Μαθητές γράφουν διηγήματα στη Λήμνο: Ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που γίνεται γέφυρα ανάμεσα σε παιδιά και ηλικιωμένους

Μπορεί η λογοτεχνία να συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση των σύγχρονων περιβαλλοντικών και κοινωνικών προκλήσεων;

Σε αυτό το ερώτημα, έρχεται να απαντήσει το καινοτόμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Φύσει Ήρωες», που υλοποιήθηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο MedINA σε συνεργασία με το Γυμνάσιο Μούδρου και το Κέντρο Ημερήσιας Φροντίδας Ηλικιωμένων (ΚΗΦΗ) Καμινίων.

Λειτουργώντας ως ένα ζωντανό εργαστήριο μνήμης, δημιουργίας και ανταλλαγής εμπειριών, συνέδεσε τους νέους με την τρίτη ηλικία με στόχο να σταθεί ‘απέναντι’ στην περιβαλλοντική κρίση και τη σταδιακή απώλεια της τοπικής ταυτότητας.

Η λογοτεχνία ως εργαλείο κατανόησης του κόσμου

Στον πυρήνα του προγράμματος βρέθηκε η τοπική, προφορική γνώση — εκείνη που συχνά παραμένει εκτός επίσημων καταγραφών και συγκεντρώνει πολύτιμα τεκμήρια ιστορίας, λαογραφίας και περιβαλλοντικών αλλαγών.

Αρχικά, οι 20 συμμετέχοντες μαθητές εκπαιδεύτηκαν σε βασικές εθνογραφικές μεθόδους και ακολούθησε η πραγματοποίηση συνεντεύξεων στο οικογενειακό τους περιβάλλον και στη συνέχεια, στο ΚΗΦΗ Καμινίων. Μέσα από τις αφηγήσεις ηλικιωμένων, που συνέλεξαν αναδύθηκε ένας κόσμος, που διαρκώς αλλάζει: καλλιέργειες που εγκαταλείφθηκαν, επαγγέλματα που χάθηκαν, είδη που εξαφανίστηκαν, αλλά και τρόποι ζωής που διαμορφώθηκαν μέσα σε στενή σχέση με τη φύση.

Πιο αναλυτικά, κατά την ερευνητική διαδικασία, οι μαθητές, χωρισμένοι σε ομάδες, εστίασαν σε τέσσερις βασικές θεματικές: τις περιβαλλοντικές απώλειες, τις γεωργικές μεταβολές, τα μεταναστευτικά ρεύματα και την αγροδιατροφική κουλτούρα.
Σε συνεργασία με επιστήμονες του MedINA, συνέδεσαν τις προσωπικές ιστορίες με επιστημονικά δεδομένα, κατανοώντας τις αιτίες πίσω από κάθε περιβαλλοντική και κοινωνική αλλαγή.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η βαμβακοκαλλιέργεια στη Λήμνο. Τις δεκαετίες του 1950 και 1960 υπήρξε βασικός πυλώνας της τοπικής οικονομίας, με προϊόν υψηλής ποιότητας. Ωστόσο, ασθένειες που μεταφέρθηκαν μέσω εισαγόμενων σπόρων, η έλλειψη εργατικών χεριών, η μείωση των υδάτινων πόρων και οι κοινωνικές αλλαγές οδήγησαν στην παρακμή της. Οι μαθητές μετέτρεψαν αυτή την εξέλιξη σε μια συγκινητική αφήγηση απώλειας και ευθύνης.

Αναφορικά με την αγροδιατροφική παράδοση, οι μαθητές ανέδειξαν τα ‘φλωμάρια’. Πέρα από τη διατροφική τους αξία, συμβολίζουν τη συλλογικότητα και την κοινωνική συνοχή, καθώς η παρασκευή τους αποτελούσε μια κοινοτική διαδικασία. Παρά τις σύγχρονες αλλαγές στην παραγωγή, η σημασία τους ως στοιχείο ταυτότητας παραμένει ισχυρή, αναδεικνύοντας τον ρόλο της τροφής ως φορέα μνήμης.

Η μετανάστευση αναδείχθηκε, επίσης, ως ένα καθοριστικό στοιχείο της νεότερης ιστορίας της Λήμνου. Από την Αλεξάνδρεια έως την Αυστραλία, γενιές Λημνιών αναζήτησαν καλύτερες συνθήκες ζωής. Οι αφηγήσεις αποκάλυψαν τις δυσκολίες, τις θυσίες και τα όνειρα των ανθρώπων αυτών, φωτίζοντας την ανθρώπινη διάσταση της οικονομικής μετανάστευσης.

Άξονα του προγράμματος, αποτέλεσαν ακόμη οι περιβαλλοντικές μεταβολές και η βιοποικιλότητα. Η εξαφάνιση ειδών, η εισαγωγή ξενικών οργανισμών και η αλλαγή χρήσεων γης επηρέασαν σημαντικά τα οικοσυστήματα του νησιού. Από την περίπτωση των λαγών και της εγκατάλειψης παραδοσιακών καλλιεργειών προέκυψε η ανάγκη για βιώσιμες πρακτικές στο μέλλον.

