Ελευσίνια Μυστήρια: Η πομπή που μάγευε θεούς και αυτοκράτορες

Τα Ελευσίνια Μυστήρια δεν ήταν μόνο η πιο σημαντική τελετή του αρχαίου κόσμου, αλλά μια γιορτή που συνόψιζε όλη την κοσμοαντίληψη και την άμεση σχέση των μύθων με την καθημερινή ζωή και τη χάραξη της πολιτικής. Ολα αυτά, εν ολίγοις, που ήταν η αρχαία Αθήνα ως μήτρα του κόσμου, αφού από εκεί ξεκινούσε η πομπή, η οποία κατέληγε στην Ελευσίνα, όπου προσέφευγε ο κόσμος όχι μόνο για να τιμήσει τη Δήμητρα και την Περσεφόνη, αλλά και για να αγγίξει το αδιανόητο: τον κύκλο της ζωής και του θανάτου.

Η τελετή

Για σχεδόν δύο χιλιετίες, δηλαδή από τη Μυκηναϊκή Εποχή έως τα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ., όλος ο ελληνικός και κατόπιν ο ρωμαϊκός κόσμος επισκεπτόταν την Αθήνα και την Ελευσίνα για να μυηθεί στην ιερή τελετουργία. Παρόλο που ό,τι γινόταν στο εσωτερικό των Ελευσινίων Μυστηρίων ήταν άκρως απόρρητο, αφού όποιος το αποκάλυπτε απειλούνταν με θανατική ποινή, ήταν πολλές οι μαρτυρίες από την αρχαιότητα μέχρι τα χριστιανικά χρόνια για το τι ακριβώς ήταν και γιατί κατείχαν κυρίαρχη θέση στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων.

Πρόσφατα, μάλιστα, εκδόθηκε βιβλίο το οποίο αποκαλύπτει για πρώτη φορά τι ήταν τα Ελευσίνια Μυστήρια εξετάζοντας τις πηγές, με τίτλο «Περί των Ελευσινίων Μυστηρίων» (εισαγωγή-μετάφραση-σημειώσεις Αικατερίνη-Ηλιάνα Ρασσιά, στη σειρά «Διάλογοι με την Αρχαιότητα» που επιμελείται ο Δημήτρης Κυρτάτας για τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), επισημαίνοντας πως «μολονότι οι άμεσες πληροφορίες σπανίζουν, δίνεται μια σφαιρική εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο τα Ελευσίνια Μυστήρια προσλαμβάνονταν από την ευρύτερη κοινωνία».

Η απαρχή των Μυστηρίων

Η Ιερά Οδός ξεκινούσε από την Αθήνα ως αργή αρτηρία μνήμης, όπου πάνω της βάδιζαν μυημένοι, ιερείς, απλοί άνθρωποι, άρχοντες και δούλοι: όλοι όσοι, τέλος πάντων, συμμετείχαν ως ίσοι στο μυστήριο. Ας κολλούσε η σκόνη στα σανδάλια και ας ήταν ακόμα έντονος ο ήλιος του Σεπτεμβρίου (τα Μεγάλα Ελευσίνια λάμβαναν χώρα τον μήνα Βοηδρομιώνα) που έγερνε προς τους ελαιώνες, ενώ οι φωνές των προσκυνητών κατόπιν ανακατεύονταν με τα ρυθμικά τραγούδια.

Ολοι τους πήγαιναν στην Ελευσίνα όχι μόνο για να μάθουν, αλλά και για να βιώσουν κάτι που ξεπερνούσε τις εξηγήσεις και θεωρούνταν για όλο τον αρχαίο κόσμο τεράστιας σπουδαιότητας εμπειρία. «Αν και αρχικά τα Ελευσίνια Μυστήρια είχαν τοπικό χαρακτήρα, σύντομα απέκτησαν σημασία για τους πολίτες όλης της Αθήνας και σταδιακά για τον ελληνικό κόσμο», επισημαίνει χαρακτηριστικά στην εισαγωγή του βιβλίου «Περί των Ελευσινίων Μυστηρίων» η κυρία Ρασσιά, για να συμπληρώσει: «Μέχρι και οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες είχαν απωθημένο να πάνε στην Ελευσίνα για να μυηθούν. Γνωρίζουμε ότι σε αυτά προσήλθαν ο Οκταβιανός Αύγουστος, ο Αδριανός και ο Μάρκος Αυρήλιος. Δεν απαγορευόταν στους αλλοεθνείς να συμμετέχουν, εφόσον γνώριζαν ελληνικά και δεν είχαν διαπράξει κάποιο έγκλημα. Και ήταν τόσο ισχυρός αυτός ο όρος συμμετοχής που ακόμα και ο Νέρωνας δεν τόλμησε να πλησιάσει την Ελευσίνα και αυτοαποκλείστηκε».

