61η Μπιενάλε της Βενετίας: Από τις Pussy Riot στην ελληνική ανατροπή

Δεν ήταν μόνο οι Pussy Riot που φώναζαν συνθήματα έξω από το ρωσικό περίπτερο, φορώντας ροζ και μπλε μπαλακλάβες, διαμαρτυρόμενες με πολύχρωμα βεγγαλικά και μπαλόνια ως ένα ακόμα επεισόδιο στην 61η Μπιενάλε: είναι όλο το κλίμα, πολύ καιρό πριν τα επίσημα εγκαίνια που έδειχνε ότι η φετινή διοργάνωση δεν θα είναι όπως οι άλλες.

Εννοείται πως όλα όσα συμβαίνουν στον κόσμο δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστες τις τέχνες: το θέμα, μάλιστα, της συμμετοχής των χωρών στη φετινή Μπιενάλε, για το αν πρέπει τελικά να έχει περίπτερο η Ρωσία ή το Ισραήλ έφτασε μέχρι τα έδρανα της ιταλικής Βουλής με την ίδια τη Μελόνι να λέει ότι «δεν μπορεί να παρεμβαίνει στο έργο ενός τέτοιου οργανισμού-και την αντιπολίτευση να την κατηγορεί για φιλορωσική στάση.



Τελευταία στιγμή, μάλιστα, λίγες ώρες πριν τα επίσημα εγκαίνια στις 9 Μαΐου, το Ιράν έκανε γνωστό ότι αποσύρει τη συμμετοχή του. Και όπως όλα δείχνουν φέτος η Βενετία δεν φιλοξενεί μια ακόμα μια Μπιενάλε-αλλά μοιάζει να είναι πιο πραγματική, πιο πολιτική και πολύ πιο κοντά σε αυτό που συμβαίνει στον πλανήτη. Ειδικά φέτος μοιάζει να επιστρέφει στον εαυτό της σαν μια πόλη που κοιτάζει το είδωλό της στο νερό και αναρωτιέται αν αυτό που βλέπει είναι πολιτισμός, ερείπια ή προφητεία.

Η 61η Μπιενάλε της Βενετίας, με τον υπαινικτικό τίτλο, που φέρει φέτος «In Minor Keys», εξελίσσεται σε μία από τις πιο πολιτικές, στοχαστικές και συναισθηματικά πυκνές διοργανώσεις των τελευταίων ετών. Ίσως, μάλιστα, να η πρώτη φορά που οι κονκάρδες διαμαρτυρίας, τα πολύχρωμα πλήθη που μοίραζαν λιφλετς στην είσοδο, να ήταν περισσότερα και από τους ίδιους τους καλλιτέχνες. Και ας έρρεαν παντού άφθονα τα άπειρον: πολλές φορές ήταν για παρηγοριά.

Όλα, όμως, φαίνονταν από την αρχή, από πρoτού ξεκινήσει ότι αυτή η Μπιενάλε αφού ένα τραγικό γεγονός φάνηκε να συνοδεύει τις ταραγμένες συμπτώσεις που χαρακτηρίζουν το κλίμα των καιρών: Η Κόγιο Κουό, η πρώτη Αφρικανή γυναίκα που ανέλαβε τη γενική επιμέλεια της Μπιενάλε, πέθανε αιφνιδίως το 2025, πριν δει το όραμά της να υλοποιείται. Όμως η φετινή διοργάνωση φέρει παντού το αποτύπωμά της: μια έκθεση στραμμένη όχι στον θόρυβο της υπερπαραγωγής αλλά στις «μικρές συχνότητες» της μνήμης, της απώλειας, της πνευματικότητας, της κοινότητας και της ιστορίας. Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμή της φετινής διοργάνωσης: στο γεγονός ότι αρνείται να κραυγάσει. Και βέβαια υπάρχει πάντα η ίδια η πόλη. Η Βενετία λειτουργεί πλέον σαν το απόλυτο σκηνικό της εποχής μας: τουριστική υπερφόρτωση, κλιματική απειλή, μετατροπή της ζωής σε θέαμα και ταυτόχρονα μια εμμονική ανάγκη για ομορφιά. Πολλοί από τους καλλιτέχνες αξιοποιούν ακριβώς αυτή τη συνθήκη. Η πόλη δεν είναι φόντο· είναι μέρος του έργου. Τα νερά, η υγρασία, η αίσθηση μιας αργής βύθισης διαπερνούν τη φετινή εμπειρία. Η Μπιενάλε του 2026 δεν μοιάζει με γιορτή αισιοδοξίας. Μοιάζει περισσότερο με μια τελετουργία επιβίωσης.

