Στέλιος Ζωντός

Ο Έρικ Στερ είναι φοιτητής στη Σαξονία-Άνχαλτ και υποψήφιος για το τοπικό κοινοβούλιο. Μέχρι πριν από λίγες εβδομάδες δεν τον ήξερε σχεδόν κανείς έξω από την περιφέρειά του. Σήμερα κυκλοφορούν στο διαδίκτυο «ρεπορτάζ» που τον εμφανίζουν δολοφόνο της γιαγιάς του, δράστη εγκλήματος πάθους, διοργανωτή παράνομων πάρτι σε πανεπιστήμιο. Τα βίντεο έχουν τα σήματα της Frankfurter Allgemeine, του Spiegel TV, της δημόσιας τηλεόρασης ARD. Μοιάζουν αληθινά. Δεν είναι. Η αστυνομία επιβεβαίωσε ότι δεν εκκρεμεί καμία έρευνα εις βάρος του, το πανεπιστήμιο διέψευσε κάθε «σκάνδαλο». Όταν τον ρώτησαν πώς ένιωσε, περιέγραψε κάτι ανάμεσα σε γέλιο και αμηχανία. Και μετά είπε τη φράση που δεν μπορώ να βγάλω από το μυαλό μου: «Δεν θέλω κάτι τέτοιο να κυκλοφορεί. Αλλά ξέρω πως δεν μπορώ να κάνω τίποτα».

Ο Στερ είναι ένας από τους 48 Γερμανούς πολιτικούς που βρέθηκαν στο στόχαστρο της επιχείρησης «Ματριόσκα», γνωστής διεθνώς και ως Operation Overload. Πρόκειται για ρωσικής προέλευσης εκστρατεία παραπληροφόρησης, που από τον Ιούνιο χτυπά τις τέσσερις κάλπες του γερμανικού Σεπτεμβρίου: τοπικά κοινοβούλια σε Σαξονία-Άνχαλτ και Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, Βουλή κρατιδίου στο Βερολίνο, δημοτικές αρχές στην Κάτω Σαξονία. Το γερμανικό ερευνητικό κέντρο CeMAS είχε μετρήσει ώς τις αρχές Αυγούστου 85 διαφορετικά πλαστά βίντεο με κλεμμένη την ταυτότητα έγκυρων γερμανικών μέσων. Συνολικά, οι πλαστές αναρτήσεις σε X, TikTok και Bluesky ξεπερνούν τις 180. Υπάρχουν και κατασκευασμένα πρωτοσέλιδα μεγάλων εφημερίδων. Δώδεκα μετρήθηκαν μέσα στην πρώτη κιόλας εβδομάδα.

Δύο λεπτομέρειες μού έκαναν μεγαλύτερη εντύπωση από τους αριθμούς. Η πρώτη: η δραστηριότητα εκδηλώνεται σχεδόν αποκλειστικά τις καθημερινές και σβήνει τα σαββατοκύριακα. Το ψέμα, δηλαδή, τηρεί ωράριο γραφείου. Δεν είναι έργο φανατικών που ξενυχτούν από πάθος. Είναι μισθωτή, επαγγελματική δουλειά. Η δεύτερη: από τη στοχοποίηση εξαιρούνται συστηματικά δύο μόνο κόμματα, η ακροδεξιά AfD και η Συμμαχία Ζάρα Βάγκενκνεχτ. Ακριβώς, δηλαδή, οι σχηματισμοί που θεωρούνται πιο φιλικοί προς τη Μόσχα. Η εκστρατεία δεν σπέρνει γενική δυσπιστία προς την πολιτική· κάνει επιλεκτική φθορά, με χειρουργική στόχευση στα δημοκρατικά κόμματα και μόνο σε αυτά.

Και η σπίλωση προσώπων είναι μόνο το μισό σχέδιο. Το άλλο μισό δεν σημαδεύει υποψηφίους αλλά τον ίδιο τον κοινωνικό ιστό. Ένα πλαστό βίντεο με τα διακριτικά της Eurostat παρουσίασε μια «έρευνα» που δεν έγινε ποτέ, σύμφωνα με την οποία οι περισσότεροι Δυτικογερμανοί θεωρούν δήθεν την επανένωση «ιστορικό λάθος». Η Eurostat το διέψευσε κατηγορηματικά. Οι πραγματικές μετρήσεις δείχνουν το ακριβώς αντίθετο. Άλλες αναρτήσεις λένε ότι η ανατολική Γερμανία υφίσταται συστηματικές διακρίσεις, ότι «ειδικοί» προβλέπουν νέα διχοτόμηση της χώρας ώς το 2030, ακόμη και ότι σχεδιάζεται καινούργιο Τείχος του Βερολίνου. Η μέθοδος είναι παλιά όσο και η προπαγάνδα: οι εκστρατείες επιρροής σπάνια εφευρίσκουν καινούργιες διαιρέσεις. Ρίχνουν λάδι σε φωτιές που ήδη σιγοκαίνε. Και η σχέση Ανατολής και Δύσης, τριάντα πέντε χρόνια μετά την επανένωση, παραμένει η πιο εύφλεκτη ρωγμή της γερμανικής κοινωνίας.

