Μπάμπης Κούτρας

Την ονομάζουμε «νευρικότητα στις αγορές» και είναι μια έκφραση που επαναλαμβάνεται σαν να πρόκειται για φυσικό φαινόμενο. Είναι όμως ένα οικονομικό παιχνίδι τεράστιων διαστάσεων και, όπως σε κάθε παιχνίδι, κάποιοι κερδίζουν. Εκείνοι που ξέρουν τα μυστικά και τους κανόνες του. Τις τελευταίες εβδομάδες, με τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή και, κυρίως, με την κρίση στα Στενά του Ορμούζ να βρίσκονται σε εξέλιξη, η «νευρικότητα στις αγορές» επέστρεψε με... θριαμβευτικό τρόπο. Οι κυβερνήσεις «παρακολουθούν τις εξελίξεις» ευρισκόμενες σε πρόδηλη αδυναμία και εκατομμύρια πολίτες στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στην Αμερική, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο αγωνιούν για κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο πραγματικό, δηλαδή για το κόστος της ζωής, για τους λογαριασμούς, για τα καύσιμα, τη θέρμανση ή την επόμενη μέρα.

Η ειρωνεία είναι ότι την ίδια ακριβώς στιγμή που οι κοινωνίες πανικοβάλλονται, κάποιοι άλλοι τρίβουν τα χέρια τους. Η «νευρικότητα στις αγορές» είναι μία από τις πιο επικερδείς καταστάσεις που μπορεί να υπάρξουν για τους μεγάλους παίκτες του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Γιατί οι αγορές δεν κερδίζουν μόνο όταν ανεβαίνουν. Κερδίζουν και όταν πέφτουν. Στην πραγματικότητα αυτή η μεταβλητότητα είναι το πραγματικό τους «καύσιμο» και όχι αν τα καράβια θα περάσουν τα Στενά. Τα χρηματιστήρια ανεβοκατεβαίνουν, οι τιμές της ενέργειας κινούνται σαν εκκρεμές, οι επενδυτές «ανησυχούν», οι αναλυτές «προβληματίζονται». Κάθε πληροφορία μετατρέπεται σε οικονομική ευκαιρία. Μια στρατιωτική επίθεση; Ανοδος στις τιμές του πετρελαίου. Μια πιθανή εκεχειρία; Πτώση στις τιμές του πετρελαίου. Και στις δύο περιπτώσεις κάποιοι έχουν ήδη «στοιχηματίσει».

Αυτό σημαίνει ότι οι ίδιες οι εξελίξεις (καλές ή κακές) δημιουργούν διαρκώς νέες ευκαιρίες. Αν ο πόλεμος κλιμακωθεί, κερδίζουν όσοι έχουν επενδύσει στην άνοδο των τιμών. Αν αποκλιμακωθεί, κερδίζουν όσοι έχουν επενδύσει στην πτώση τους. Αν οι εξελίξεις είναι απρόβλεπτες, τότε το παιχνίδι γίνεται ακόμη πιο προσοδοφόρο γιατί οι τιμές κινούνται έντονα και γρήγορα. Και οι επαγγελματίες της αγοράς γνωρίζουν πολύ καλά πώς να αξιοποιούν αυτές τις κινήσεις πουλώντας ή αγοράζοντας. Το ίδιο ακριβώς έχει επαναληφθεί αμέτρητες φορές τα τελευταία χρόνια. Θυμηθείτε την ενεργειακή κρίση του 2022 με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Οι τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη εκτοξεύτηκαν σε πρωτοφανή επίπεδα. Οι πολίτες πλήρωναν λογαριασμούς που θύμιζαν τηλεφωνικούς αριθμούς. Οι κυβερνήσεις αναγκάζονταν να δαπανούν δισεκατομμύρια σε επιδοτήσεις για να συγκρατήσουν την κοινωνική πίεση. Την ίδια στιγμή, όμως, μεγάλες ενεργειακές εταιρείες ανακοίνωναν τα υψηλότερα κέρδη στην ιστορία τους.

