Τι σημαίνει για την Ελλάδα η Συμφωνία της Μέκκας: Ο ρόλος του Ισραήλ, οι μεγάλοι ενεργειακοί διάδρομοι και οι επιδιώξεις του Ερντογάν

Αντιμέτωπη με τις συνέπειες μιας μεγάλης περιφερειακής κρίσης, με επιπτώσεις και στην αναδιάταξη των περιφερειακών σχημάτων συνεργασίας που δημιουργεί το κενό ασφαλείας στον μεταδιπολικό κόσμο, βρίσκεται η Αθήνα.

Η Τριμερής Συμφωνία της Μέκκας είναι αποτέλεσμα των νέων συνθηκών που διαμορφώνονται στην ευρύτερη περιοχή και, παρά το γεγονός ότι δεν έχει φυσικά ως αντικείμενο ή στόχο την Ελλάδα, ενδιαφέρει άμεσα τη χώρα μας λόγω της συμμετοχής της Τουρκίας και της εμβάθυνσης της στρατηγικής συνεργασίας της Αγκυρας με το Ριάντ, με το οποίο η Αθήνα θεωρούσε ότι έχει πετύχει ένα υψηλό επίπεδο συνεννόησης.

Η κρίση στη Μέση Ανατολή, που ξεκίνησε στο Ισραήλ την 7η Οκτωβρίου του 2023 και συνεχίστηκε με τον πόλεμο στη Γάζα, κλιμακώθηκε με τον αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο εναντίον του Ιράν και έχει ακόμη πολλές πράξεις μέχρι να ολοκληρωθεί, δημιουργεί ένα μεγάλο πεδίο αποσταθεροποίησης και ένα επικίνδυνο κενό ασφαλείας.

Αυτό αναδείχθηκε περίτρανα όταν τα αραβικά βασίλεια του Κόλπου, τα οποία σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξής τους είχαν την υψηλή στήριξη και την εγγύηση των Αμερικανών, βρέθηκαν έρμαια των ιρανικών επιθέσεων ως αντιποίνων για πρωτοβουλίες του «προστάτη» τους.

Και ενώ η αβεβαιότητα συνεχίζεται, με τον πόλεμο που είχε προγραμματιστεί να διαρκέσει λίγες ημέρες να βαδίζει πλέον προς τον έβδομο μήνα του, είναι σαφές ότι οι χώρες του Κόλπου είναι υποχρεωμένες να αναζητήσουν εναλλακτικούς παρόχους ασφάλειας. Κάτι που θεωρητικά δείχνει να ανταποκρίνεται και στις εκκλήσεις του Ντόναλντ Τραμπ, που καλεί τους συμμάχους να αναλάβουν το κόστος της άμυνας και ασφάλειάς τους.

Για την Αθήνα, από την πρώτη στιγμή που ξέσπασε η κρίση, ήταν σαφείς τόσο η επιλογή της διατήρησης της στενής σχέσης με το Ισραήλ, με διακριτή διαφοροποίηση απέναντι στις ακρότητες που σημειώθηκαν στη Γάζα και τον Λίβανο, όσο παράλληλα και η εξισορρόπηση των σχέσεων με τα αραβικά καθεστώτα του Κόλπου.

Αν πριν από μερικά χρόνια αυτή ήταν μια σχετικά εύκολη ισορροπία, τώρα πλέον, και με δεδομένο ότι η Τουρκία, με μία ακόμη από τις μεγάλες στροφές στην εξωτερική της πολιτική με εμπνευστή τον Χακάν Φιντάν, έχει κλείσει τα μέτωπά της με τις αραβικές χώρες, δεν είναι εύκολη υπόθεση.

Ευάλωτη σχέση

Η αποκατάσταση των τουρκοαιγυπτιακών σχέσεων έχει δείξει την ευαλωτότητα της στρατηγικής σχέσης με την Αίγυπτο, στην οποία είχε επενδύσει πολλά η ελληνική εξωτερική πολιτική. Παράλληλα, στον Κόλπο είναι πλέον σαφές ότι διαμορφώνονται εκ νέου διαφορετικά στρατόπεδα, με τα οποία δεν είναι εύκολες οι ισορροπίες χωρίς κόστος και μεγάλα ρίσκα.

