Τα υπόγεια μυστικά της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη: Εκατοντάδες μέτρα στοών που σχεδιάστηκαν από τον ίδιο τον Ιουστινιανό

Ο θρύλος λέει ότι, όταν ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός έχτιζε την Αγία Σοφία, ο Σατανάς προσπάθησε να σαμποτάρει το έργο. Ο Ιουστινιανός, με τη βοήθεια των προσευχών των Αγίων, κατάφερε να παγιδεύσει τον Σατανά και να τον αλυσοδέσει στα πιο βαθιά, πλημμυρισμένα υπόγεια του ναού. Φανταστείτε τώρα την ανατριχίλα των δυτών, όταν βουτώντας στα δαιδαλώδη πλημμυρισμένα υπόγεια της Αγια-Σοφιάς, σε βάθος 12 μέτρων, αντίκρισαν γιγαντιαίες σιδερένιες αλυσίδες και ανθρώπινα οστά…

Oι έρευνες

Τελικά, οι αλυσίδες δεν χρησιμοποιούνταν για να περιορίσουν τον φυλακισμένο δαίμονα, αλλά για να ανεβάζουν οι Βυζαντινοί τους μεγάλους πολυελαίους ή για να ασφαλίζουν τα υπόγεια περάσματα. Αποδεικνύεται λοιπόν ότι ο μεγαλοπρεπής ναός της Χριστιανοσύνης που στέκει περήφανος για περίπου 1.500 χρόνια έχει ακόμα κρυμμένα πολλά μυστικά.

Οι ερευνητές έχουν βρει ένα εκτεταμένο δίκτυο από σήραγγες που ξεπερνούν τα 9 χιλιόμετρα, εκπληκτικές -ακόμα και για τα σημερινά δεδομένα- λύσεις για τον αερισμό και την αποστράγγιση των θεμελίων του ναού, ελαστικά θεμέλια για να απορροφούν τους κραδασμούς των σεισμών, κρυφά δωμάτια, τάφους πατριαρχών, ενός Αγίου και παιδιών που ήταν γόνοι σημαντικών οικογενειών, κομμάτια των πολυελαίων του, υπόγειες συνδέσεις με άλλα τοπόσημα της Πόλης, όπως το Μεγάλο Παλάτι. Αυτό το τελευταίο αποτελεί και την απόδειξη ότι υπάρχει μια ολόκληρη πόλη κάτω από την Πόλη, με υπόγειες διαδρομές οι οποίες έχουν ως κέντρο την Αγια-Σοφιά. Πόσα ακόμα μυστικά μπορεί να κρύβονται κάτω από το έδαφός της; Οι ερευνητές έχουν βάσιμες ελπίδες ότι μπορεί να βρουν κρυφές, υπόγειες λεωφόρους, ασύλητα ταφικά δωμάτια αυτοκρατόρων, αλλά και προστατευμένους από τους εισβολείς βυζαντινούς θησαυρούς.

Η «σκόνη του χρόνου»

Σε μία από τις πολλές πλημμυρισμένες δεξαμενές και κοντά στον πυθμένα του ναού, στα 12 μέτρα, ένας δύτης είδε δύο μεγάλα ξύλινα αντικείμενα που έμοιαζαν με φτυάρι και κουβά. Πλησίασε και, μόλις τα άγγιξε, έγινε κάτι που έμοιαζε να είναι βγαλμένο από παραμύθι. Τα αντικείμενα διαλύθηκαν αμέσως και έγιναν σκόνη η οποία εξαφανίστηκε στο σκοτεινό νερό της δεξαμενής. Είναι αυτό που ονομάστηκε αργότερα «σκόνη του χρόνου», αφού τα αντικείμενα που είδε ο δύτης είχαν σαπίσει μετά από αιώνες μέσα στο νερό.

