Από τις λέξεις στις πληγές: Η υποψήφια διδάκτωρ που έφερε τη συζήτηση για τη γλωσσική βία στην πλατεία ενός χωριού

Σε μια μικρή κοινότητα της Αιτωλοακαρνανίας, εκεί όπου οι πολιτιστικές εκδηλώσεις συνήθως περιορίζονται σε χορευτικά, τοπικές γιορτές και εργαστήρια για πίτες, μια ομιλία για τη γλωσσική βία κατάφερε να συγκεντρώσει περισσότερους από 130 ανθρώπους. Η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία, αναδεικνύοντας την ανάγκη για διάλογο γύρω από τις λέξεις που πληγώνουν.

Η Ελένη Μπούρου, φιλόλογος και υποψήφια διδάκτωρ Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, αφιερώνει την έρευνά της στη μελέτη των γλωσσικών αναπαραστάσεων της βίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στον τρόπο, με τον οποίο αντιλαμβάνονται το φαινόμενο οι μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Στο πλαίσιο της διδακτορικής της διατριβής αναλύει σχόλια στο Instagram και στο TikTok μέσα από την Κριτική Ανάλυση Λόγου, ενώ από τη νέα σχολική χρονιά θα πραγματοποιήσει ερωτηματολόγια και συνεντεύξεις σε σχολεία. Ωστόσο, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η ακαδημαϊκή της έρευνα, αποφάσισε να μεταφέρει τη γνώση έξω από τα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα και να τη μοιραστεί με τους ανθρώπους του τόπου της.

Από την επιστήμη στην τοπική κοινωνία

Η ίδια ζει στη Σταμνά Μεσολογγίου και αρχικά σχεδίαζε να πραγματοποιήσει μια μικρή ενημερωτική εκδήλωση για τις γυναίκες του χωριού, σε συνεργασία με τον Σύλλογο Γυναικών «Αγία Αγάθη».

Το ενδιαφέρον όμως αποδείχθηκε πρωτοφανές. Η αίθουσα της κοινότητας, χωρητικότητας περίπου 40 ατόμων, δεν μπορούσε να καλύψει τη ζήτηση. Τηλέφωνα άρχισαν να φτάνουν από γειτονικά χωριά, με κατοίκους να ζητούν να παρακολουθήσουν την ομιλία. Έτσι, η εκδήλωση μεταφέρθηκε στην πλατεία του χωριού. «Δεν είχε ξαναγίνει κάτι ανάλογο ποτέ», εξηγεί. «Συνήθως γίνονται χορευτικά ή εργαστήρια μαγειρικής. Αυτή τη φορά όμως ο κόσμος ήθελε να ακούσει για τη γλωσσική βία».

Περισσότεροι από 130 άνθρωποι, γυναίκες, άνδρες και παιδιά, παρακολούθησαν τελικά την εκδήλωση.

«Η βία δεν αρχίζει με μία πράξη αλλά με μία λέξη»

Η ομιλία είχε τίτλο «Από τις λέξεις στις πληγές», έναν τίτλο που συμπύκνωνε το βασικό μήνυμα της παρουσίασης.

Η Ελένη Μπούρου ξεκίνησε εξηγώντας τη δύναμη της γλώσσας και τον τρόπο με τον οποίο οι λέξεις μπορούν είτε να ενθαρρύνουν είτε να τραυματίσουν. «Όταν ακούμε τη λέξη βία, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στη σωματική επιθετικότητα. Όμως τις περισσότερες φορές η βία δεν ξεκινά με μία πράξη. Ξεκινά με μία λέξη», ήταν το κεντρικό μήνυμα που ανέπτυξε.

Εξήγησε ότι η βία μπορεί να εκδηλωθεί με πράξεις, με λόγια αλλά και με τη σιωπή, η οποία πολλές φορές λειτουργεί ως η πιο ύπουλη μορφή γλωσσικής βίας, όταν απομονώνει ή φιμώνει τον συνομιλητή.

Οι τέσσερις μορφές της γλωσσικής βίας

Με απλή γλώσσα και μέσα από είκοσι διαφάνειες, προσαρμοσμένες στις ανάγκες ενός κοινού χωρίς εξειδικευμένες γνώσεις, παρουσίασε τις βασικές μορφές γλωσσικής βίας:

- Τον εκφοβισμό και τον διαδικτυακό εκφοβισμό,
- Την ρητορική μίσους και τα στερεότυπα,
 -Την δημόσια διαπόμπευση (shaming),
 -Την πρόκληση και διαδικτυακή παρενόχληση (trolling).