Η αρχική εκτίμηση στην Αθήνα, μετά και τις επικοινωνίες του ΥΠΕΞ Γιώργου Γεραπετρίτη με τους ομολόγους του των ΗΠΑ, της Σαουδικής Αραβίας και της Αιγύπτου, Μάρκο Ρούμπιο, Φαϊζάλ μπιν Φαρχάν Αλ Σαούντ και Μπαντρ Αμπντελάτι, αντίστοιχα, είναι ότι η Τριμερής έχει περισσότερο συμβολικό χαρακτήρα, κάτι που ασπάζεται και ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας, καθώς εκφράζει περισσότερο την επιδίωξη της Σ.Αραβίας να έχει ως αποτρεπτικό εργαλείο έναντι του Ιράν τη στενή αυτή σχέση με δύο χώρες που είναι ίσως οι μοναδικοί απευθείας συνομιλητές της Τεχεράνης. Στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, πάντως, είναι επιφυλακτικοί, καθώς τέτοιες κινήσεις ενδέχεται να προδώσουν «αντίπαλες» ομαδοποιήσεις στη Μ. Ανατολή και νέους ανταγωνισμούς.

Ο Σαουδάραβας ΥΠΕΞ, μάλιστα, σύμφωνα με πληροφορίες, έχει διαβεβαιώσει την Αθήνα ότι η Τριμερής της Μέκκας δεν επηρεάζει τη σχέση με την Ελλάδα. Η Τουρκία είναι προφανές ότι επιδιώκει να εκμεταλλευτεί αυτή τη συγκυρία, ώστε να ενισχύσει τον περιφερειακό ρόλο της, κάτι που προφανώς δεν αφήνει αδιάφορη την Αθήνα.

Για μεγάλο διάστημα κυριάρχησε η αυταρέσκεια σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής να κερδίζει συμπάθειες στις χώρες του Κόλπου. Αυτό δεν ήταν άσχετο με τη ρήξη των σχέσεων της Τουρκίας με τις χώρες αυτές, λόγω της ταύτισής της με το Κατάρ στο πλαίσιο της ενδοαραβικής αντιπαράθεσης. Ετσι, και η στρατηγική σχέση με την Αίγυπτο οικοδομήθηκε στο πλαίσιο της σφοδρής σύγκρουσης Ερντογάν - Σίσι, από τότε που ο Αιγύπτιος στρατηγός ανέλαβε την εξουσία ανατρέποντας την κυβέρνηση Μόρσι, την πιο γνήσια έκφραση του κινήματος των Αδελφών Μουσουλμάνων.

Ολα αυτά διευκόλυναν τις σχέσεις της Ελλάδας με χώρες όπως η Αίγυπτος, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Σ. Αραβία. Ομως, προφανώς, επρόκειτο περί μιας ευνοϊκής συγκυρίας. Αποτελούσε τη βάση για μεγαλύτερη εμβάθυνση, όμως δεν έχουν δημιουργηθεί ακόμη τόσο σταθερά θεμέλια ώστε οι σχέσεις αυτές να είναι πραγματικά «παντός καιρού», κάτι που αποδεικνύεται μετά τις τελευταίες εξελίξεις.

Στον χώρο του Κόλπου, η Σ. Αραβία, θέλοντας να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία στον αραβικό κόσμο, αναζητά περιφερειακές συμμαχίες που θα της δώσουν ευρύτερο γεωπολιτικό αποτύπωμα αλλά και μεγαλύτερες δυνατότητες αποτροπής. Το Ιράν παραμένει η μεγάλη απειλή για το Ριάντ, καθώς και οι Χούθι, που στοχοποιούν ευθέως τη Σ. Αραβία λόγω και της εμπλοκής της στον εμφύλιο πόλεμο της Υεμένης. Ωστόσο, διαπιστώθηκε ότι ο σημαντικότερος σύμμαχός του, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν δίστασε να προχωρήσει σε μια στρατηγική επιλογή μαζί με το Ισραήλ για την επίθεση της 28ης Φεβρουαρίου, παραβλέποντας την ασφάλεια του βασιλείου.