«Μόνο τον μαρμαρωμένο βασιλιά δεν έχουν βρει ακόμα κάτω από την Αγια-Σοφιά», σχολιάζει γελώντας Ελληνας, ο οποίος παρακολουθεί τη συνέντευξη του Τούρκου υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, που επιβεβαιώνει τον μύθο ότι η Αγια-Σοφιά συνδέεται υπογείως με ολόκληρη την πόλη. Ανακοινώθηκε επίσημα ότι κάτω από τον ναό εκτείνεται ένα τεράστιο δίκτυο υπόγειων σηράγγων συνολικού μήκους 9 χιλιομέτρων. Οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει τουλάχιστον επτά διαφορετικά τούνελ που χρονολογούνται πριν από περίπου 1.600 χρόνια (πρώιμη βυζαντινή περίοδος). Κατά τις πρόσφατες εργασίες καθαρισμού απομακρύνθηκαν πάνω από 1.000 τόνοι χώματος και λάσπης, αποκαλύπτοντας στενά περάσματα και τοξωτά δωμάτια, με τον Τούρκο υπουργό να εξηγεί ότι σε αρκετά σημεία η πρόσβαση απαγορεύεται λόγω καταρρεύσεων. «Μόλις ολοκληρωθούν οι εργασίες, μπορούμε να αξιολογήσουμε το άνοιγμα των κατάλληλων και ασφαλών τμημάτων για τους επισκέπτες», τόνισε.

Το υπόγειο σύστημα της Αγίας Σοφίας δεν είναι ένας ενιαίος, επίπεδος χώρος, αλλά ένας πραγματικός λαβύρινθος. Σε ό,τι αφορά τις πλημμυρισμένες δεξαμενές, κάτω από τον ναό υπάρχουν μεγάλοι, βαθείς χώροι αποθήκευσης νερού (αντίστοιχοι με τη γνωστή Βασιλική Δεξαμενή), οι οποίοι παραμένουν γεμάτοι νερό. Εκεί χρειάστηκε η συνδρομή δυτών (όπως στην περίφημη έρευνα του σκηνοθέτη Γκιοκσέλ Γκιουλενσόι το 1998 και το 2009) για να βουτήξουν στα σκοτεινά νερά, να βρουν παλιά αντικείμενα (όπως λυχνάρια, παπούτσια, ακόμα και αλυσίδες) και να εντοπίσουν τις βάσεις με τις Μέδουσες.

Το υπόγειο δίκτυο δεν είναι μια απλή ευθεία, αλλά εκτείνεται σε διαφορετικά επίπεδα (στρώματα) κάτω από το μαρμάρινο δάπεδο του ναού: στο πρώτο επίπεδο (2-4 μέτρα βάθος) βρίσκονται οι στεγνές στοές εξαερισμού, τα κελιά, οι κρύπτες και τα scriptoria (δωμάτια γραφής). Σε αυτό το βάθος εντοπίστηκε και το «υπόγειον», ο τάφος με τα τρία δωμάτια. Στο δεύτερο επίπεδο (4-8 μέτρα βάθος) ξεκινούν οι μεγάλοι αγωγοί που μετέφεραν τα όμβρια ύδατα μακριά από τον ναό για να μην πλημμυρίζει. Στο τρίτο επίπεδο (8-12 μέτρα βάθος) βρίσκονται τα βαθιά πηγάδια και οι γιγαντιαίες πλημμυρισμένες δεξαμενές. Σε αυτό το βάθος βούτηξαν οι δύτες, στα δύο κεντρικά πηγάδια/δεξαμενές, και βρέθηκαν μπροστά σε εντυπωσιακά ευρήματα, όπως οι βυθισμένοι τάφοι. Σε βάθος πολλών μέτρων κάτω από το νερό, οι δύτες εντόπισαν τάφους που χρονολογούνται από τον 13ο αιώνα. Ανάμεσά τους, βρέθηκαν τα οστά παιδιών που θεωρούνται «αγιοποιημένα» ή ανήκαν σε εξέχουσες οικογένειες της βυζαντινής περιόδου και πέθαναν σε περιόδους λιμού ή πολιορκιών και θάφτηκαν σε αυτό το τιμητικό σημείο. Στο ίδιο σημείο, στο λεγόμενο «υπόγειον», βρέθηκαν και άλλα ταφικά δωμάτια, που οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει ότι ανήκουν σε Πατριάρχες. Έχουν ταυτοποιήσει προς το παρόν τους τάφους του Αγίου Αντιγόνου και του Πατριάρχη Αθανασίου.