Εξού και ότι η όλη λογική της διοργάνωσης φαίνεται να λειτουργεί σαν αντίβαρο στην κόπωση της μεταπανδημικής υπερθέασης. Μετά από χρόνια immersive installations, αδιάκοπων projections και αισθητικής υπερδιέγερσης, το 2026 στρέφεται σε κάτι πιο αργό, σχεδόν τελετουργικό. Οι καλλιτέχνες επιστρέφουν στην αφήγηση, στο σώμα, στο τραύμα, στη χειρονομία. Η κεντρική έκθεση στα Giardini και στο Arsenale δεν χτίζεται γύρω από ένα εύπεπτο σύνθημα αλλά γύρω από μια ατμόσφαιρα. Υπάρχουν παντού σκιές, ήχοι χαμηλής έντασης, αναφορές σε πνευματικές πρακτικές, σε λαϊκές παραδόσεις, σε συλλογικές μνήμες που επιμένουν. Η Κουό είχε μιλήσει για την ανάγκη να «ακούσουμε τους μικρούς τόνους». Και πράγματι, αυτή η Μπιενάλε ακούγεται περισσότερο απ’ όσο φαίνεται. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τεχνουργήματα των απλών γυναικών από διαφορετικές γωνιές του κόσμου, τα λεγόμενα Arts and Crafts πρωταγωνιστούν σε πολλά περίπτερα υπονομεύοντας την αρκετά ελιτίστικη σφραγίδα που χαρακτήριζε προηγούμενες διοργανώσεις. Ακόμα και η περίφημη λογική της καταγγελίας που υπήρχε τις περασμένες χρονιές στη Μπιενάλε έμοιαζε προϊόν μιας τέχνης που κοίταζε τα πάντα αφ υψηλού: πλέον η πολιτική υπάρχει και στην χειρονομία της συνύπαρξης. Και αν κάποτε λειτουργούσε η αισθητική της καταγγελίας, εδώ η πολιτική εισχωρεί υπόγεια. Δεν εξαφανίζεται· μετατρέπεται σε ψίθυρο, σε ίχνος, σε τελετουργία πένθους.

Χειροτεχνίες και μυστικισμός

Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότερες συμμετοχές φέτος έχουν ως χαρακτηριστικό είτε την κυρίαρχη, μυστικιστική αίσθηση, την επικράτηση του τραύματος και την αναγκαιότητα της χειροτεχνίας. Από τις πιο πολυσυζητημένες συμμετοχές είναι εκείνη του Khaled Sabsabi στο Αυστραλιανό Περίπτερο. Ο καλλιτέχνης, γεννημένος στον Λίβανο και μεγαλωμένος στην Αυστραλία, δημιουργεί έναν χώρο βαθιάς εσωτερικότητας, όπου η εμπειρία του εκτοπισμού συναντά τη σουφιστική παράδοση και τη μεταναστευτική μνήμη. Η εγκατάσταση «Conference of One’s Self» λειτουργεί σαν ένας διαλογιστικός θάλαμος.

Τεράστιοι καμβάδες, ambient ηχοτοπία-που είναι κυρίαρχα στη φετινή διοργάνωση- και βίντεο που αναβοσβήνουν σαν θραύσματα μνήμης δημιουργούν ένα περιβάλλον σχεδόν υπνωτικό. Σε μια χρονιά όπου πολλοί καλλιτέχνες επιχειρούν να μιλήσουν για τον πόλεμο και την ταυτότητα μέσα από ωμές εικόνες, ο Sabsabi επιλέγει τη σιωπή. Και αυτή η σιωπή είναι ίσως πιο πολιτική από κάθε σύνθημα.

Όσο για το ιταλικό περίπτερο της Chiara Camoni μοιάζει με μια παράξενη επιστροφή σε κάτι πρωτογενές. Η έκθεση «Con te con tutto» μετατρέπει τον χώρο σε ένα σκοτεινό δάσος από τερακότες, κεραμικά σώματα και γήινες μορφές που θυμίζουν αρχαϊκές θεότητες. Η Camoni αρνείται τη λογική του μοναχικού ιδιοφυούς δημιουργού. Τα έργα της παράγονται συχνά συλλογικά, μέσα από εργαστήρια, συνεργασίες και χειρωνακτικές διαδικασίες. Σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης, αλγοριθμικής εικόνας και ψηφιακής κόπωσης, το ιταλικό περίπτερο προτείνει κάτι σχεδόν ανατρεπτικό: την επιστροφή στην αφή, στο χώμα, στην κοινότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί μίλησαν για μια «μετα-ψηφιακή» Μπιενάλε-σαν να επιστρέφει σε κάτι πιο απτό, σωματικό και καίριο. Εξού και ότι από τις πιο ποιητικές παρουσίες της φετινής διοργάνωσης είναι ο Nabil Nahas στο Περίπτερο του Λιβάνου. Το μνημειακό έργο «Don’t Get Me Wrong» απλώνεται σαν ένα κοσμικό χειρόγραφο: 26 πάνελ εμπνευσμένα από περσικές μινιατούρες, οργανικές φόρμες και γεωμετρικά μοτίβα. Η δουλειά του Nahas δεν μιλά άμεσα για την κρίση του Λιβάνου. Και ίσως γι’ αυτό να μιλά τόσο έντονα γι’ αυτήν. Η επιμονή στην ομορφιά, στην οργανική φόρμα, στην υπομονετική κατασκευή μιας εικόνας μοιάζει με πράξη αντίστασης απέναντι στην κατάρρευση. Άλλωστε, η Βενετία του 2026 δείχνει να αγαπά ακριβώς αυτό: έργα που δεν φωνάζουν αλλά επιμένουν.

