Megafires, ο νέος εφιάλτης της Ευρώπης: Το φαινόμενο των πυρονεφών και οι επιπτώσεις

Το πεπερασμένο των δυνάμεων που διαθέτει η ανθρώπινη κοινότητα σήμερα απέναντι στις φυσικές καταστροφές ανέδειξε, με θανάσιμα οδυνηρό τρόπο, το κύμα των πυρκαγιών που σαρώνει την Ελλάδα αλλά και την Ευρώπη. Κατ’ αρχάς, το όριο της αυτοπροστασίας, ακόμη και ανθρώπων που εξ επαγγέλματος ή εν πάση περιπτώσει συνειδητά καταπιάνονται με την αντιμετώπιση πυρκαγιών, υπογράμμισε η τραγική απώλεια εν ώρα καθήκοντος των τριών πυροσβεστών στο Ρέθυμνο και το Γύθειο. Ο εποχικός Παντελής Διαμαντάκης, ο 5ετούς υποχρέωσης Εμμανουήλ Στρατηδάκης και ο ανθυποπυραγός Κωνσταντίνος Λαιμοδέτης χάθηκαν προσπαθώντας να σώσουν ζωές άλλων, περιουσίες, το ίδιο το φυσικό περιβάλλον που αποτελεί πάντα το πρώτο θύμα κάθε πυρκαγιάς.

Την ίδια στιγμή, όμως, πεπερασμένες αποδείχθηκαν και οι υπάρχουσες τεχνικές δυνατότητες των πυροσβεστικών δυνάμεων - και δη πανευρωπαϊκά. Τα πυροσβεστικά αεροσκάφη και τα ελικόπτερα αδυνατούν να επιχειρήσουν όταν οι άνεμοι αγγίζουν τα 12 μποφόρ, με ριπές ταχύτητας 120 χλμ./ώρα και πλέον, οι οποίες αποσταθεροποιούν επικίνδυνα κάθε εναέριο μέσο.

Αλλά ακόμη και τα πλωτά διασωστικά χρειάστηκε να παλέψουν με κύματα πρωτοφανούς μεγέθους και ισχύος προκειμένου να προσεγγίσουν τους εγκλωβισμένους από την πυρκαγιά στη νότια ακτογραμμή της Κρήτης. Εκεί όπου, συνήθως, το φυσικό ανάγλυφο της περιοχής δημιουργεί υπήνεμα σημεία. Είναι όμως ακριβώς αυτό το «συνήθως» που έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί: η κλιματική κρίση είναι ο προφανής αυτουργός μιας τεράστιας μεταβολής στην ένταση των πυρκαγιών και των καταστροφών που αυτές προκαλούν.

Στην εποχή των megafires, την οποία πλέον διανύει η ανθρωπότητα, ο μόνος παράγοντας που μοιάζει να μην έχει όρια είναι η σφοδρότητα και η μανία των καταστροφικών φαινομένων. Οι πυρκαγιές είναι μεγαλύτερες και ισχυρότερες από ποτέ, σε βαθμό ώστε, αντί να επηρεάζονται απλώς από τις κλιματικές συνθήκες, τις εκμεταλλεύονται και τις ξεπερνούν. Οι megafires δημιουργούν το δικό τους κλίμα, στα δικά τους μέτρα - μια ασύλληπτη κόλαση πυρός και καπνού που ορθώνεται καθ’ ύψος, αντί να καλύπτει μόνο κατά πλάτος τη φλεγόμενη περιοχή και έχει τη δύναμη να αυτοσυντηρείται κόντρα σε κάθε απόπειρα κατάσβεσης, αλλά και να αναπαράγεται.

Το μαύρο ρεκόρ του Εβρου

Το παράδοξο με την περίπτωση της Ελλάδας, όπως ίσως και με ολόκληρη την Ευρώπη, έγκειται στην έλλειψη κρουσμάτων megafire. Εναν τύπο γιγαντιαίας πυρκαγιάς, ο οποίος έχει ταυτιστεί με τις ΗΠΑ, την Αυστραλία κ.λπ. Παρ’ όλα αυτά, η χειρότερη megafire επί ευρωπαϊκού εδάφους παραμένει εκείνη που τον Αύγουστο του 2023 κατέκαψε τον Εβρο, συμπεριλαμβανομένου πολύ μεγάλου τμήματος από το παρθένο και προστατευόμενο δάσος της Δαδιάς, σε μια συνολική έκταση 966,1 τ.χλμ.