Στον πυθμένα των δεξαμενών εντοπίστηκαν δεκάδες γυάλινα κομμάτια από τους γιγαντιαίους πολυελαίους που φώτιζαν κάποτε την Αγία Σοφία, βυζαντινά λυχνάρια, καθώς και χρωματιστά κομμάτια από βιτρό. Οι δύτες ανακάλυψαν πύλες και στενά περάσματα που οδηγούσαν βαθύτερα προς το κέντρο του κτιρίου, αλλά και προς την κατεύθυνση του Τοπ Καπί. Αυτές οι δίοδοι παρέμειναν ανέπαφες για λόγους στατικής ασφάλειας του μνημείου.

Το βυζαντινό αντισεισμικό μυστικό

Υπάρχουν εκατοντάδες μέτρα στοών που σχεδιάστηκαν από τον ίδιο τον Ιουστινιανό για να κυκλοφορεί ο αέρας (ώστε να μη σαπίζουν τα θεμέλια από την υγρασία) και να φεύγουν τα όμβρια ύδατα. Αυτές οι σήραγγες ήταν μπαζωμένες με τόνους λάσπης, χώματος και σκουπιδιών που συσσωρεύτηκαν εκεί για αιώνες.

Η Αγία Σοφία στέκεται όρθια για σχεδόν 1.500 χρόνια σε μία από τις πιο σεισμογενείς περιοχές του κόσμου. Το μυστικό της επιβίωσής της κρύβεται, εν μέρει, κάτω από το δάπεδό της, κάνοντας τους επιστήμονες να ξύνουν σκεπτικοί το κεφάλι τους σχετικά με τις μυστηριώδεις και εξελιγμένες, ακόμα και για τα σημερινά δεδομένα, αρχιτεκτονικές μεθόδους που χρησιμοποίησαν οι Βυζαντινοί για τον ναό.

Έτσι, το αχανές δίκτυο κενών χώρων, σηράγγων και δεξαμενών κάτω από τον ναό λειτουργεί σαν μαξιλάρι. Όταν εκδηλώνεται ένας σεισμός, τα υπόγεια κενά απορροφούν και διαχέουν τα σεισμικά κύματα, εμποδίζοντας την ενέργεια να μεταφερθεί αυτούσια στους τεράστιους κίονες και τον τρούλο. Στις υπόγειες καμάρες χρησιμοποιήθηκε ένα εξαιρετικά ελαστικό μείγμα κονιάματος (που περιείχε τριμμένο τούβλο), το οποίο επιτρέπει στις πέτρες να λυγίζουν κατά τη διάρκεια των δονήσεων χωρίς να σπάνε.

Οι Βυζαντινοί αρχιτέκτονες Ανθέμιος και Ισίδωρος σχεδίασαν τις στεγνές σήραγγες για να λειτουργούν ως σύστημα κλιματισμού. Ο αέρας που κυκλοφορεί μέσα τους ρυθμίζει την υγρασία στα θεμέλια. Χωρίς αυτές η υγρασία του εδάφους θα είχε διαβρώσει τα θεμέλια μέσα σε λίγες δεκαετίες, προκαλώντας την κατάρρευση του ναού.