Παράλληλα ανέλυσε τους μηχανισμούς μέσω των οποίων εκδηλώνεται η γλωσσική βία: ύβρεις, απειλές, ειρωνεία, στερεότυπα αλλά ακόμη και το χιούμορ, όταν χρησιμοποιείται για να γελοιοποιήσει ή να εξευτελίσει κάποιον.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στους λόγους που οδηγούν τους ανθρώπους σε τέτοιες συμπεριφορές, όπως ο θυμός, η απογοήτευση, οι προκαταλήψεις, η ανάγκη επιβολής, η έλλειψη ενσυναίσθησης αλλά και η επανάληψη συμπεριφορών που έχουν γίνει πλέον συνήθεια.

Όταν το κοινό έγινε μέρος της ομιλίας

Το πιο ζωντανό κομμάτι της εκδήλωσης ήταν το βιωματικό εργαστήριο που ακολούθησε.

Δώδεκα κάρτες με πραγματικά παραδείγματα καθημερινής γλωσσικής βίας τοποθετήθηκαν μέσα σε ένα μπολ. Οι συμμετέχοντες καλούνταν να τραβήξουν μία κάρτα, να διαβάσουν δυνατά το σχόλιο και να αναγνωρίσουν ποια μορφή βίας έκρυβε.

Ανάμεσα στις φράσεις βρίσκονταν σχόλια όπως: «Πω πω, πώς πάχυνες έτσι; Έχεις κοιταχτεί;», «Ακόμη δεν κάνατε παιδί; Περνάει ο καιρός…», «Όλοι οι άνδρες είναι γουρούνια», «Σώπα εσύ, δεν ξέρεις από αυτά.», «Οι γυναίκες είναι πολύ συναισθηματικές για να πάρουν σοβαρές αποφάσεις».

Μέσα από αυτά τα παραδείγματα αναδείχθηκαν έμφυλα στερεότυπα, ρητορική μίσους, αποκλεισμός του συνομιλητή και καθημερινές μορφές λεκτικής επιθετικότητας που συχνά περνούν απαρατήρητες.

Σύντομα το εργαστήριο μετατράπηκε σε έναν ανοιχτό διάλογο. Πολλοί συμμετέχοντες αναγνώρισαν προσωπικές εμπειρίες και μοιράστηκαν περιστατικά από τη δική τους ζωή, αποδεικνύοντας ότι οι λέξεις μπορούν να αφήσουν βαθιά και μακροχρόνια τραύματα.

Η σιωπή της πλατείας

Ένα από τα στοιχεία που εντυπωσίασαν περισσότερο την ίδια ήταν η στάση του κοινού.
Κατά τη διάρκεια της παρουσίασης επικράτησε απόλυτη προσήλωση. «Ήταν η πρώτη φορά που υπήρχε απόλυτη σιγή στην πλατεία. Δεν άκουγες κιχ. Δεν το περίμενα, ειδικά επειδή βρισκόμασταν σε ανοιχτό χώρο», λέει χαρακτηριστικά.

Παρατήρησε ακόμη ότι πιο εύκολα συμμετείχαν στις δραστηριότητες επισκέπτες από γειτονικά χωριά, ενώ αρκετοί κάτοικοι της Σταμνάς παρέμειναν πιο επιφυλακτικοί. Αρκετές γυναίκες την πλησίασαν πριν από την εκδήλωση λέγοντάς της ότι ήθελαν να μιλήσουν αλλά ντρέπονταν. Παρ' όλα αυτά, όπως σημειώνει, η ταύτιση με τα παραδείγματα ήταν εμφανής.

Η παιδεία ως απάντηση

Η ομιλία ολοκληρώθηκε με ένα αισιόδοξο μήνυμα.

Η αντιμετώπιση της γλωσσικής βίας, υποστήριξε η ερευνήτρια, περνά μέσα από την καλλιέργεια του κριτικού και του ψηφιακού γραμματισμού, αλλά κυρίως μέσα από την ενσυναίσθηση και τον σεβασμό.

«Οι λέξεις που επιλέγουμε κάθε μέρα μπορούν να γίνουν πληγές, αλλά μπορούν να γίνουν και ελπίδα. Η επιλογή είναι δική μας», ήταν η φράση με την οποία έκλεισε την εκδήλωση.

Η πρωτοβουλία φαίνεται ότι δεν θα μείνει στη Σταμνά.

Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν εκπρόσωποι συλλόγων από το Παναιτώλιο και το Αγγελόκαστρο, οι οποίοι ζήτησαν από την Ελένη Μπούρου να πραγματοποιήσει αντίστοιχες παρουσιάσεις και στις δικές τους περιοχές.

«Τώρα έγινε η αρχή. Θέλουμε να μας μάθεις κι άλλα», της είπαν μετά το τέλος της εκδήλωσης.