Η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής που περιλαμβάνει η Συμφωνία της Μέκκας είναι περισσότερο συμβολικού χαρακτήρα, για να καθησυχάσει τις ανησυχίες της Σ. Αραβίας, καθώς είναι προφανές ότι ούτε η Τουρκία ούτε το Πακιστάν θα αναλάμβαναν στρατιωτική δράση εναντίον του Ιράν προς υποστήριξη της Σ. Αραβίας. Ούτε, φυσικά, το Πακιστάν θα ανέμενε τη στρατιωτική στήριξη του Ριάντ ή της Αγκυρας σε περίπτωση σύγκρουσης με την Ινδία.

Πυρηνική διάσταση

Σε στρατηγικό επίπεδο, ο μεγάλος κίνδυνος είναι η Τριμερής Συμμαχία της Μέκκας να αποκτήσει και πυρηνική διάσταση, κάτι το οποίο επισήμως αποφεύγεται να ειπωθεί. Ωστόσο, είναι γνωστό ότι τόσο ο Σαουδάραβας πρίγκιπας Μοχάμαντ μπιν Σαλμάν έχει εκφράσει την επιθυμία για απόκτηση πυρηνικής δυνατότητας όσο και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν έχει κρύψει τη φιλοδοξία της απόκτησης πυρηνικού όπλου. Εξάλλου, όπως απέδειξε ο πόλεμος εναντίον του Ιράν, η αποτροπή που προσφέρει ακόμη και η υποψία κατοχής πυρηνικής στρατηγικής τεχνολογίας είναι ισχυρότερη από οποιαδήποτε άλλη αμυντική θωράκιση.

Με τη συμμετοχή του Πακιστάν, η πυρηνική διάσταση στην Τριμερή Συμμαχία θα αποτελέσει μια μεγάλη περιφερειακή απειλή, θα ωθήσει την κούρσα εξοπλισμών και θα δώσει, μετά το Ιράν, έναν ακόμη στόχο στο Ισραήλ, το οποίο εκλαμβάνει ως υπαρξιακή απειλή την απόκτηση πυρηνικού όπλου από χώρες της περιοχής με τις οποίες βρίσκεται σε στρατηγική αντιπαράθεση.

Η Σ. Αραβία, με κινήσεις όπως αυτή της Τριμερούς Συμμαχίας, περισσότερο θέλει να παζαρέψει μια νέα εγγύηση ασφαλείας με τις ΗΠΑ παρά να εγκαταλείψει τη σχέση αυτή. Και πιθανότατα επίσπευσε την υπογραφή της Τριμερούς Συμμαχίας η απόφαση του προέδρου Τραμπ να συνδέσει την υπογραφή συμφωνίας με το Ριάντ για παροχή πυρηνικής δυνατότητας για ειρηνικούς σκοπούς, αλλά με πολύ ελαστικούς όρους, με την αποκατάσταση των σχέσεων της Σ. Αραβίας με το Ισραήλ και την ένταξη στις Συμφωνίες του Αβραάμ.

Με τον τρόπο που το Ισραήλ έχει χειριστεί τον πόλεμο στη Γάζα, αλλά και τις σχέσεις με τον Λίβανο και τη Συρία, έχει οδηγηθεί σε μεγαλύτερη απομόνωση από ποτέ στην περιοχή και έχει χάσει σημαντικά διεθνή ερείσματα, καθιστώντας, εκτός των άλλων, σχεδόν αδύνατη, με τις παρούσες συνθήκες, την αποκατάσταση των σχέσεων με τη Σ. Αραβία πριν από τη δρομολόγηση συνολικής ειρηνευτικής συμφωνίας για το Παλαιστινιακό.

Αντιθέτως, στο πλαίσιο του κρίσιμου ανταγωνισμού της Σ. Αραβίας με τα ΗΑΕ, το Αμπού Ντάμπι, το οποίο προστάτευσε τη συμμετοχή του στις Συμφωνίες του Αβραάμ ακόμη και μετά τον πόλεμο της Γάζας, δεν κρύβει ότι διατηρεί στενότατη σχέση με το Ισραήλ και σε επίπεδο αμυντικού εξοπλισμού, που φάνηκε ιδιαίτερα χρήσιμος στη διάρκεια του πολέμου στο Ιράν, αλλά και σε επίπεδο πληροφοριών και σε περιφερειακά ζητήματα, όπως η Σομαλία και το Σουδάν.

Η Τουρκία χτίζει ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο. Αρχικά ήταν η περικύκλωση των χωρών που ήταν πολέμιες των Αδελφών Μουσουλμάνων με την ανάπτυξη βάσεων στο Κατάρ, στο Σουδάν, στη Σομαλία και στη Λιβύη. Τώρα, με τη συμμαχία με τη Σ. Αραβία και, φυσικά, το Κατάρ εδραιώνει αυτή τη σημαντική περιφερειακή παρουσία της και στο Κέρας της Αφρικής.

Αυτό, πέραν του σημαντικού διπλωματικού αποτυπώματος, προσφέρει τη δυνατότητα διείσδυσης σε χώρες της περιοχής και εμπέδωσης ισχυρής επιρροής, μέσω και της προμήθειας εξελιγμένων αμυντικών συστημάτων, κυρίως drones, τα οποία πετούν πλέον στον Κόλπο, στο Σουδάν, στη Σομαλία, στην Αιθιοπία, στη Λιβύη.

Μια ενισχυμένη Τουρκία είναι προφανές ότι δεν είναι κάτι που μπορεί η Αθήνα να παραβλέψει.

Ενεργειακοί διάδρομοι

Η Τριμερής, όμως, στέλνει το μήνυμα και στον μεγάλο μαραθώνιο που έχει ξεκινήσει για τους νέους διαδρόμους διασύνδεσης της Ανατολής με την Ευρώπη.

Η Τουρκία είναι εχθρική σε κάθε σχέδιο το οποίο την παρακάμπτει, και σε αυτά περιλαμβάνεται και ο Διάδρομος IMEC. Ο τελευταίος αντιμετωπίζεται αρνητικά και από το Κάιρο, καθώς παρακάμπτει το Σουέζ, που αποτελεί τη βασική πηγή εσόδων για τη χώρα.

Μεγάλο ερώτημα πλέον είναι πώς το Ριάντ θα χειριστεί το μείζον αυτό ζήτημα, καθώς έχει δεσμευτεί έναντι των Αμερικανών και των Ινδών για την υλοποίηση του IMEC. Γεγονός είναι, πάντως, ότι όσο διαρκούν η κρίση στη Γάζα και η αντιπαράθεση του αραβικού κόσμου με το Ισραήλ όλα τα σχέδια διασύνδεσης που καταλήγουν στο Ισραήλ θα αντιμετωπίζουν ισχυρή αμφισβήτηση.

Η Τουρκία, η οποία κινείται δραστήρια τους τελευταίους μήνες για την ανάπτυξη εναλλακτικών οδών εξαγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου από τον Κόλπο παρακάμπτοντας το Ορμούζ, θέλει να κεφαλαιοποιήσει τη συγκυρία και να αναδειχθεί σε κύριο, αν όχι μοναδικό, κόμβο διασύνδεσης της Ανατολής με την Ευρώπη. Η απομόνωση του Ισραήλ δημιουργεί μια ευνοϊκή συγκυρία για την Τουρκία, ώστε, με την ακύρωση ή την καθυστέρηση των μεγάλων διασυνδέσεων που συμπεριλαμβάνουν το Ισραήλ ως πύλη προς την Ανατολική Μεσόγειο, να δημιουργήσει ευκαιρίες για την ίδια.

Η Συμφωνία της Μέκκας περιπλέκει την υπόθεση του IMEC και κάθε καθυστέρηση ή αμφισβήτηση του διαδρόμου αποτελεί πλήγμα για την Ελλάδα, η οποία έχει επενδύσει διπλωματικά στη συμμετοχή της σε αυτό το μεγαλόπνοο σχέδιο, το οποίο έχει τη στήριξη των ΗΠΑ και μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών.