Αντίστοιχο φαινόμενο είδαμε και κατά την πανδημία. Οι αγορές κατέρρευσαν μέσα σε λίγες εβδομάδες την άνοιξη του 2020. Ο φόβος κυριάρχησε, οι επιχειρήσεις έκλειναν, οι οικονομίες πάγωναν. Μέσα σε αυτό το χάος, όμως, όσοι είχαν την οικονομική δύναμη να αγοράσουν σε εξευτελιστικές τιμές βγήκαν τελικά τεράστια κερδισμένοι. Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Για τους περισσότερους ανθρώπους υπήρξε μια καταστροφή και στη χώρα μας η χειρότερη. Για ορισμένους επενδυτές, όμως, αποτέλεσε τη μεγαλύτερη ευκαιρία της ζωής τους. Τα περίφημα hedge funds που είχαν στοιχηματίσει εναντίον της αγοράς ακινήτων στις Ηνωμένες Πολιτείες κέρδισαν δισεκατομμύρια δολάρια. Κέρδισαν επειδή η... οικονομία κατέρρευσε.

Οπως «η κανονικότητα δεν είναι ποτέ ευκαιρία για την Αριστερά», σύμφωνα με τη γνωστή δήλωση της Εφης Αχτσιόγλου, έτσι και η σταθερότητα δεν ταιριάζει στις αγορές . Η «νευρικότητα» τους πάει καλύτερα γιατί όταν επικρατεί κρίση, τα κέρδη μπορούν να γίνουν τεράστια. Η αστάθεια δημιουργεί ευκαιρίες και οι επαγγελματίες της αγοράς ζουν ακριβώς από αυτές τις ευκαιρίες. Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αντίφαση. Οι κοινωνίες φοβούνται την αβεβαιότητα. Οι αγορές τη λατρεύουν. Για τον μέσο πολίτη η κρίση σημαίνει ανασφάλεια. Για τον επενδυτή μπορεί να σημαίνει απόδοση.

Μην πάμε σε λάθος συμπεράσματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αγορές σχεδιάζουν τους πολέμους ή τις κρίσεις. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Οι κρίσεις δημιουργούνται από πολιτικές, πολεμικές, γεωστρατηγικές και κοινωνικές συγκρούσεις. Οταν, όμως, εμφανίζονται, οι αγορές σπεύδουν να τις μετατρέψουν σε πηγή κέρδους. Η πληροφορία παίζει εδώ καθοριστικό ρόλο. Στη σύγχρονη χρηματοπιστωτική οικονομία η ταχύτητα της πληροφορίας είναι σχεδόν πιο σημαντική από την ίδια την πληροφορία. Η αγορά λειτουργεί πλέον σαν ένα τεράστιο σύστημα πρόβλεψης και στοιχηματισμού. Δεν περιμένει να δει τι θα συμβεί. Προσπαθεί να μαντέψει τι θα συμβεί και να το εκμεταλλευτεί προτού συμβεί. Ετσι εξηγείται και ένα ακόμη παράδοξο. Πολλές φορές οι αγορές πέφτουν προτού εμφανιστεί η κρίση και ανεβαίνουν προτού εμφανιστεί η ανάκαμψη. Γιατί οι επενδυτές προσπαθούν να κινηθούν πριν από τα γεγονότα. Να προλάβουν την εξέλιξη και γι’ αυτό λέμε « οι αγορές δεν κάνουν ποτέ λάθος».

Η «νευρικότητα στις αγορές», λοιπόν, δεν είναι μόνο περιγραφή της πραγματικότητας. Είναι μια υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Η Αριστερά θα πει ότι αυτή είναι απλώς η φύση του καπιταλισμού και «καλά να πάθουμε» (είδαμε κι εκεί που δεν έχουν καπιταλισμό). Κάποιοι άλλοι θα πουν ότι πρόκειται για μια στρέβλωση που πρέπει να περιοριστεί. Το βέβαιο είναι ότι όσο οι πόλεμοι, οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι οικονομικές κρίσεις και οι απρόβλεπτες εξελίξεις συνεχίζουν να εμφανίζονται, η «νευρικότητα στις αγορές» θα κάνει τους πολλούς δυστυχισμένους και τους λίγους χαρούμενους. Συνεπώς, είμαστε με τη σταθερότητα και την... ψυχραιμία.