Ποιος κρύβεται πίσω από την κούκλα; Επίσημη κρατική απόδοση δεν υπάρχει ακόμη, οι ενδείξεις όμως συγκλίνουν. Σε μια ισπανόφωνη ανάρτηση κατά δύο υποψηφίων των Φιλελευθέρων, το κόμμα γράφτηκε «SvDP», με τη ρωσική εκδοχή του ονόματός του. Ένα μικρό λάθος που προδίδει ρωσόφωνο χέρι. Ανεξάρτητοι ερευνητές έχουν τεκμηριώσει την τεχνική συγγένεια της «Ματριόσκα» με δίκτυο που αποδίδεται στη ρωσική στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών, ενώ το γερμανικό Υπουργείο Εξωτερικών έχει ήδη καλέσει τον Ρώσο πρέσβη για εξηγήσεις. Το πραγματικά καινούργιο, πάντως, δεν είναι η πατρότητα. Είναι το επίπεδο της στόχευσης. Για πρώτη φορά, μια ξένη επιχείρηση επιρροής χτυπά ονομαστικά σχεδόν άγνωστους υποψηφίους τοπικών εκλογών. Ανθρώπους χωρίς γραφεία Τύπου, χωρίς νομικές ομάδες, χωρίς κανέναν μηχανισμό άμυνας. Ο πόλεμος των αφηγημάτων κατέβηκε στα τριχοειδή αγγεία της δημοκρατίας.

Και εδώ έρχεται το πιο παράδοξο εύρημα: η επιχείρηση αποτυγχάνει. Οι αναρτήσεις μαζεύουν δεκάδες χιλιάδες θεάσεις, όμως η αλληλεπίδραση προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από συντονισμένους, μη αυθεντικούς λογαριασμούς. Σε προηγούμενη φάση της ίδιας επιχείρησης καταγράφηκε ανάρτηση που πήρε και τις 202 αναδημοσιεύσεις της μέσα στο ίδιο ακριβώς λεπτό. Σκεφτείτε το: διακόσιοι δύο «άνθρωποι» που πατούν το κουμπί ταυτόχρονα, στο δευτερόλεπτο. Οι πραγματικοί άνθρωποι λείπουν. Το κοινό δεν πείθεται· απλώς προσπερνά.

Γιατί τότε επιμένουν; Γιατί η επιτυχία δεν μετριέται μόνο σε ψηφοφόρους που άλλαξαν γνώμη. Το όνομα Overload, δηλαδή «υπερφόρτωση», περιγράφει το υπόγειο σκέλος του σχεδίου: να πνιγούν δημοσιογράφοι και ελεγκτές γεγονότων μέσα σε τόσο ψευδές υλικό, ώστε να ξοδεύουν εκεί όλες τους τις δυνάμεις. Κάθε δημοσίευμα διάψευσης, όσο καλοπροαίρετο, καταγράφεται από τους διαχειριστές της επιχείρησης ως τεκμήριο εμβέλειας. Η άμυνα γίνεται καύσιμο της επίθεσης. Γι' αυτό και το πιο νηφάλιο δίδαγμα της υπόθεσης ακούγεται σχεδόν αιρετικό: δεν αξίζει κάθε ψέμα μια απάντηση. Όσο μια εκστρατεία δεν έχει οργανική διάδοση, η μαζική δημόσια διάψευση τής χαρίζει ακριβώς αυτό που μόνη της δεν κατάφερε να αποκτήσει: την προσοχή μας. Η σωστή στάση είναι η επιτήρηση με το δάχτυλο στη σκανδάλη. Παρακολουθείς στενά, αδιάκοπα. Και απαντάς μόνο όταν κάποιο συγκεκριμένο ψέμα αρχίσει να πιάνει πραγματικά τόπο. Τότε όμως γρήγορα, με στοιχεία, και χωρίς να αναπαράγεις την ίδια τη συκοφαντία.