Στην καρδιά αυτής της μυστικής παράδοσης υπήρχε ο μύθος της αρπαγής της Περσεφόνης. Η κόρη που χάνεται στα έγκατα της γης και η μητέρα που βρέθηκε να περιπλανιέται απαρηγόρητη στον επάνω κόσμο. Η Δήμητρα, με άλλα λόγια, δεν εκπροσωπούσε μόνο οτιδήποτε αφορούσε τη γεωργία και τη σπορά, αλλά ουσιαστικά ένωνε τον πάνω με τον Κάτω Κόσμο, εξέφραζε την ανθρώπινη οδύνη και την απώλεια. Δεν είναι τυχαία η άμεση σύνδεση με την κόρη της, την Περσεφόνη, που εκπροσωπούσε, ως βασίλισσα του Αδη, τον κόσμο του σκότους. Ωστόσο, την ίδια στιγμή η επιστροφή της ήταν η υπόσχεση πως τίποτα δεν χάνεται οριστικά και ό,τι μαραίνεται ανθίζει. Σύμφωνα με τον ομηρικό ύμνο στη Δήμητρα, η νεαρή κόρη μάζευε λουλούδια όταν την απήγαγε ο θεός του Κάτω Κόσμου, ο Πλούτωνας, με τη μητέρα της να περιπλανιέται εννιά ημέρες και να την αναζητά.

Οταν έμαθε τι συμβαίνει, εγκατέλειψε τον Ολυμπο για να μεταμορφωθεί σε ηλικιωμένη προκειμένου να φέρει πίσω την κόρη της με κάθε τρόπο. Ηταν τέτοια, μάλιστα, η αναστάτωση που η ανθρωπότητα κινδύνεψε κυριολεκτικά με αφανισμό και χρειάστηκε η μεσολάβηση του Δία για να αποκατασταθεί η τάξη και η Περσεφόνη να επιστρέψει τελικά στη μητέρα της. Επειδή, όμως, η Περσεφόνη είχε προλάβει να γευτεί τους σπόρους του ροδιού στον Αδη, έπρεπε να επιστρέφει κάποιο μέρος του χρόνου κάτω από τη γη. Ετσι εξηγούνταν στους αρχαίους ο κύκλος του θανάτου και της ζωής, της άνθισης και του μαρασμού, αλλά και των εποχών - ο χειμώνας της απουσίας και η άνοιξη της επιστροφής. Γι’ αυτό και τα Ελευσίνια Μυστήρια είχαν άμεση σχέση με αυτό τον αέναο κύκλο και οι μυημένοι αποκτούσαν μια προνομιακή θέση στη μετά θάνατο ζωή.