Ένα ακόμη εντυπωσιακό στοιχείο της φετινής διοργάνωσης είναι η επιστροφή του ήχου. Πολλές από τις πιο ενδιαφέρουσες συμμετοχές δεν βασίζονται στην εικόνα αλλά στην ακουστική εμπειρία. Το περίπτερο του Βατικανού, με συμμετοχές καλλιτεχνών όπως η FKA twigs και ο Brian Eno, κινείται ακριβώς σε αυτό το πεδίο: ηχητικά έργα, ποιητικά fragments και τελετουργικές αφηγήσεις που εξερευνούν τη σχέση ανάμεσα στην πνευματικότητα και τη σύγχρονη εμπειρία. Η φετινή Μπιενάλε δείχνει να κουράστηκε από τον κυνισμό της αγοράς τέχνης. Αναζητά ξανά κάτι υπαρξιακό, σχεδόν μεταφυσικό.

Εγκαίνια για το ελληνικό περίπτερο

Σε μια εποχή που η ουδετερότητα, δεν είναι καν επιλογή, η Μπιενάλε δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση: εδώ ακριβώς εντάσσεται η δυναμική που εμφανίζει το ελληνικό περίπτερο, το οποίο παρουσιάζεται στον κόσμο ταυτόχρονα ως ένα «Escape room» αλλά και ένα μέρος ενεργοποίησης της μνήμης για το τι ήταν το περίπτερο, όταν θεμελιώθηκε τα χρόνια του Μεταξά, πως βρίσκεται αυτή τη στιγμή να θυμίζει γιατί τα περίπτερα του Τζιαρντίνι αφηγούνται ιστορίες, όπως είπε και ο Ανδρέας Αγγελιδάκης με τη ρηξικέλευθη καλλιτεχνική του πρόταση σε επιμέλεια Γιώργου Μπεκιράκη. Μοιάζοντας με μια αντεστραμμένη σπηλιά του Πλάτωνα, κρύβει τους δικούς της αντικατοπτρισμούς, τα δικά της είδωλα και προωθεί άλλα αντί-ερωτήματα, στην καρδιά της φετινής Μπιενάλε για το τι τελικά σημαίνει προώθηση του καλλιτεχνικού έργου, σε σκληρούς καιρούς. Γιατί το ερώτημα που επανέρχεται διαρκώς-και εδώ ακριβώς έγκειται η δύναμη του ελληνικού περιπτέρου- μπορεί η τέχνη να λειτουργεί ως «ουδέτερος» χώρος σε μια εποχή πολέμων και πολιτικής ακρότητας; Ή μήπως κάθε εθνικό περίπτερο είναι αναπόφευκτα και μια μορφή soft power;

Αυτή η συγκεχυμένη συνθήκη δεν μπορεί παρά να υπαγορεύει τα αντίστοιχα έργα, κάτι που κάνει τη φετινή Μπιενάλε πιο αληθινή και πιο κοντά στη σωματική πραγματικότητα-ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της φετινής Μπιενάλε, εκτός από το ότι είναι ουσιαστικά πολιτική, να είναι ακριβώς η άρνησή της να λειτουργήσει ως Instagram spectacle. Σε μια εποχή όπου η τέχνη συχνά σχεδιάζεται για να φωτογραφηθεί, η Βενετία του 2026 επιμένει σε κάτι πιο αργό, σκοτεινό και απαιτητικό. Υπάρχουν έργα που δεν «βγαίνουν» σε εικόνα. Χώροι που απαιτούν παραμονή. Ήχοι που λειτουργούν μόνο αν σταματήσεις να κοιτάζεις το κινητό σου. Η κληρονομιά της Κόγιο Κουό φαίνεται ακριβώς εκεί: σε μια διοργάνωση που επιλέγει την ενδοσκόπηση αντί της εντύπωσης. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μπορεί να κάνει σήμερα μια Μπιενάλε.