Οι κρυφές δίοδοι του αυτοκράτορα

Οι θρύλοι για κρυφές διόδους διαφυγής των Βυζαντινών αυτοκρατόρων αποδείχθηκαν, εν μέρει, αληθινοί. Οι αρχαιολογικές έρευνες επιβεβαίωσαν την ύπαρξη στοών που οδηγούν προς την κατεύθυνση του Μεγάλου Παλατιού. Αυτοί οι υπόγειοι διάδρομοι εξυπηρετούσαν στο παρελθόν τη διακριτική και ασφαλή μετακίνηση του κλήρου και της αυτοκρατορικής αυλής μακριά από τα βλέμματα του πλήθους. Στα επτά διαφορετικά τούνελ, τα οποία χρονολογούνται ακριβώς από την εποχή του Ιουστινιανού (1.600 ετών) με συνολικό μήκος άνω των 9 χιλιομέτρων και αποκάλυψαν οι αρχαιολογικές ομάδες αφαιρώντας περισσότερους από 1.100 τόνους λάσπης και μπάζων μέσα από αυτά, η χαρτογράφηση έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Επειδή πολλά τούνελ είναι πολύ στενά και επικίνδυνα για τους ανθρώπους, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν πλέον ρομποτικές κάμερες, LiDAR scans και θερμικές κάμερες για να δουν πού καταλήγουν οι σήραγγες χωρίς να ρισκάρουν στατική ζημιά.

Εκτός από το υπόγειο σύστημα επικοινωνίας με την υπόλοιπη Πόλη, εντοπίστηκαν μικροί υπόγειοι θάλαμοι που εικάζεται ότι χρησιμοποιούνταν από τους Βυζαντινούς κληρικούς ως κρυφά δωμάτια γραφής ή αποθήκες ιερών κειμένων, μακριά από τα βλέμματα του κοινού, και κυρίως ως κρύπτες για να μην πέσουν στα χέρια των εχθρών.

Το δίκτυο των 9 χιλιομέτρων δεν περιορίζεται κάτω από τον ναό. Οι στοές ανοίγουν προς δύο βασικές κατευθύνσεις: προς το Μέγα Παλάτι, αφού επιβεβαιώθηκαν σήραγγες που οδηγούν στο παλιό βυζαντινό διοικητικό κέντρο, επιτρέποντας στον αυτοκράτορα να μεταβαίνει στον ναό κατά τη διάρκεια ταραχών χωρίς να βγαίνει στον δρόμο. Αλλά και προς το Τοπ Καπί: κατά την Οθωμανική περίοδο οι ίδιες σήραγγες καθαρίστηκαν εν μέρει για να μεταφέρεται νερό στους κήπους του παλατιού των σουλτάνων.

Οι ερευνητές έχουν βρει επίσης σκαλίσματα στους υπόγειους τοίχους από τους εργάτες που έχτισαν τον ναό το 532 μ.Χ. με το όνομά τους ή μικρές προσευχές.

Πόλη κάτω από την Πόλη

Το υπόγειο δίκτυο της Αγίας Σοφίας συνδέεται και αποτελεί μέρος του ευρύτερου υπόγειου λαβύρινθου της Κωνσταντινούπολης. Ωστόσο, η φύση αυτής της σύνδεσης διαφέρει σημαντικά από τους λαϊκούς μύθους. Η πραγματικότητα πίσω από αυτό το αχανές δίκτυο, όπως επιβεβαιώνεται και από τις επίσημες αρχαιολογικές έρευνες, αφορά το μεγάλο υδραυλικό δίκτυο της Πόλης, με την Αγια-Σοφιά να είναι οργανικά συνδεδεμένη με το τεράστιο δίκτυο υδροδότησης και αποστράγγισης που εκτεινόταν κάτω από την Κωνσταντινούπολη, αλλά και τη σύνδεση με τις δεξαμενές: οι στοές και οι αγωγοί του ναού επικοινωνούν υπογείως με το σύστημα που τροφοδοτούσε τη γειτονική Βασιλική Δεξαμενή. Το νερό ταξίδευε από τα υδραγωγεία στα βόρεια της πόλης, περνούσε μέσα από τις κεντρικές δεξαμενές και κατέληγε στα πηγάδια κάτω από τον ναό. Οι αρχαιολόγοι έχουν επιβεβαιώσει ότι οι υπόγειοι αποχετευτικοί αγωγοί (τα κανάλια των όμβριων υδάτων) της Αγίας Σοφίας ενώνονται με τους αντίστοιχους μεγάλους αγωγούς που περνούσαν κάτω από τον Ιππόδρομο (σήμερα την πλατεία Σουλταναχμέτ), σχηματίζοντας μια κοινή υπόγεια λεωφόρο για τα νερά.