Η γιγαντιαία πυρκαγιά που εκδηλώθηκε προ ημερών στη Γαλλία, προτού υποχωρήσει και οριοθετηθεί, εκτόξευσε την ετήσια συνολική καταστροφή πολύ κοντά σε αυτήν της Δαδιάς. Ενδεικτικά, έως ότου ξεσπάσει το τελευταίο κύμα πυρός, η Γαλλία είχε χάσει από τη φωτιά 43.660 εκτάρια. Μέσα σε μερικές ημέρες κάηκαν μεγαλύτερες εκτάσεις από όσες είχαν καταστραφεί τους προηγούμενους έξι μήνες, αναλογικά τέσσερις φορές περισσότερες από το εμβαδόν του Παρισιού. Σήμερα ο απολογισμός της καταστροφής από την τελευταία megafire ανεβάζει την καμένη γη στα 91.024 εκτάρια ή 910,24 τ. χλμ., με διάστημα αναφοράς από την αρχή του έτους μέχρι και πριν από μία εβδομάδα περίπου. Και ενώ κανείς δεν θέλει να φανταστεί τι επιφυλάσσει ο Αύγουστος, ο πιο καυτός μήνας του χρόνου για τη Γηραιά Ηπειρο.

Βίντεο από τη μάχη με τις φλόγες στη Γαλλία:



Η Ισπανία, παρομοίως με τη Γαλλία, αποτελεί και αυτή μία επιβεβαίωση ότι η επιδημία των wild fires πλήττει πλέον και την Ευρώπη: περισσότερα από 75.000 εκτάρια υπολογίζεται πως κάηκαν φέτος, ενώ οι τρεις από τις πέντε χειρότερες πυρκαγιές στην νεότερη Ιστορία της Ισπανίας εκδηλώθηκαν την τελευταία διετία, γεγονός που μαρτυρά από μόνο του σχεδόν οτιδήποτε χρειάζεται να γνωρίζει κανείς για την τροχιά που διαγράφουν οι ευρωπαϊκές megafires.

Βίντεο από τη μεγαλύτερη δασική φωτιά στην ιστορία της Ισπανίας:

Φλόγες γεννούν φλόγες

Ο πληθυσμός που αναγκάστηκε να εκκενώσει άμεσα τις φλεγόμενες περιοχές -μόνιμοι κάτοικοι αλλά και διερχόμενοι, καθώς οι πυρκαγιές εκδηλώθηκαν μεσούσης της τουριστικής σεζόν- στη νοτιοδυτική Γαλλία, μαζί με την κεντρική και ανατολική Ισπανία ανήλθαν σε 330.000 άτομα. Η αγωνία και η αναστάτωση στο μακρο- αλλά και το μικρο-επίπεδο είναι τρομακτικές σε κλίμακα, ακόμη και αν δεν συνοδεύονται από την οδύνη για απώλειες ζωής οικείων ή περιουσιακών στοιχείων.

Πυρκαγιές αυτού του μεγέθους ήταν ένα εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο για την Ευρώπη, τουλάχιστον έως το 2017. Εκείνη τη χρονιά η Πορτογαλία βρέθηκε στο επίκεντρο μιας λαίλαπας πολλαπλών πύρινων πληγμάτων που αιφνιδίασαν και κατέκαψαν τη χώρα. Εκτοτε, όμως, ο ρυθμός των ολομέτωπων επιθέσεων από τη φωτιά εντάθηκε θεαματικά, καθώς το 2021 σημειώθηκαν 13 μεγάλες πυρκαγιές στην Ευρώπη, σχεδόν διπλάσιες (22) το 2022, ενώ το 2023 υπήρξε μια κάμψη, με 9, οι οποίες αυξήθηκαν στις 11 το 2024 και 18 το 2025. Δυστυχώς, η Ελλάδα ήταν πολύπαθη πρωταγωνίστρια, ανεξαρτήτως του συνολικού αριθμού των υπερμεγέθων πυρκαγιών. Μάλιστα, οι δύο από τις τρεις χειρότερες megafires που σημειώθηκαν στην περιοχή της Μεσογείου συνέβησαν στη χώρα μας. Η τρίτη ήταν στη Θαμόρα της Ισπανίας, το 2022. Οι άλλες δύο ήταν στον Εβρο το 2023 και στην Εύβοια το 2021.

Αναζητώντας το γιατί πίσω από τη βίαιη μεταβολή στο προφίλ των πυρκαγιών εσχάτως, όπως και μια απάντηση στην ενστικτώδη διερώτηση εάν το μέλλον προδιαγράφεται ακόμη πιο ζοφερό, μία από τις πλέον έγκυρες φωνές, με διεθνή αναγνώριση ως αυθεντία, είναι ο λόγος του πυρομετεωρολόγου δρος Θεόδωρου Γιάνναρου. Σε διαδοχικές συνεντεύξεις του σε ΜΜΕ εντός και εκτός Ελλάδας, ο δρ Γιάνναρος επισημαίνει ορισμένα κρίσιμα στοιχεία.