Μια κοινωνία που δεν πιστεύει τίποτα δεν χρειάζεται να πειστεί για κάτι. Κυβερνιέται από όποιον φωνάζει δυνατότερα.

Οι ευθύνες των πλατφορμών είναι, βεβαίως, προφανείς. Και άνισα μοιρασμένες. Το X αρνήθηκε να αφαιρέσει ένα από τα βίντεο που διασύρουν τον Στερ, κρίνοντας πως «δεν συντρέχει λόγος», την ώρα που TikTok και Bluesky κατεβάζουν το αντίστοιχο υλικό μέσα σε λίγες ώρες. Θα ήταν όμως ευκολία να σταματήσουμε εκεί. Το βαθύτερο πρόβλημα είναι θεσμικό: η δημοκρατία δεν έχει ακόμη καταφέρει να συμφωνήσει σε κοινά αποδεκτούς κανόνες για το πληροφοριακό της οικοσύστημα. Εργαλεία, θα πει κανείς, υπάρχουν πλέον, και δεν είναι λίγα. Η ευρωπαϊκή Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες υποχρεώνει τις μεγάλες πλατφόρμες να αξιολογούν και να περιορίζουν συστημικούς κινδύνους, στους οποίους ρητά περιλαμβάνεται η συντονισμένη μη αυθεντική συμπεριφορά. Τον περασμένο Δεκέμβριο επιβλήθηκε στο X το πρώτο πρόστιμο στην ιστορία της, ύψους 120 εκατομμυρίων ευρώ, μεταξύ άλλων επειδή δυσκόλευε την πρόσβαση ανεξάρτητων ερευνητών στα δεδομένα του. Εκείνων ακριβώς, δηλαδή, που εντοπίζουν εκστρατείες σαν τη «Ματριόσκα». Τον Νοέμβριο παρουσιάστηκε η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας και από τον Φεβρουάριο λειτουργεί το νέο Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας, με αποστολή την έγκαιρη προειδοποίηση και τον συντονισμό των κρατών-μελών.

Κι όμως, τα εργαλεία δεν αρκούν. Για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι η ταχύτητα: από την έναρξη της έρευνας κατά του X μέχρι το πρώτο πρόστιμο μεσολάβησαν δύο ολόκληρα χρόνια, όταν μια εκστρατεία σαν τη «Ματριόσκα» παράγει 85 βίντεο σε λίγες εβδομάδες. Η ρυθμιστική δικαιοσύνη βαδίζει σημειωτόν απέναντι σε αντίπαλο που τρέχει. Ο δεύτερος, και σοβαρότερος, είναι η νομιμοποίηση. Το X προσέφυγε κατά του προστίμου καταγγέλλοντας «λογοκρισία», και η κατηγορία βρίσκει αυτιά σε τμήματα της κοινής γνώμης και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Ας το πούμε καθαρά: κανόνες που ο μισός κόσμος εκλαμβάνει ως φίμωση δεν προστατεύουν τη δημοκρατία. Τροφοδοτούν το αφήγημα των εχθρών της, οι οποίοι σπεύδουν να παρασταθούν ως θύματα του συστήματος που υπονομεύουν. Γι' αυτό οι κανόνες του πληροφοριακού πεδίου δεν αρκεί να είναι αυστηροί. Οφείλουν να είναι κοινά αποδεκτοί. Γραμμένοι με διακομματική συναίνεση, εφαρμοσμένοι με διαφάνεια και ίση απόσταση από κάθε κυβέρνηση, στραμμένοι όχι στο περιεχόμενο των απόψεων αλλά στη συμπεριφορά των δικτύων: στη μαζική πλαστοπροσωπία, στη συντονισμένη τεχνητή ενίσχυση, στην κλοπή ταυτότητας θεσμών και μέσων. Εκεί δεν υπάρχει «άποψη» που χρειάζεται προστασία. Υπάρχει απάτη που χρειάζεται δίωξη.

Μέχρι εδώ, η ιστορία μοιάζει γερμανική. Θα ήθελα να γράψω ότι δεν μας αφορά. Δεν μπορώ.