Οι 285 υπόγειες δομές

Μια εκτεταμένη τριετής έρευνα Τούρκων επιστημόνων που ολοκληρώθηκε στην ιστορική χερσόνησο έφερε στο φως 285 αρχαίες υπόγειες δομές. Αυτές βρίσκονται διάσπαρτες κάτω από την Αγία Σοφία, την Αγία Ειρήνη και το Παλάτι Τοπ Καπί. Περιλαμβάνουν κρυφά αγιάσματα (ιερές πηγές), βυθισμένους κήπους και στέρνες, σήραγγες διαφυγής που συνέδεαν την Αγία Σοφία με το Μέγα Παλάτι των Βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Οι ερευνητές βρίσκονται διαρκώς μπροστά σε νέα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η Αγία Σοφία είναι το κέντρο μιας υπόγειας πόλης που βρίσκεται κάτω από την Πόλη, με κρυφά περάσματα, μυστικά δωμάτια και άλλα θαμμένα στον χρόνο και τη λήθη μυστικά που παραμένουν κρυμμένα κάτω από τα πόδια των εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν σήμερα στην Κωνσταντινούπολη. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του δεύτερου μεγαλύτερου σωζόμενου βυζαντινού θρησκευτικού κτιρίου της Πόλης. Στην περιοχή Φατίχ, με θέα στο Χρυσό Κέρας, εκεί που βρίσκεται σήμερα το τζαμί Μολά Ζεϊρέκ ήταν αρχικά χτισμένο το μοναστηριακό συγκρότημα του Παντοκράτορα.

Το συγκρότημα ανεγέρθηκε τον 12ο αιώνα από την αυτοκράτειρα Ειρήνη, σύζυγο του αυτοκράτορα Ιωάννη Β’ Κομνηνού, η οποία αφιέρωσε το ίδρυμα στον Χριστό Παντοκράτορα, τον Χριστό Παντοδύναμο. Σχεδιασμένο ως πολυλειτουργικό θρησκευτικό ίδρυμα, το συγκρότημα συνδύαζε χώρους λατρείας με κοινωνικές υπηρεσίες. Λειτουργούσε όχι μόνο ως εκκλησία, αλλά και ως νοσοκομείο, ιατρική σχολή και δημόσια κουζίνα. Το ίδρυμα κάλυπτε τόσο τις πνευματικές όσο και τις πρακτικές ανάγκες της βυζαντινής πρωτεύουσας.

Αυτό που καθιστά τον χώρο ιδιαίτερα αξιοσημείωτο βρίσκεται κάτω από τα θεμέλιά του. Δαιδαλώδεις διάδρομοι που ξεκινούν από τους υπόγειους θαλάμους του σχηματίζουν έναν χαώδη, ανεξερεύνητο μέχρι σήμερα λαβύρινθο, ο οποίος φαίνεται ότι αποτελούσε μέρος ενός ευρύτερου συστήματος δεξαμενών και υπόγειων, κρυφών διαδρόμων.

Οι επιστήμονες θεωρούν ότι αυτά τα υπόγεια εξυπηρετούσαν για την αποθήκευση νερού, αλλά και ως διαδρομές επικοινωνίας, αποθηκευτικές εγκαταστάσεις και, σε ορισμένες περιόδους, χώρους κράτησης. Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι τα στενά περάσματα διακλαδώνονται προς διάφορες κατευθύνσεις, γεγονός που εγείρει την πιθανότητα να συνέδεαν κάποτε διαφορετικά τμήματα της πόλης. Αν και δεν έχουν χαρτογραφηθεί πλήρως, αυτές οι διαδρομές θεωρείται ευρέως ότι αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου υπόγειου δικτύου που χρησιμοποιούνταν για υλικοτεχνικές και διοικητικές λειτουργίες. Η διάταξη που μοιάζει με λαβύρινθο ενισχύει τις περιγραφές που παρουσιάζουν την Κωνσταντινούπολη ως μια πόλη όπου η μετακίνηση και η επιβίωση εξαρτώνταν συχνά από κρυφές υποδομές που λειτουργούσαν μακριά από τα βλέμματα.