Οπως ότι φωτιές τόσο μεγάλης κλίμακας δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται κατά μέτωπο, διότι ούτε οι εναέριες ούτε οι επίγειες δυνάμεις πυρόσβεσης είναι σε θέση να κατευνάσουν το κολοσσιαίο θερμικό φορτίο, σε συνδυασμό με την ορμή και το άνοιγμα της πύρινης επέλασης. «Είναι ζήτημα φυσικής», παρατηρεί ο δρ Γιάνναρος, ο οποίος επίσης έχει εισαγάγει στη δημόσια συζήτηση τη διάσταση της διαμόρφωσης ενός ζοφερού μικροκλίματος από την ίδια την πυρκαγιά. Στο πλαίσιο αυτό, ο δρ Γιάνναρος κάνει λόγο για φαινόμενα όπως το πυρονέφος και η πυροσωρειτομελανία (PyroCb). Συγκεκριμένα, όπως εξηγεί ο Ελληνας πυρομετεωρολόγος, «η ισχυρή ανοδική κίνηση του θερμού αέρα παράγει ένα νέφος που θα εκτονώσει την ενέργειά του σε μια καταιγίδα.

Το νέφος αυτό προκαλεί μεταβολές στα χαρακτηριστικά των ανέμων, με ριπές ακραίας ταχύτητας - ακόμη και κεραυνούς. Ετσι, η ίδια η πυρκαγιά πυροδοτεί νέες εστίες, ενδεχομένως σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων μακριά από το αρχικό μέτωπο».

Οπως παρατηρεί ο ίδιος, οι πυρκαγιές της κλίμακας Γαλλίας και Ισπανίας ανήκουν στις megafires και ξεφεύγουν από τα συνήθη μέτρα. «Αποτελούν “συζευγμένο σύστημα ατμόσφαιρας πυρκαγιάς”, όπου ουσιαστικά η φωτιά παράγει τόσο υψηλή θερμότητα ώστε ενδέχεται να δημιουργήσει τον δικό της καιρό, ο οποίος τελικά εκδηλώνεται μέσω ενός σύννεφου που μοιάζει με καταιγίδα. Εχει την ίδια δομή με τα κανονικά σύννεφα που παράγουν τις καταιγίδες, αυτό όμως το γεννά η φωτιά. Οταν συμβαίνει αυτό, γίνεται η έναρξη ενός βρόχου ανατροφοδότησης μεταξύ της φωτιάς και της ατμόσφαιρας, καθώς η φωτιά μεταβάλλει την ατμόσφαιρα και εν συνεχεία η ατμόσφαιρα ανατροφοδοτεί τη συμπεριφορά της φωτιάς στην επιφάνεια. Πραγματικά ένας φαύλος κύκλος, με πολύ σοβαρές επιπτώσεις για τις επίγειες πυροσβεστικές δυνάμεις, καθώς και για τις εναέριες, εφόσον τα πολύ ισχυρά ανοδικά ρεύματα του θερμού αέρα εμποδίζουν τα αεροσκάφη να πλησιάσουν στο κατάλληλο ύψος ώστε να πραγματοποιήσουν ρίψεις νερού».

Σύννεφα φωτιάς

Το πυρονέφος προβλέπεται ότι θα γίνει η μορφή του καινούριου εφιάλτη για ολόκληρο τον πλανήτη, ως παρενέργεια της υπερθέρμανσής του. Οσοι προσπαθούν να εκλαϊκεύσουν το συγκεκριμένο πυρομετεωρολογικό φαινόμενο ξεκινούν από τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του. Σε μια πρώτη φάση περιγράφεται ως «dust devil», δηλαδή κονιορτοστρόβιλος, μοιάζοντας εξωτερικά με τους σχετικά ακίνδυνους αμμοδαίμονες που εμφανίζονται ενίοτε σε άνυδρες περιοχές, στην Αφρική, στην Αυστραλία, τις ΗΠΑ κ.α.

