Ιωάννης Γεννάδιος: Ο διπλωμάτης που έχασε τη βιβλιοθήκη του και αφιέρωσε τη ζωή του για να την ξαναχτίσει

Ανηφορίζοντας στο Κολωνάκι, λίγο πριν από τον περιφερειακό του Λυκαβηττού, μια σειρά από όμορφα νεοκλασικά κτίρια, σε ενιαία γραμμή, μαλακώνουν τη ματιά μας από το μονότονο αστικό τοπίο. Η ιστορία της Γενναδείου Βιβλιοθήκης ξεκινά επίσημα το 1922, όταν ο Ιωάννης Γεννάδιος δώρισε στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών την προσωπική του συλλογή, περίπου 26.000 τόμων, θέτοντας έναν όρο: να στεγαστεί αυτοτελώς και να μείνει ανοιχτή σε επιστήμονες κάθε εθνικότητας. Το κτίριο, σε οικόπεδο που παραχώρησε η ελληνική κυβέρνηση στους πρόποδες του Λυκαβηττού, χρηματοδοτήθηκε από το ίδρυμα Κάρνεγκι και σχεδιάστηκε σε νεοκλασικό ύφος από τους Αμερικανούς αρχιτέκτονες Τζον Βαν Πελτ και Στιούαρτ Τόμσον. Χτίστηκε μεταξύ 1923 και 1925, ενώ τα εγκαίνιά του έγιναν στις 23 Απριλίου 1926, από τον ίδιο τον Γεννάδιο και τη σύζυγό του Φλόρενς Κένεντι Λάινγκ. Πίσω, όμως, από αυτά τα ψυχρά στοιχεία κρύβεται μια όμορφη ανθρώπινη ιστορία.

Υπάρχει μια εικόνα που συνήθως προηγείται κάθε άλλης όταν μιλάμε για τον Ιωάννη Γεννάδιο: ο αυστηρός, κοστουμαρισμένος πρεσβευτής στο Λονδίνο, ο μεγαλοσυλλέκτης που πάλευε σε δημοπρασίες με τους πλουσιότερους οίκους της Ευρώπης για ένα αρχέτυπο ή έναν χάρτη. Είναι εικόνα αληθινή, αλλά ελλιπής. Πίσω της κρύβεται ένα παιδί δέκα ετών που έχασε τον πατέρα του, Γεώργιο Γεννάδιο, στη μεγάλη επιδημία πανώλης της Αθήνας το 1854. Εναν λόγιο, δάσκαλο, μυημένο στη Φιλική Εταιρία, συνεργάτη του Καποδίστρια και θαυμαστή του Κοραή. Ισως ο Ιωάννης να μεγάλωσε μαθαίνοντας να αναπληρώνει αυτή την απουσία με τη γνώση και τα βιβλία. Ο νονός του, Τζον Χένρι Χιλ, τον έστειλε να σπουδάσει στη Μάλτα, που τότε λειτουργούσε ως ένα από τα σοβαρότερα προτεσταντικά κέντρα μόρφωσης της Μεσογείου, αναλαμβάνοντας, εν μέρει, τον ρόλο που είχε αφήσει κενό ο θάνατος του πατέρα.

Ο Ιωάννης Γεννάδιος, κατά την κοινή αντίληψη, πρωτίστως ήταν συλλέκτης. Η απλούστευση αυτή, όμως, τον αδικεί. Ο Γεννάδιος δεν αγόραζε βιβλία επειδή μόνο τα λάτρευε ως αντικείμενα, αλλά επειδή πίστευε πως κάθε τόμος αποτελούσε τεκμήριο ενός αγώνα που δεν σταμάτησε ποτέ να διεξάγει: τον αγώνα υπέρ της ιστορικής συνέχειας του Ελληνισμού. Εργάστηκε στο Λονδίνο, στον Εμπορικό Οίκο Ράλλη, και συνέχισε ως διπλωμάτης στην πρωτεύουσα της Μεγάλης Βρετανίας, στην Κωνσταντινούπολη και στη Βιέννη, κάτι που διευκόλυνε το πάθος του.

Είχε πρόσβαση σε βιβλία, δημοπρασίες και παλαιοπωλεία, σε χώρες και πόλεις που ήταν ήδη πολύ πιο οργανωμένες από το νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Στο πέρασμα των χρόνων, έγραψε πραγματείες ενάντια στην αρπαγή αρχαιοτήτων, μίλησε ανοιχτά για τον λόρδο Ελγιν, βοήθησε στην ίδρυση της Εδρας Κοραή στο King’s College. Ο,τι έκανε με την πένα το επιβεβαίωνε με τη συλλογή και το αντίστροφο. Εφάρμοσε αυτό που σήμερα ονομάζουμε πολιτιστική διπλωματία.

Η καριέρα του όμως δεν ήταν γεμάτη επιτυχίες, κι εδώ αρχίζει το πιο ανθρώπινο κομμάτι της ιστορίας. Το 1893, μετά την πτώχευση και την απομάκρυνσή του από το διπλωματικό σώμα, βρέθηκε σε τόσο δύσκολη οικονομική θέση ώστε αναγκάστηκε να βγάλει σε δημοπρασία πάνω από 3.500 τόμους της δικής του βιβλιοθήκης. Πέρασαν χρόνια πριν επανέλθει στην υπηρεσία και ακόμη περισσότερα πριν καταφέρει να ξαναγοράσει ό,τι μπορούσε απ’ όσα είχε πουλήσει. Δεν το κατάφερε για όλα. Το μνημειώδες δεκάτομο έργο του Τζον Σίμπθορπ «Flora Graeca», ένα από τα σημαντικότερα βιβλία που τυπώθηκαν ποτέ για την ελληνική χλωρίδα, δεν κατέστη δυνατό να το πάρει πίσω όσο ζούσε. Η ιστορία όμως, ευτυχώς, δεν σταματά εκεί: τη δεκαετία του 1960, χάρη στις προσπάθειες του τότε διευθυντή της Γενναδείου, Φράνσις Γουόλτον, η βιβλιοθήκη απέκτησε τελικά ένα αντίτυπο, μια επιθυμία που εκπληρώθηκε δεκαετίες μετά τον θάνατο εκείνου που την είχε δημιουργήσει.

Ο χαρακτήρας του, όπως τον αποκαλύπτει η διασωθείσα αλληλογραφία, δεν ήταν αυτός ενός ήσυχου βιβλιόφιλου. Ηταν επίμονος - χαρακτηριστική η σύγκρουσή του με τον Χαρίλαο Τρικούπη που του κόστισε την καριέρα του. Ηταν όμως και εξαιρετικά μεθοδικός και επέμενε στα τεκμήρια ώστε να διατυπώσει προσωπική άποψη. Ο δημόσιος άνδρας Γεννάδιος έγραφε με ακρίβεια, αυτοσυγκράτηση και επισημότητα. Ο ιδιώτης Γεννάδιος, όμως, εκείνος των επιστολών προς τη μητέρα του, τη σύζυγο και τις αδελφές του, αλλάζει τόνο. Γίνεται ζεστός και τρυφερός.

Ο άνθρωπος που στις δημόσιες παρεμβάσεις του είναι αυστηρός και απόλυτα ελεγχόμενος, στον στενό οικογενειακό του κύκλο εκφράζεται με οικειότητα και συναίσθημα. Στο προσωπικό του αρχείο σώζεται ένα μικρό φυτολόγιο, με αποξηραμένα λουλούδια και, στην πρώτη σελίδα, μια οικογενειακή φωτογραφία με τη μητέρα και τα αδέλφια του, ίσως το πιο συγκινητικό τεκμήριο που άφησε πίσω του, ακριβώς επειδή δεν έχει καμία σχέση με τη μεγάλη συλλογή του.

Στη ζωή του υπήρξε και μια γυναίκα που η Ιστορία συχνά την αφήνει στο περιθώριο - όχι όμως ο ίδιος. Η Φλόρενς-Ελίζαμπεθ Λάινγκ, Σκωτσέζα στο γένος, χήρα όταν τη γνώρισε, έγινε σύζυγός του το 1902 και υιοθέτησε με τόσο πάθος την ελληνική ταυτότητα του άντρα της ώστε πήρε το όνομα Ανθή. Δεν στάθηκε απλώς δίπλα του. Οργάνωσε βοήθεια για τον ελληνικό λαό στους Βαλκανικούς Πολέμους, κινητοποιήθηκε για τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, και το σημαντικότερο: στήριξε ανεπιφύλακτα την απόφασή του να δωρίσει ολόκληρη τη συλλογή του στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών.

Ο Γεννάδιος, με μια χειρονομία ασυνήθιστη για την εποχή του, τη συμπεριέλαβε επίσημα στο ίδιο το έργο: στο ex libris των βιβλίων αναγράφεται πως ανήκουν στον «Ιωάννη και την Ανθή Γενναδίου», και στην πράξη δωρεάς του 1922 συνυπογράφει και εκείνη. Σε μια εποχή που οι γυναίκες σπάνια αναγνωρίζονταν δημόσια για τη συμβολή τους, αυτό δεν ήταν διακοσμητική λεπτομέρεια, ήταν δήλωση.

Η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη φέρει στη μετόπη της την επιγραφή του Ισοκράτη «Ελληνες καλούνται οι της παιδεύσεως της ημετέρας μετέχοντες» και στο εσωτερικό της, τους τόμους της αρχικής δωρεάς, που σήμερα έχουν ξεπεράσει τους 150.000: αρχέτυπα προγενέστερα του 1501, το Ετυμολογικόν Μέγα του Ζαχαρία Καλλιέργη, χάρτες και ημερολόγια περιηγητών, 220 τόμοι λευκωμάτων με επιστολές ακόμη και του Γλάδστωνα, τα αρχεία της οικογένειας Δραγούμη, τα αρχεία του Ηλία Πετρόπουλου, τα χειρόγραφα του Σεφέρη και του Ελύτη.

Εκατό χρόνια μετά, η Γεννάδειος δεν έχει μείνει μνημείο· διοργανώνει συνέδρια για την Τεχνητή Νοημοσύνη και την πολιτιστική κληρονομιά, φιλοξενεί σύγχρονη τέχνη, ανοίγει τους κήπους της για βραδιές ποίησης, και φέτος γιορτάζει με την έκθεση «Γεννάδειος 100. Ενας Αιώνας Εμπνευσης», όπου εκατό αντικείμενα αφηγούνται εκατό χρόνια ιστορίας. Ο «ψυχρός» συλλέκτης, ο διπλωμάτης, ο λόγιος έχτισε έναν δικό του κόσμο τον οποίο φρόντισε να μας αφήσει ως παρακαταθήκη. Κατάφερε να συγκεντρώσει τον πλούτο της γνώσης και να μας τον μεταλαμπαδεύσει. Αν η βόλτα σας σάς φέρει στην οδό Σουηδίας στο Κολωνάκι, μπείτε στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη για μια γερή δόση ιστορίας και μνήμης.