Αυτό δίνει στους επιστήμονες το κίνητρο να συνεχίσουν εντατικά τις έρευνες με τη χρήση LiDAR, γεωραντάρ (GPR) και ρομποτικών καμερών. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι θα καταφέρουν να βρουν κατάλοιπα του Θεοδοσιανού Ναού, αφού ψάχνουν βαθύτερα θεμέλια και αρχιτεκτονικά μέλη από τη δεύτερη Αγία Σοφία (του Θεοδοσίου Β’), η οποία κάηκε ολοσχερώς κατά τη Στάση του Νίκα το 532 μ.Χ. Στο φως ελπίζουν ότι θα έρθουν και ανέπαφες κρύπτες και κειμήλια: υπάρχουν τμήματα του δικτύου που είναι εντελώς σφραγισμένα από συμπαγή ιζήματα ή πέτρινους τοίχους. Οι επιστήμονες ελπίζουν ότι πίσω από αυτούς τους τοίχους κρύβονται ανέπαφα εκκλησιαστικά σκεύη ή σφραγισμένοι τάφοι Βυζαντινών αυτοκρατόρων και πατριαρχών που δεν συλήθηκαν ποτέ.

Στόχος , ωστόσο, σε πρώτη φάση, είναι να βρεθεί η ακριβής πορεία της κεντρικής αυτοκρατορικής στοάς διαφυγής και να διαπιστωθεί αν είναι δυνατή η μελλοντική αποκατάστασή της, ώστε να γίνει εν μέρει επισκέψιμη για το κοινό.
Εν μέρει, η αρχαιολογική έρευνα επιβεβαιώνει τους μύθους και τους θρύλους για υπόγεια περάσματα στα οποία, π.χ., κατέβηκε ο ιερέας με τα ιερά σκεύη όταν έμπαιναν οι Οθωμανοί στην Πόλη και από τότε περιμένει τους απελευθερωτές ή δωμάτια κάτω από την Αγία Σοφία όπου είναι ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς».

Οι θρύλοι

Ο υπόγειος κόσμος της Αγίας Σοφίας για αιώνες τροφοδοτούσε τη λαϊκή φαντασία δημιουργώντας μερικούς από τους πιο σκοτεινούς, γοητευτικούς και τρομακτικούς θρύλους της χριστιανικής και ισλαμικής παράδοσης. Οι ιστορίες αυτές επιβίωσαν από στόμα σε στόμα και πολλές από αυτές απέκτησαν νέα διάσταση όταν οι δύτες άρχισαν να εξερευνούν τα σκοτεινά τούνελ. Ποιοι είναι, λοιπόν, οι πιο διάσημοι θρύλοι που κρύβονται στα βάθη του ναού;

■ Το Μυστικό Δωμάτιο του Ιουστινιανού: Για αιώνες υπήρχε η φήμη ότι ο Ιουστινιανός είχε κατασκευάσει ένα χρυσό δωμάτιο βαθιά κάτω από το ιερό, όπου είχε κρύψει τους μεγαλύτερους θησαυρούς της αυτοκρατορίας, καθώς και τα ιερά κειμήλια που είχαν διασωθεί από την Ιερουσαλήμ (όπως η Κιβωτός της Διαθήκης ή κομμάτια από τον Τίμιο Σταυρό). Οταν οι δύτες και οι αρχαιολόγοι άνοιξαν τις σφραγισμένες διόδους, δεν βρήκαν χρυσό. Βρήκαν όμως τα scriptoria (τα δωμάτια γραφής) και χώρους αποθήκευσης. Εκεί οι Βυζαντινοί έκρυβαν πράγματι τα πολύτιμα θρησκευτικά χειρόγραφα και τα ιερά σκεύη κατά τη διάρκεια πολιορκιών για να μην πέσουν στα χέρια των εχθρών.

■ Ο Κρυμμένος Πατριάρχης και η Θεία Λειτουργία: Ενας από τους πιο συγκινητικούς ελληνικούς θρύλους αναφέρει ότι στις 29 Μαΐου 1453, τη στιγμή που οι Οθωμανοί έσπαγαν τις πόρτες της Αγίας Σοφίας, ο Πατριάρχης (ή σύμφωνα με άλλες εκδοχές, ένας ιερέας) τελούσε τη Θεία Λειτουργία. Καθώς οι εισβολείς μπήκαν στον ναό, ο ιερέας πήρε τα Αγια Δισκοπότηρα και εισήλθε μέσα στον νότιο τοίχο του ιερού, ο οποίος έκλεισε πίσω του σαν από θαύμα. Ο θρύλος λέει ότι ο ιερέας βρίσκεται από τότε σε μια μυστική, κρυφή κρύπτη στα υπόγεια του ναού, περιμένοντας σε κατάσταση βαθέος ύπνου. Θα βγει από την κρυψώνα του μόνο όταν ο ναός λειτουργήσει ξανά ως χριστιανική εκκλησία, για να συνεχίσει και να ολοκληρώσει τη λειτουργία από το σημείο όπου διακόπηκε.

■ Ο Φυλακισμένος Σατανάς: Ενας από τους πιο γνωστούς θρύλους της Πόλης, διακινούμενος ευρέως και κατά την Οθωμανική περίοδο. Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός έχτιζε την Αγια-Σοφιά, ο Σατανάς προσπάθησε να σαμποτάρει το έργο, παρασύροντας τους εργάτες και καταστρέφοντας τα τείχη τη νύχτα. Ο Ιουστινιανός, με τη βοήθεια των Αγίων, κατάφερε να παγιδεύσει τον Σατανά και να τον αλυσοδέσει στα πιο βαθιά, πλημμυρισμένα υπόγεια του ναού. Ο μύθος έλεγε ότι αν κάποιος πλησίαζε τα πηγάδια τις ήσυχες νύχτες μπορούσε να ακούσει τον ήχο από τις αλυσίδες και τις ανάσες του φυλακισμένου δαίμονα.

■ Το Δάκρυ της Παναγίας και ο Κίονας που Ιδρώνει: Αν και βρίσκεται στο ισόγειο του ναού, ο Κίονας που ιδρώνει (ή Κίονας των Ευχών) συνδέεται με τα υπόγεια. Πρόκειται για έναν κίονα ντυμένο με χαλκό, ο οποίος είναι πάντα υγρός. Ο χριστιανικός μύθος έλεγε ότι ο κίονας κλαίει για την πτώση της αυτοκρατορίας ή ότι τον άγγιξε η Παναγία. Ο οθωμανικός μύθος έλεγε ότι ο ο Αγιος Γεώργιος της ισλαμικής παράδοσης έβαλε το δάχτυλό του εκεί για να στρέψει τον ναό προς την κατεύθυνση της Μέκκας. Ο κίονας στην πραγματικότητα είναι συνδεδεμένος με το υπόγειο δίκτυο των δεξαμενών. Λόγω της τεράστιας υγρασίας που έρχεται από τα τούνελ και του πορώδους μαρμάρου, το νερό ανεβαίνει προς τα πάνω, κάνοντας τον κίονα να «ιδρώνει» σταθερά εδώ και αιώνες.

Το υπόγειο δίκτυο της Αγίας Σοφίας είναι, λοιπόν, η καρδιά ενός ευρύτερου, θαυμαστού συστήματος που κρατά την Κωνσταντινούπολη ζωντανή και όρθια εδώ και 16 αιώνες. Τι άλλα μυστικά μπορεί να κρύβει μέσα του, ωστόσο; Τι πολύτιμο ή συγκλονιστικό μπορεί να περιμένει στους υπόγειους λαβύρινθους κάτω από την Αγία Σοφία, τοποθετημένο εκεί από τους Βυζαντινούς, ώστε να μείνει μακριά από τα βλέμματα του Μωάμεθ του Πορθητή και των Οθωμανών που άλωσαν στην Πόλη;