Το παιχνίδι στη Μ. Ανατολή υπερβαίνει κατά πολύ, φυσικά, το μέγεθος της Ελλάδας και είναι μάλλον άστοχη η κριτική ότι η Αθήνα δεν... απέτρεψε την Τριμερή Συμφωνία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι επικράτησε εφησυχασμός, αφού τα αρνητικά μηνύματα υπήρχαν από καιρό. Η στενή σχέση με τα ΗΑΕ και η παραχώρηση του συστήματος Patriot στη Σ. Αραβία ήταν θετικές κινήσεις και, μάλιστα, χωρίς αυτή τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι πολύ χειρότερα σήμερα.

Ομως η ελληνική εξωτερική πολιτική θα πρέπει να κοιτάξει μακριά, ώστε να εξυπηρετηθούν τα εθνικά συμφέροντα και να μην υπάρξει ο κίνδυνος απέναντί της να βρει τον τουρκικό αναθεωρητισμό, ο οποίος όμως θα έχει τη στήριξη και των μεγάλων μουσουλμανικών δυνάμεων, του Πακιστάν και της Σ. Αραβίας.

Οι τελευταίες εξελίξεις αναδεικνύουν αυτό που γνωρίζουν όλοι οι διπλωμάτες που έχουν χειριστεί τις αραβικές υποθέσεις: ότι η αξιοπιστία των συμφωνιών και των συμμαχιών στην ευαίσθητη και ιδιαίτερη αυτή περιοχή του κόσμου είναι εξαιρετικά περιορισμένη.

Το γεγονός ότι η Τριμερής Συμμαχία δημιουργεί έναν πόλο, απέναντι του οποίου, στο πλαίσιο του ενδοαραβικού ανταγωνισμού, θα βρεθεί ο πόλος γύρω από τα ΗΑΕ και την Ινδία, με την Αίγυπτο να προσπαθεί να ισορροπήσει μεταξύ αυτών, θέτει νέες προκλήσεις και για την Ελλάδα.

Η Αθήνα πρέπει να αποφύγει σπασμωδικές κινήσεις και ενέργειες που θα δημιουργήσουν μόνιμο ρήγμα στις σχέσεις με τη Σ. Αραβία, ούτε φυσικά να εμφανιστεί ως υπέρμαχος μιας νέας συμμαχίας με το Ισραήλ και τα ΗΑΕ απέναντι στη Συμφωνία της Μέκκας.

Το θέμα των Patriot

Πάντως, και πριν από τη Συμφωνία της Μέκκας, στην Αθήνα υπήρχε προβληματισμός για το θέμα της συνέχισης της παραμονής των ελληνικών Patriot στη Σ. Αραβία και αναμένεται μια γενική επανεκτίμηση της κατάστασης με γνώμονα τη σχέση κόστους-οφέλους και σε συνεννόηση με το Ριάντ.

Η διασφάλιση της σχέσης με την Αίγυπτο είναι κρίσιμης σημασίας για την Ελλάδα και αυτή η προσπάθεια δεν μπορεί να εξαντλείται μόνο στις συχνές τηλεφωνικές επικοινωνίες του Ελληνα ΥΠΕΞ με τον Αιγύπτιο ομόλογό του. Πάντως, και ο κ. Αμπντελάτι εξέφρασε, σύμφωνα με πληροφορίες, τον έντονο προβληματισμό του για κινήσεις όπως αυτή της Συμφωνίας της Μέκκας, που δημιουργούν κινδύνους πόλωσης και δημιουργίας συνθηκών περιφερειακού ανταγωνισμού.

Παράλληλα, δεν παραβλέπεται το γεγονός ότι η Τουρκία και η Σ. Αραβία επιχειρούν να αναδειχθούν σε ηγετικές δυνάμεις του μουσουλμανικού κόσμου έναντι της Αιγύπτου, που παραμένει η πολυπληθέστερη και ισχυρότερη στρατιωτικά αραβική χώρα.

Συγχρόνως, όμως, η Αθήνα οφείλει να ξαναβρεί τα κανάλια επικοινωνίας με την Ουάσινγκτον και, σε συνεργασία με το Κογκρέσο, να επιμείνει στη διατήρηση του πνεύματος του East Med Act, της νομοθεσίας που αποτελεί το επίσημο θεμέλιο της αμερικανικής πολιτικής στην Ανατολική Μεσόγειο και αναγνωρίζει τον σημαντικό ρόλο της χώρας μας και της Κύπρου.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: REUTERS