Διηγήματα με τους μαθητές σε ρόλο συγγραφέα

Τη συλλογή πληροφοριών, ακολούθησε η συγγραφή τεσσάρων διηγημάτων από τους μαθητές: μέσα από ένα ειδικό εργαστήριο δημιουργικής γραφής με τη συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας Μιράντα Βατικιώτη, όπου μετέτρεψαν την έρευνά τους σε πρωτότυπα διηγήματα συνδυάζοντας επιστημονική γνώση, προσωπικές μαρτυρίες και φαντασία.

Με βάση τις θεματικές ενότητες, που προαναφέρθηκαν, στις ιστορίες τους συνυπάρχουν η μοναξιά, η φτώχεια, τα όνειρα των μεταναστών, αλλά και στοιχεία φαντασίας: μαγικοί μονόκεροι, φυτά που μιλούν, παράδοξες αφηγήσεις. Όλα, με στόχο τον επαναπροσδιορισμό της παράδοσης. Αξίζει να σημειωθεί, ότι με ελάχιστες παρεμβάσεις, τα διηγήματα διατήρησαν τον αυθεντικό χαρακτήρα των δημιουργών τους, αποτυπώνοντας όσα έμαθαν αλλά και το πως αντιλαμβάνονται τον κόσμο.

Αν και αρχικά ο τίτλος «Φύσει Ήρωες» αναφερόταν στους ηλικιωμένους ως φορείς γνώσης, στην πορεία αποδείχθηκε ότι ήρωες είναι και οι νέοι: εκείνοι που αναζητούν, μαθαίνουν και δημιουργούν, αποδεικνύοντας ότι μέσα από τη διαγενεακή συνεργασία, η γνώση προκύπτει ως μια δυναμική διαδικασία, η οποία εξελίσσεται μέσα από τη διάδραση.

Η συγγραφή ως εκπαιδευτικό μοντέλο

Το πρόγραμμα «Φύσει Ήρωες», που υλοποιήθηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), σε συνεργασία με το Γυμνάσιο Μούδρου και το ΚΗΦΗ Καμινίων, αποτελεί ένα πρότυπο εκπαιδευτικής πρακτικής, που συνδυάζει την τοπική ιστορία με την επιστημονική γνώση και την περιβαλλοντική εκπαίδευση με τη δημιουργική έκφραση.

Το MedINA παρουσίασε τη συλλογή των διηγημάτων «Φύσει Ήρωες» εδώ

Θα ακολουθήσει παρουσίαση των διηγημάτων στη Λήμνο ενώ σύντομα, η συλλογή διηγημάτων θα είναι διαθέσιμη στο ευρύ κοινό σε μία επιμελημένη ψηφιακή έκδοση, με απώτερο στόχο η φωνή των μαθητών και μαθητριών να ακουστεί και πέρα από τη Λήμνο.

Η «ταυτότητα» του MedINA

Το MedINA είναι μία περιβαλλοντική οργάνωση, που ιδρύθηκε το 2003 με όραμα έναν κόσμο όπου οι κοινωνίες ευημερούν σε αρμονία με τη φύση. Αποστολή του είναι να συμβάλει στην ευημερία των τοπικών κοινοτήτων μέσω της διατήρησης και αποκατάστασης των φυσικών πόρων και μέσω της διαφύλαξης της πολιτιστικής κληρονομιάς τους.
Τα τελευταία χρόνια η οργάνωση δραστηριοποιείται όλο και περισσότερο στον τομέα της εκπαίδευσης αναπτύσσοντας βιωματικά εργαστήρια για μαθητές και μαθήτριες Δημοτικού, Γυμνασίου και Λυκείου.

Θέτοντας στο επίκεντρο του εκπαιδευτικού οράματος την επιτακτική ανάγκη για κινητοποίηση των παιδιών αναφορικά με ζητήματα που αφορούν τη φύση και τον άνθρωπο, και θεωρώντας την βιωματική μάθηση έναν ολοκληρωμένο και αποτελεσματικό τρόπο να μιλήσεις με τις γενιές που αυτή τη στιγμή διαμορφώνουν τη σκέψη και την τοποθέτησή τους για τον πλανήτη μας, τα προγράμματα που αναπτύσσουν σχεδιάζονται με κεντρικό εργαλείο τις τέχνες και το παιχνίδι.

Τα δύο αυτά συστατικά είναι αποδεδειγμένα ο βέλτιστος τρόπος για να καταστεί η γνώση εμπειρία και η αντίληψη να μετατοπιστεί δημιουργικά. Απώτερος στόχος της προσέγγισης του φορέα, είναι οι μελλοντικοί πολίτες να κατέχουν τις απαραίτητες γνώσεις ώστε ως λήπτες και λήπτριες αποφάσεων να προστατεύσουν και να φροντίσουν το περιβάλλον.

Σχετικά με το έργο «Φύσει Ήρωες»

Την υλοποίηση του προγράμματος ανέλαβαν η υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων του MedINA, συγγραφέας και θεατρολόγος Μιράντα Βατικιώτη σε συνεργασία με τον Λημνιό λαογράφο Ραφαήλ Γιαννέλη, πλαισιωμένοι από την επιστημονική ομάδα του MedINA. Την εικονογράφηση των διηγημάτων ανέλαβε η Μαρίνα Δημοπούλου.
Το διαγενεακό πρόγραμμα εκπαιδευτικών δράσεων “Φύσει Ήρωες” πραγματοποιείται με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού.