Οδυσσέας Ελύτης: Η ποίησή του πολύτιμη και διαχρονική προίκα για την Ελλάδα

«Εάν αποσυνδέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις»... με μια «μια γλώσσα όπως η ελληνική όπου άλλο πράγμα είναι η αγάπη και άλλο πράγμα ο έρωτας. Άλλο η επιθυμία και άλλο η λαχτάρα. Άλλο η πίκρα και άλλο το μαράζι. Άλλο τα σπλάχνα κι άλλο τα σωθικά»…«Αλλά κάτεχε ότι μονάχα κείνος που παλεύει το σκοτάδι μέσα του θα’ χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο»…: Οι παραπάνω είναι κάποιοι μόνον από τους ακριβούς στίχους που μάς κληροδότησε, ως εθνική προίκα, ο Οδυσσέας Ελύτης, φεύγοντας από τη ζωή, πριν από 30 χρόνια.

Κατά τη χθεσινή, 30ή επέτειο του θανάτου του κορυφαίου ποιητή, ωστόσο, η μοναδική πληροφορία σχετικά με εκείνον που κυκλοφόρησε στη συντριπτική πλειοψηφία του διαδικτύου ήταν το μήνυμα που ανάρτησε η σύντροφός του, Ιουλίτα Ηλιοπούλου. Και δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί κανείς: Μόνον αυτό είναι ο Ελύτης για τη σημερινή Ελλάδα;

Όχι βέβαια, είναι η σωστή απάντηση. Γιατί ο Οδυσσέας Ελύτης, ο σπουδαίος ποιητής που έκλεισε αριστοτεχνικά μέσα στους στίχους του τη θάλασσα, το φως, την ελληνική ψυχή, τις χαρές και τις λύπες, τη ζωή και τον έρωτα κόντρα στον θάνατο, ταξιδεύοντας, παράλληλα, την ελληνική γλώσσα στα πέρατα του κόσμου, είναι, με έναν τρόπο, χαραγμένος ανεξίτηλα στο ελληνικό DNA. Μέσα από τα υπέρτατα λόγια του «Άξιον Εστί», που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης και ερμήνευσε μοναδικά ο Γρηγόρης Μπιθικώστης, τα «Ένα το χελιδόνι», «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ» και «Της Αγάπης Αίματα» που δεν λείπουν, εδώ και δεκαετίες, από καμία σχολική γιορτή.

Μέσα από το «Μονόγραμμα», τον πιο σπαρακτικό ύμνο στον έρωτα (Είμ’ εγώ πού φωνάζω κι είμ’ εγώ πού κλαίω, μ’ ακούς/Σ’ αγαπώ, σ’ αγαπώ, μ’ ακούς…

Μέσα από τραγούδια αγαπημένα όπως το «Όμορφη και Παράξενη Πατρίδα», σε μουσική Δημήτρη Λάγιου και ερμηνεία Γιώργου Νταλάρα ή «Ο Έρωτας», σε μουσική Ηλία Ανδριόπουλου με τη φωνή της Άλκηστης Πρωτοψάλτη, «Το Θαλασσινό Τριφύλλι» σε μουσική Λίνου Κόκοτου και ερμηνεία Ρένας Κουμιώτη και τόσα άλλα.

Ο Ελύτης πρωτοστάτησε στο πάντρεμα της ποίησης με τη μουσική, το υποστήριξε με όλες του τις δυνάμεις παρά τις έντονες αντιδράσεις που είχαν εκφραστεί κατά καιρούς. Γιατί διέθετε την διορατικότητα και την ευφυΐα να προβλέψει τη ασυναγώνιστη δύναμη κι επιρροή που θα γεννούσε. Και όπως περίτρανα αποδείχτηκε, είχε απόλυτο δίκιο: «Υπάρχει μια ολόκληρη παράδοση, αναμφισβήτητα, καλόπιστη, που καταδικάζει, ωστόσο, στη συνείδησή της, κάθε συνεργασία μουσικής και ποίησης. Ίσως, γιατί εκτιμά τη μελωδία και βρίσκει άτοπο να συνδέεται αυτή μ’ ένα κείμενο που δεν της ήτανε απ’ αρχής προορισμένο. Τις απόψεις αυτές, πρέπει να πω ευθύς αμέσως, τις κατανοώ και τις σέβομαι, αλλά δεν μου είναι δυνατόν να τις δεχτώ. Φοβούμαι ότι κατά ένα μεγάλο μέρος οφείλονται στη μακρά συνήθεια που μας έχει κληρονομήσει η Δύση και που την υποθάλψανε οι εξατομικευμένες κοινωνίες, να νοούμε τις τέχνες σαν μονάδες ξεχωριστές και να θεωρούμε βεβήλωση τη σύζευξή τους…» είχε πει ο ίδιος.

Το Εθνικό μας Νόμπελ

Και φυσικά ο Οδυσσέας Ελύτης ήταν ο δεύτερος Έλληνας – ο πρώτος ήταν ο Γιώργος Σεφέρης - που έφερε το πολύτιμο Νόμπελ Λογοτεχνίας στη χώρα μας, «για την ποίησή του, η οποία, με φόντο την ελληνική παράδοση, ζωντανεύει με αισθηματοποιημένη δύναμη και πνευματική καθαρότητα βλέμματος τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργικότητα» σύμφωνα με το σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας που τον επέλεξε.