Σε επόμενο στάδιο, το πυρονέφος «φουντώνει», προσκτώντας πολύ μεγάλη πυκνότητα καπνού και θερμού αέρα, θυμίζοντας εξωτερικά κουνουπίδι. Τότε, όμως, τα πράγματα είναι πλέον πολύ δύσκολα, καθώς επίκειται μια καταιγίδα φωτιάς.
Σύμφωνα με τον δρα Γιάνναρο, «το πυρονέφος είναι ένας κονιορτοστρόβιλος, μόνο που δεν είναι φτιαγμένος από άμμο, αλλά από φωτιά. Και δεν μπορούμε να πούμε ότι δημιουργείται σε μια ορισμένη θερμοκρασία».

Οι συνθήκες που ευνοούν τη δημιουργία πυρονεφών και πυροσωρειτομελανιών είναι παρόμοιες με αυτές που γεννούν ξηρές καταιγίδες, δηλαδή πολύ θερμοί, ξηροί άνεμοι σε μικρό ύψος από το έδαφος, με πιο υγρά και κρύα ανώτερα στρώματα στην ατμόσφαιρα. Ο καυτός αέρας, μαζί με τον καπνό, ανυψώνεται με μεγάλη ταχύτητα από τις φλόγες της πυρκαγιάς. Καθώς ανέρχεται και η θερμοκρασία του πέφτει, οι υδρατμοί συμπυκνώνονται γύρω από τη στάχτη. Ακολούθως τα σταγονίδια μετατρέπονται σε κρυστάλλους, οι οποίοι συγκρούονται μεταξύ τους, δημιουργώντας ηλεκτρικό πεδίο και εκκενώσεις, περίπου όπως συμβαίνει σε μια συνήθη καταιγίδα. Από τη στιγμή αυτή αρχίζει η αντίστροφη πορεία, με το φαινόμενο να χαράσσει καθοδική τροχιά, εν είδει επιπλέον ενισχυτικού της μαινόμενης πυρκαγιάς.

Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά τη Γαλλία. Αφού η φωτιά ξέσπασε στις 22 Ιουλίου κοντά στο χωριό Σομός, περίπου 40 χλμ. από το Μπορντό, στην περιφέρεια της Γιρόνδης, στο νοτιοδυτικό άκρο της Γαλλίας. Το Σομός, γνωστότερο πλέον ως το «καταραμένο χωριό», θεωρείται το σημείο εκκίνησης της πυρκαγιάς που αφάνιζε τη γύρω περιοχή επί μερόνυχτα, αναγκάζοντας 220.000 ανθρώπους να τραπούν σε φυγή για να γλιτώσουν από τις φλόγες.

Δύο ημέρες μετά την έναρξη της πυρκαγιάς, περίπου μετά την ανατολή του ηλίου, οι πυροσβέστες και οι μετεωρολόγοι ανέφεραν τον σχηματισμό πυροσωρειτομελανίας. Κατά τις βραδινές ώρες, το φαινόμενο υποχώρησε ελαφρώς, πιθανώς χάρη στην αύξηση της υγρασίας στην ατμόσφαιρα. Κατόπιν όμως ανέκαμψε, ακολουθώντας έναν κύκλο έντασης και σχετικής ύφεσης που επαναλήφθηκε αρκετές φορές.

Ο ρόλος της υπερθέρμανσης

Το World Weather Attribution είναι ένα παρατηρητήριο της κλιματικής αλλαγής, το οποίο από το 2014, όταν και ιδρύθηκε από τον αείμνηστο πλέον Ολλανδό φυσικό και μετεωρολόγο δρ Γκέερτ Γιαν φαν Ολντεμποργκ και τη Γερμανίδα μετεωρολόγο δρα Φριντερίκε Οτο, δημοσιεύει επιστημονικές αναλύσεις των φαινομένων σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Καθώς συνδυάζει εμπειρία, γνώση και παρατήρηση από μια ομάδα ειδικών οι οποίοι εργάζονται σε διάφορα κέντρα ανά τον κόσμο, προσπαθεί να δώσει αναλυτικές και έγκυρες απαντήσεις σε θεμελιώδη ερωτήματα. Οι ειδικοί προσπαθούν να εξηγήσουν τόσο το τι συμβαίνει τώρα με τις megafires σε συνάρτηση με τα αίτια που κρύβονται πίσω από τη δραματική επιδείνωση των ακραίων εξάρσεων, όσο και τη σύνδεση των κολοσσιαίων πυρκαγιών με την κλιματική κρίση.