Οπως επισημαίνεται στο βιβλίο «Περί των Ελευσινίων Μυστηρίων», «ο Πλάτων συγκρίνει τη μύηση στα Μυστήρια με την επαφή των ασώματων ψυχών με τον Κόσμο των Ιδεών, και ειδικότερα με τις εικόνες κάλλους τις οποίες μερικές ψυχές ανακαλούν. Στόχος του με αυτή την αλληγορική σύγκριση ήταν να εξηγήσει το νόημα της εποπτείας, το ανώτερο στάδιο μύησης στα Ελευσίνια Μυστήρια». Είναι χαρακτηριστικό το απόσπασμα που παρατίθεται στο βιβλίο από τον «Φαίδρο», τον πιο μεταφυσικό από τους πλατωνικούς διαλόγους: «Τότε μπορούσε να αντικρίσει κανείς το κάλλος... όταν τελούσαμε τη μυσταγωγία που είναι δίκαιο να ονομάζεται η πιο ευλογημένη (από τις ιερές τελετές) και την οποία γιορτάζαμε με όλο μας το είναι, χωρίς να μας ταλαιπωρούν όσες κακοτοπιές μάς βρήκαν στη συνέχεια. Και μυούμασταν στα ολιστικά, ξέγνοιαστα, ατάραχα και ευτυχισμένα οράματα, τα οποία παρακολουθούσαμε ως μύστες και επόπτες μέσα σε ένα καθαρό φως, όντας οι ίδιοι καθαροί και χωρίς να εγκλωβιζόμαστε από αυτό που τώρα περιφέρουμε μαζί μας και το ονομάζουμε σώμα και με το οποίο είμαστε δεμένοι όπως το στρείδι με το όστρακό του».

Η αντοχή στον χρόνο

Η Ελευσίνα ήταν ο καλύτερος εκφραστής της άμεσης σύνδεσης της μετά θάνατον ζωής με την καθημερινότητα και του πάνω κόσμου με τα επίγεια. Ηταν ο τόπος όπου ο άνθρωπος στεκόταν απέναντι στη φύση με σεμνότητα και όπου το στάχυ γινόταν σύμβολο αιωνιότητας, ο σπόρος που σαπίζει στο χώμα για να γεννήσει τον νέο καρπό αποκτούσε μεταφυσική διάσταση. Στα μάτια των αρχαίων, που είχαν μια εντελώς άλλη θεώρηση για τα επίγεια, η φθορά δεν είναι αποτυχία της ζωής, αλλά η συνέχειά της με άλλον τρόπο. Οπως γράφει χαρακτηριστικά ο Αίλιος Αριστείδης, που έγραψε τον περίφημο «Ελευσίνιο Λόγο» με αφορμή τη λεηλασία του Ιερού της Δήμητρας στην Ελευσίνα το 170 μ.Χ.: «Ποιος είναι τόσο αναίσθητος στην ομορφιά (εκτός από εκείνους που θα χαθούν κακήν κακώς, εκείνους που τα διέπραξαν αυτά), που να μη θεωρούσε την Ελευσίνα ως το κοινό ιερό της Γης; Ως το ιερό εκείνο που, απ’ όλα όσα έχουν οι άνθρωποι για τους θεούς, είναι το πιο επιβλητικό και το πιο λαμπερό; Γιατί για ποιον άλλον τρόπο ή μύθο διηγούνταν πιο θαυμαστές ιστορίες; Ή ποιες τελετές προκαλούσαν μεγαλύτερο δέος ή ποια αξιοθέατα ήταν πιο αντάξια της φήμης του;».

Τα ρητορικά αυτά ερωτήματα βασίζονταν στη σπουδαιότητα των Μυστηρίων καθώς, όπως επεσήμανε ο ρήτορας Ισοκράτης σε ένα από τα κείμενα που παρατίθενται στο βιβλίο, όλοι όσοι μυούνταν στα Μυστήρια είχαν καλύτερες ελπίδες όχι μόνο για το τέλος της ζωής τους, αλλά και για μετά από αυτήν, στον άλλον κόσμο. Τα Μυστήρια, που στη λογική τους, αφού συνοδεύονταν από νηστεία που κρατούσε εννιά ημέρες, παρέπεμπαν στο δικό μας χριστιανικό Πάσχα, τελούνταν, τουλάχιστον στην πρώτη τους φάση, στα λεγόμενα Μικρά Μυστήρια, επίσης την άνοιξη. Εκεί, δίπλα στις όχθες του Ιλισσού, στην περιοχή της Αγρας (σήμερα υπάρχει προς τιμήν τους ένας δρόμος δίπλα στο Καλλιμάρμαρο), μπορούσαν όλοι ανεξαιρέτως να συμμετάσχουν με θυσίες και καθαρμούς. Οσο για τα κυρίως Ελευσίνια, που διεξάγονταν τον Σεπτέμβριο, η τελετουργική πορεία ξεκινούσε από τον Κεραμεικό και ο κόσμος ακολουθούσε μέσω της Ιεράς Οδού προς την Ελευσίνα. Λατρευτικά σκεύη αφιερωμένα στη θεά μεταφέρονταν από την Ελευσίνα στην Αθήνα και παρέμεναν για τέσσερις ημέρες στο εν άστει Ελευσίνιον, ένα μικρό ιερό, αφιερωμένο επίσης στη θέα Δήμητρα, ενώ την επομένη ο ιεροφάντης καλούσε τους πάντες, ανεξαρτήτως καταγωγής, δίνοντας την προσταγή «Αλαδε μύσται», που σήμαινε ότι όλοι έπρεπε να κατευθυνθούν προς τη θάλασσα, συνήθως το Φάληρο ή τον Πειραιά, για να τελέσουν το μεγάλο καθαρτήριο με τα γουρουνάκια στα χέρια, τα οποία μπορούσαν να διώξουν όλα τα μιαρά στοιχεία και να διευκολύνουν τον καθαρμό.