Η ομιλία που εκφώνησε, στις 10 Δεκεμβρίου του 1979, κατά την τελετή απονομής του βραβείου, αποτελεί ένα πολύτιμο, διαχρονικό μάθημα για τη σχέση της τέχνης με την κοινωνία, της ποίησης με τη ζωή.

Μίλησε για φωτεινότητα και διαφάνεια: «Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε τον χώρο μέσα στον οποίο μου ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω. Και αυτές είναι που ένιωσα, σιγά-σιγά, να ταυτίζονται μέσα μου με την ανάγκη να εκφρασθώ. Είναι σωστό να προσκομίζει κανείς στην τέχνη αυτά που του υπαγορεύουν η προσωπική του εμπειρία και οι αρετές της γλώσσας του. Πολύ περισσότερο όταν οι καιροί είναι σκοτεινοί και αυτό που του υπαγορεύουν είναι μια όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ορατότητα...»

Ανέδειξε τη πηγαία δύναμη της ελληνικής γλώσσας: «Μου εδόθηκε, αγαπητοί φίλοι, να γράφω σε μια γλώσσα που μιλιέται μόνον από μερικά εκατομμύρια ανθρώπων. Παρ' όλ' αυτά, μια γλώσσα που μιλιέται επί δυόμιση χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή και μ' ελάχιστες διαφορές. Η παράλογη αυτή, φαινομενικά, διάσταση, αντιστοιχεί και στην υλικο-πνευματική οντότητα της χώρας μου. Που είναι μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου. Και το αναφέρω όχι διόλου για να υπερηφανευθώ αλλά για να δείξω τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας ποιητής όταν χρησιμοποιεί για τα πιο αγαπημένα πράγματα τις ίδιες λέξεις που χρησιμοποιούσαν μία Σαπφώ ή ένας Πίνδαρος π.χ. -χωρίς ωστόσο να έχει το αντίκρυσμα που είχαν εκείνοι επάνω στην έκταση της πολιτισμένης τότε ανθρωπότητας. Εάν η γλώσσα αποτελούσε απλώς ένα μέσον επικοινωνίας, πρόβλημα δεν θα υπήρχε. Συμβαίνει όμως ν' αποτελεί και εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών. Προσκτάται η γλώσσα στο μάκρος των αιώνων ένα ορισμένο ήθος. Και το ήθος αυτό γεννά υποχρεώσεις. Χωρίς να λησμονεί κανείς ότι στο μάκρος εικοσιπέντε αιώνων δεν υπήρξε ούτε ένας, επαναλαμβάνω ούτε ένας, που να μην γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα. Να τι είναι το μεγάλο βάρος παράδοσης που το όργανο αυτό σηκώνει. Το παρουσιάζει ανάγλυφα η νέα ελληνική ποίηση.»

Και σκιαγράφησε την ευρεία έννοια της ποίησης με έναν λεκτικό τρόπο μοναδικό: «Επειδή αυτό είναι στο βάθος η ποίηση: η τέχνη να οδηγείσαι και να φτάνεις προς αυτό που σε υπερβαίνει. Από τα μυριάδες μυστικά σήματα, που μ' αυτά είναι διάσπαρτος ο κόσμος και που αποτελούν άλλες τόσες συλλαβές μιας άγνωστης γλώσσας, να συνθέσεις λέξεις και από τις λέξεις φράσεις που η αποκρυπτογράφησή τους να σε φέρνει πιο κοντά στην βαθύτερη αλήθεια…Η ποίηση αντιπροσωπεύει τον μόνο χώρο όπου η δύναμη του αριθμού δεν έχει πέραση...Για τον ποιητή – μπορεί να φαίνεται παράξενο αλλά είναι αληθές -η μόνη κοινή γλώσσα που αισθάνεται να του απομένει είναι οι αισθήσεις. Εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο τρόπος που αγγίζονται δύο σώματα δεν άλλαξε. Μήτε οδήγησε σε καμιά σύγκρουση όπως οι εικοσάδες των ιδεολογιών που αιματοκύλισαν τις κοινωνίες μας και μας άφησαν με αδειανά χέρια…».

Για να καταλήξει με το εξής πολύτιμο και διαχρονικό συμπέρασμα: « Δεν αρκεί να ονειροπολούμε με τους στίχους. Είναι λίγο. Δεν αρκεί να πολιτικολογούμε. Είναι πολύ. Κατά βάθος ο υλικός κόσμος είναι απλώς ένας σωρός από υλικά. Θα εξαρτηθεί από το αν είμαστε καλοί ή κακοί αρχιτέκτονες το τελικό αποτέλεσμα. Ο Παράδεισος ή η Κόλαση που θα χτίσουμε. Εάν η ποίηση παρέχει μια διαβεβαίωση και δη στους καιρούς τους durftiger είναι ακριβώς αυτή: ότι η μοίρα μας παρ' όλ' αυτά βρίσκεται στα χέρια μας».