Στην προκειμένη περίπτωση και εξ αφορμής των megafires σε Γαλλία και Ισπανία, το worldweatherattribution.org εκθέτει μια σειρά από συμπεράσματα. Σταχυολογώντας τα πιο σημαντικά εξ αυτών, πληροφορείται κανείς ότι «κατά τις εβδομάδες που προηγήθηκαν των πυρκαγιών, υπήρξε σειρά ακραίων καυσώνων και ήπιων βροχοπτώσεων, σε μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης, καιρικά φαινόμενα μάλλον ασυνήθιστα για την εποχή. Πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή αύξησε την πιθανότητα εμφάνισης αυτών των θερμών και ξηρών χαρακτηριστικών του καιρού, τα οποία διαδραμάτισαν καταλυτικό ρόλο στη γένεση των ακραίων καιρικών συνθηκών, που με τη σειρά τους επιτάχυναν την εκδήλωση των πυρκαγιών».

Μια δεύτερη παρατήρηση εμβαθύνει στα μετεωρολογικά δεδομένα: «Οι χειμερινές βροχοπτώσεις, οι οποίες ξεπέρασαν τον μέσο όρο, δημιούργησαν αυξημένη υγρασία στο έδαφος, ενισχύοντας τη βλάστηση. Ωστόσο, ακολούθησαν ασυνήθιστα ξηρές και θερμές συνθήκες, οι οποίες εξάντλησαν την υγρασία του εδάφους, ιδίως στην επιφάνεια, γεγονός κρίσιμης σημασίας για την ξήρανση των αγρωστωδών και άλλων φυσικών καυσίμων υλών. Επιπλέον, η ξηρασία και η ζέστη αύξησαν την πίεση για εξασφάλιση της απαραίτητης υγρασίας στην αυτοφυή βλάστηση, συμπεριλαμβανομένων των θάμνων και των πεύκων. Συνολικά, αυτές οι συνθήκες επιδείνωσαν την πιθανότητα ανάφλεξης πυρκαγιάς και της ταχείας εξάπλωσής της, παρέχοντας πιο άμεσα διαθέσιμο καύσιμο. Γενικότερα, η απότομη εναλλαγή από υγρό χειμώνα σε ξηρή άνοιξη αποτελεί έναν ολοένα πιο σημαντικό παράγοντα κινδύνου για τις πυρκαγιές στη Δυτική Ευρώπη».

Η πρόγνωση

Εντέλει, η γενική ετυμηγορία των επιστημόνων αφενός δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξη, αφετέρου υποδεικνύει ως κύριο υπαίτιο των megafires την κλιματική κρίση. «Τόσο στη Γαλλία όσο και την Ισπανία, οι παρατηρήσεις μας δείχνουν έντονες τάσεις αύξησης της πιθανότητας και της σφοδρότητας των πυρκαγιών, σε συνάρτηση με την υπερθέρμανση της Γης. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα επιμέρους δεδομένα των μετρήσεών μας από την κεντρική Ισπανία τον Ιούλιο του 2026 συσχετίζονται με μια αύξηση των πιθανοτήτων για πυρκαγιές τουλάχιστον 20 φορές υψηλότερες απ’ ό,τι θα ίσχυε στις κλιματικές συνθήκες της προβιομηχανικής περιόδου», αποφαίνεται το worldweatherattribution.org. Τονίζοντας ότι «ο περιορισμός της περαιτέρω αύξησης του κινδύνου πυρκαγιών απαιτεί ταχεία εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων».

Ο δρ Γιάνναρος συμπληρώνει μάλιστα ότι «δεν έχει συμπληρωθεί καν χρόνος αφότου βιώσαμε τη χειρότερη περίοδο πυρκαγιών που έχει καταγραφεί ποτέ, με περισσότερα από 1 εκατομμύριο εκτάρια γης να έχουν καεί. Οπότε, σίγουρα χειροτερεύει πολύ η κατάσταση.

Ωστόσο, η κλιματική αλλαγή προετοιμάζει το σκηνικό για τη φωτιά, αλλά δεν ανάβει τη φωτιά. Η ανθρώπινη δραστηριότητα και οι επιλογές διαχείρισης γης είναι αυτές που, εδώ και δεκαετίες, δημιουργούν αυτές τις εικόνες σήμερα. Δυστυχώς, οι κλιματικές μας προβλέψεις και όλη η έρευνα που έχει διεξαχθεί όχι μόνο σε όλη την Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως δείχνουν ότι οι συνθήκες θα χειροτερεύουν όλο και περισσότερο κάθε χρόνο. Θα έχουμε περισσότερη ζέστη, πιο σκληρές δοκιμασίες από την ξηρασία και σε όλα τα συστατικά που θα επιτρέψουν σε μια πυρκαγιά να μεγαλώσει και πιθανώς να γίνει καταστροφική. Θα πρέπει να πούμε ότι αυτή είναι η νέα κανονικότητα στην Ευρώπη».