Ολη αυτή η πορεία προς την Ελευσίνα, όπως ήταν λογικό, δεν ήταν εύκολη και είχε αρκετές στάσεις - η καθεμία από αυτές έφερε τον δικό της συμβολισμό: φανταζόμαστε το πλήθος να κατηφορίζει με τη συνοδεία αυλών και μετά τη δύση να κρατάει δάδες, χορεύοντας κοντά στο Καλλίχορον Φρέαρ. Αλλοτε πάλι να σταματά, κάπου στη γέφυρα του Κηφισού (όχι του σημερινού Κηφισού, αλλά του αρχαίου που βρισκόταν στην Ελευσίνα), για να δεχτεί τα πειράγματα από μεταμφιεσμένους με μάσκες, κατ’ αναλογίαν με τα αστεία που έκαναν κάποτε στη θεά Δήμητρα για να την παρηγορούσαν για την αρπαγή της κόρης της Περσεφόνης.

Το μυστικό

Για να φτάσουμε τελικώς στην κορύφωση της μύησης που τελούνταν στο Τελεστήριο, τον μεγάλο χώρο που συμβάδιζε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη αρχιτεκτονική με το άρρητο, δηλαδή τη σιωπή. Εκεί, με την πόση του κυκεώνα -ένα παραισθησιογόνο που έδιναν στους μύστες- και κάτω από το τρεμάμενο φως της δάδας και την ατμόσφαιρα που διαμόρφωνε το σκοτάδι, συνέβαινε κάτι που οι μυημένοι ορκίζονταν πως δεν θα φανερώσουν ποτέ. Και ίσως αυτή ακριβώς η σιωπή να είναι το μεγαλύτερο μυστικό των Μυστηρίων.

Δεν είναι τυχαίο, όπως μας πληροφορούν οι πηγές που παρατίθενται στο «Περί Ελευσινίων Μυστηρίων», ότι οι Αθηναίοι τιμώρησαν τον Αλκιβιάδη με εξορία -η γνωστή υπόθεση με τις ερμαϊκές στήλες- επειδή πίστεψαν ότι αποκάλυψε τα μυστικά των Μυστηρίων σε σπίτι στην Αθήνα. Ηταν αυτό το μυστικό που δεσμεύονταν όλοι ότι δεν θα μαρτυρήσουν ποτέ καθώς «ο όρος “άρρητο” παραπέμπει στην ιερή μυστικότητα, η οποία σήμαινε την απαγόρευση δημοσιοποίησης τόσο των λεγομένων όσο και των θεαμάτων της διαδικασίας της μύησης. Αν κάποιος παραβίαζε την ιερή μυστικότητα είτε με εξουσιοδοτημένη είσοδο στο Ιερό της Ελευσίνας και, ακόμα χειρότερα, με την αποκάλυψη του περιεχομένου των τελετών, καταδικαζόταν σε θάνατο», τονίζει χαρακτηριστικά η κυρία Ρασσιά στο «Περί των Ελευσινίων Μυστηρίων».