είτε σε φυσικό χώρο είτε διαδικτυακά, έργων τέχνης και συλλεκτικών αντικειμένων, η παροχή υπηρεσιών επιμέλειας εκθέσεων και συναφών εκδηλώσεων. Ακόμη, η διοργάνωση και υλοποίηση εκπαιδευτικών και ερευνητικών προγραμμάτων, εργαστηρίων, ομιλιών, εκθέσεων, αγορών, φεστιβάλ, πολιτιστικών εκδηλώσεων, η παροχή υπηρεσιών εκπροσώπησης και προώθησης καλλιτεχνών κ.ά.

Το αρχικό μετοχικό κεφάλαιο της Two Boots Gallery έχει οριστεί σε 25.000 ευρώ, διαιρούμενο σε 25.000 εταιρικά μερίδια κεφαλαιακών εισφορών, ονομαστικής αξίας 1 ευρώ το καθένα. Ωστόσο, ο συνολικός αριθμός των εταιρικών μεριδίων ανέρχεται σε 50.000 (ονομαστικής αξίας 1 ευρώ το καθένα), τα οποία αντιστοιχούν σε 25.000 μερίδια κεφαλαιακών εισφορών, 25.000 μερίδια εξωκεφαλαιακών εισφορών. Η Ινές-Σοφία Νιάρχου κατέβαλε τις 25.000 ευρώ των κεφαλαιακών εισφορών και ο Rafael Wallon-Brownstone θα παρέχει στην εταιρεία διαχειριστικές υπηρεσίες για πέντε έτη, εισφορά η οποία αποτιμήθηκε συνολικά σε 25.000 ευρώ. Ετσι η εταιρεία έχει δύο μετόχους με ποσοστό 50% έκαστος.

Συμμέτοχος και συνεργάτης της Ινές, λοιπόν, είναι ο Παριζιάνος καλλιτέχνης, μουσικός παραγωγός, DJ σε κλαμπ του Παρισιού, της Νέας Υόρκης, του Τόκιο, του Σάο Πάολο, του Βερολίνου αλλά και συνεργάτης fashion brands όπως Marios Schwab, Christian Cota, Yigal Azrouel. Ο «Ραφ», όπως τον αποκαλούν οι φίλοι του, δούλεψε στο περιοδικό «Snatch», ασχολήθηκε με την τέχνη και τη μουσική, ώσπου εγκατέλειψε τα πάντα και άνοιξε izakaya εστιατόρια στο Παρίσι και στο Κέιπ Τάουν. Αυτό μέχρι να ερωτευτεί την Αθήνα, στην οποία έχει ανοίξει οινομαγειρείο με δύο φίλους του, ακολουθούμενο από άλλες επιχειρήσεις εστίασης και τουρισμού στην Ελλάδα.

Το τελευταίο έργο

Η διαχείριση της γκαλερί είναι το τελευταίο έργο που αναλαμβάνει ο Ραφ και ίσως η σημαντικότερη δουλειά του. Οχι μόνο λόγω του ονόματος της συνεργάτιδός του, αλλά και των πολλαπλών και πολυεπίπεδων ερμηνειών και σημασιών που επιδέχεται η επιλογή του ονόματος Two Boots για την γκαλερί. Θα μπορούσε να αποτελεί μια παραπομπή στη διάσημη συλλογή έργων τέχνης της οικογένειας Νιάρχου, ένα από τα διασημότερα έργα της οποίας είναι το «A pair of boots» ή «Two boots» του Βαν Γκογκ.

Αυτό το αριστούργημα μελετάται ευρέως στην ιστορία της τέχνης και τη φιλοσοφία (κυρίως από τον Μάρτιν Χάιντεγκερ) ως ένα βαθύ σύμβολο της πορείας του καλλιτέχνη και της ουσίας της ακατέργαστης, ανεπιτήδευτης αλήθειας στην τέχνη.

Η ονομασία ενός χώρου τέχνης με βάση αυτή την έννοια τιμά την κλασική ιστορία της τέχνης, ενώ σηματοδοτεί μια προσεκτικά επιμελημένη προσέγγιση στα σύγχρονα έργα.
Θα μπορούσε, όμως, να αποτελεί ένα νεύμα στην πρωτοποριακή κληρονομιά της μητέρας της Ινές, του θρυλικού fashion icon, σχεδιάστριας και συλλέκτριας έργων τέχνης, Δάφνης Γκίνες.

Αλλωστε, είναι παγκοσμίως γνωστή για τις πρωτοποριακές επιλογές της στον χώρο της μόδας, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τα εμβληματικά της παπούτσια και μπότες Alexander McQueen, που αψηφούν τη βαρύτητα. Και εδώ έρχεται η πιθανή σύνδεση με τη γκαλερί: Η λέξη «Boots» (μπότες) μπορεί να αποτελεί ένα παιχνιδιάρικο αφιέρωμα στην υψηλή μόδα, στη φορετή τέχνη και την εκκεντρική, πρωτοποριακή κληρονομιά στυλ που κληρονόμησε από την πλευρά της μητέρας της.

Φωτογραφία: Getty images / Ideal image