Ο πρώτος λόγος είναι το έδαφος. Οι εκστρατείες αυτού του τύπου δεν εισβάλλουν· εγκαθίστανται εκεί όπου η εμπιστοσύνη έχει ήδη καταρρεύσει. Η φετινή έκθεση του Ινστιτούτου Reuters κατέγραψε την εμπιστοσύνη των Ελλήνων στις ειδήσεις στο 18%, στο χαμηλότερο σημείο έντεκα ετών και από τα χαμηλότερα ανάμεσα στις 48 αγορές που εξετάζει. Έξι στους δέκα δηλώνουν ότι αποφεύγουν συστηματικά την ενημέρωση. Σχεδόν δύο στους τρεις ενημερώνονται πλέον από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μια κοινωνία που δεν εμπιστεύεται τα μέσα της αλλά ζει μέσα στις πλατφόρμες είναι το ιδανικό έδαφος για όποιον κατασκευάζει πλαστά «ρεπορτάζ» με κλεμμένα λογότυπα. Το κύρος που θα κλαπεί έχει ήδη αποκοπεί από τον φορέα του.

Ο δεύτερος λόγος είναι το προηγούμενο. Δεν είμαστε παρθένο πεδίο. Το 2018 η Αθήνα προχώρησε σε απελάσεις Ρώσων διπλωματών για απόπειρες υποδαύλισης αντιδράσεων γύρω από τη Συμφωνία των Πρεσπών. Το ελληνικό πληροφοριακό περιβάλλον, με άλλα λόγια, έχει ήδη δοκιμαστεί και έχει κριθεί στόχος που αξίζει τον κόπο. Μόνο που ό,τι τότε απαιτούσε ανθρώπους, χρήματα και χρόνο, σήμερα παράγεται βιομηχανικά. Με τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης, 85 «ρεπορτάζ» με τα σήματα ελληνικών καναλιών και πλαστά πρωτοσέλιδα αθηναϊκών εφημερίδων κοστίζουν ελάχιστα και ετοιμάζονται σε εβδομάδες. Δεν χρειάζεται καν ιδιαίτερη γνώση της χώρας. Αρκεί η αντιγραφή ενός δοκιμασμένου προτύπου.

Ο τρίτος λόγος, και ο πιο ανησυχητικός, είναι το κενό. Η Γερμανία διαθέτει θεσμικές κεραίες: ερευνητικά κέντρα που χαρτογραφούν συστηματικά τις επιχειρήσεις επιρροής, υπηρεσίες που τις κατονομάζουν δημόσια, μέσα με στιβαρά τμήματα ελέγχου γεγονότων. Κι όμως, χρειάστηκαν εβδομάδες για να φανεί το πλήρες εύρος της «Ματριόσκα». Στην Ελλάδα, αντίστοιχη υποδομή συστηματικής επιτήρησης του πληροφοριακού πεδίου δεν έχει ακόμη στηθεί. Ούτε στο κράτος, ούτε στα κόμματα, ούτε στην αυτοδιοίκηση. Και, κυρίως, λείπει το προαπαιτούμενό της: μια στοιχειώδης διακομματική συνεννόηση για το τι συνιστά ξένη πληροφοριακή επίθεση και πώς απαντιέται, ώστε η άμυνα να μη μετατρέπεται, στην πρώτη στραβοτιμονιά, σε πεδίο εσωτερικής αντιπαράθεσης. Γιατί το γερμανικό μάθημα είναι σαφές. Η νέα γενιά επιχειρήσεων δεν σημαδεύει πρωθυπουργούς, που έχουν επιτελεία να τους προστατεύουν. Σημαδεύει τον περιφερειάρχη, τον δήμαρχο, τον άγνωστο υποψήφιο της επαρχίας. Όσους δεν έχουν κανέναν να τους υπερασπιστεί. Και αυτή η θωράκιση δεν στήνεται μέσα στην προεκλογική περίοδο, στον πανικό της πρώτης πλαστής «αποκάλυψης». Στήνεται τώρα, όσο επικρατεί ησυχία. Και στήνεται από κοινού.

Σκέφτομαι ξανά τον Έρικ Στερ. Η ματριόσκα, άλλωστε, δεν είναι τυχαίο όνομα. Ανοίγεις την πρώτη κούκλα και βρίσκεις μια δεύτερη: πίσω από τα πλαστά βίντεο, ένα δίκτυο λογαριασμών. Ανοίγεις τη δεύτερη και βρίσκεις μια τρίτη: πίσω από το δίκτυο, μια εργολαβία, και πίσω από την εργολαβία ένα κράτος. Αλλά η μικρότερη κούκλα, αυτή που κρύβεται στον πυρήνα, δεν είναι ούτε τα βίντεο ούτε το κράτος που τα παρήγγειλε. