Ευγενία Μανωλίδου

Ανήκουν σε μια παλαιότερη τάξη του κόσμου, γεννημένοι από τον Ωκεανό, πριν ακόμη σταθεροποιηθεί η ανθρώπινη παρουσία. Είναι φορείς ζωής, μνήμης και ισορροπίας. Δεν αποτελούν απλώς υδάτινα σώματα, αλλά πρόσωπα με όνομα, φωνή και ιστορία. Κάθε ποταμός συνδέεται με έναν τόπο, μια κοινότητα, έναν τρόπο κατοίκησης του κόσμου.

Ο Κηφισός, για παράδειγμα, είναι ποταμός της Αττικής και ταυτόχρονα θεότητα, προστάτης του τόπου. Διασχίζει ένα τοπίο όπου η φύση και η σκέψη συνυπήρξαν οργανικά. Στην περιοχή της Ακαδημίας του Πλάτωνος, ανάμεσα σε ιερά άλση και νερά, η φιλοσοφία δεν γεννήθηκε αποκομμένη από το περιβάλλον της. Η παρουσία του ποταμού όριζε τον ρυθμό, το μέτρο και την αίσθηση του ανήκειν. Αυτό το συναντούμε και στη μυθολογία, όπου οι ποταμοί συμμετέχουν ενεργά στον ανθρώπινο βίο. Στην Ιλιάδα, ο Σκάμανδρος αντιδρά στη συσσώρευση βίας μέσα στην κοίτη του, φουσκώνει, ορμά, απειλεί τον Αχιλλέα και υπενθυμίζει ότι ακόμη και ο ισχυρότερος ήρωας κινείται μέσα σε όρια. Η φύση διαθέτει τη δική της ηθική τάξη και αντιδρά όταν η ανθρώπινη πράξη χάνει την αναλογία της. Σε άλλες αφηγήσεις, οι ποταμοί εμφανίζονται ως γενάρχες, ως πατέρες ηρώων, ως σημεία αναφοράς της συλλογικής ταυτότητας. Ο Κηφισός, όπως και ο Αλφειός, ενσαρκώνει μια συνέχεια ανάμεσα στη φύση και την ανθρώπινη παρουσία, μια σχέση που στηρίζεται στη γνώση των ορίων και στον σεβασμό της διάρκειας.

Η σύγχρονη πόλη έχει απομακρυνθεί από αυτή τη σχέση. Οι ποταμοί περιορίστηκαν, εγκιβωτίστηκαν, καλύφθηκαν ή μετατράπηκαν σε τεχνικά έργα απορροής. Οι κοίτες τους αλλοιώθηκαν, τα φυσικά περάσματα του νερού διεκόπησαν και το έδαφος έχασε τη δυνατότητα να λειτουργεί ως ζωντανό σύστημα. Στην Αττική, οι πρόσφατες ακραίες βροχοπτώσεις αποκάλυψαν τις συνέπειες αυτής της μακρόχρονης παρέμβασης. Ο Κηφισός ενεργοποίησε τη μνήμη της κοίτης και ακολούθησε διαδρομές που προϋπήρχαν αιώνες πριν από τη σύγχρονη δόμηση, διεκδικώντας τον χώρο του με τρόπο βίαιο και ανεξέλεγκτο, προκαλώντας καταστροφές και ανθρώπινες απώλειες. Εκεί όπου ο ποταμός είχε υποβαθμιστεί σε πρόβλημα μηχανικής, επανεμφανίστηκε ως φυσική δύναμη.

Μπορεί η μυθολογία να μην προσφέρει τεχνικές λύσεις. Προσφέρει όμως ένα πλαίσιο κατανόησης. Οι ποταμοί διατηρούν τη δική τους λογική συνέχειας. Το νερό επιστρέφει εκεί όπου μπορεί να κινηθεί, εκεί όπου το έδαφος το επιτρέπει, εκεί όπου η μνήμη του τοπίου παραμένει ενεργή. Η φύση δεν λειτουργεί με όρους τιμωρίας, αλλά με όρους ισορροπίας. Σε αυτό το σημείο, η σύγχρονη νομική αναγνώριση ποταμών ως υποκειμένων δικαίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η περίπτωση του ποταμού Whanganui της Νέας Ζηλανδίας, ο οποίος, μετά από 160 χρόνια δικαστικής διαμάχης, αναγνωρίστηκε επισήμως ως νομική οντότητα, αποτελεί μια ουσιαστική τομή. Αυτή η απόφαση-ορόσημο τιμά τους αγώνες των Μαορί, ιθαγενών της περιοχής, οι οποίοι θεωρούν τον ποταμό ως μια αδιαίρετη και ζωντανή οντότητα από τα βουνά μέχρι τη θάλασσα. Ο ποταμός αναγνωρίστηκε ως νομικό πρόσωπο με δικαιώματα, εκπροσωπούμενος θεσμικά, με στόχο την προστασία της ακεραιότητάς του ως ζωντανού συστήματος. Αυτή η νομική προσέγγιση δείχνει την αλλαγή αντίληψης. Ο ποταμός παύει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως φυσικός πόρος ή ως αντικείμενο διαχείρισης και εισέρχεται στη σφαίρα της ευθύνης και της φροντίδας. Ταυτοχρόνως όμως, επανέρχεται και μια αρχαία αντίληψη: ότι ο ποταμός ως φορέας ζωής, μνήμης και συνέχειας απαιτεί σεβασμό.

Η ελληνική παράδοση υπενθυμίζει ότι το μέτρο αποτελεί προϋπόθεση αρμονίας και επιβίωσης. Οι ποταμοί, είτε ως μυθολογικές μορφές είτε ως πραγματικά οικοσυστήματα, μαρτυρούν αυτή την αρχή μέσα από τη σιωπηλή τους επιμονή. Ρέουν δίπλα μας, κάτω από τις πόλεις, μέσα από τον χρόνο, βρίσκουν το δρόμο τους. Το ερώτημα είναι αν εμείς θα βρούμε τον δικό μας, πριν η μνήμη του τόπου μας μάς προσπεράσει οριστικά.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή.»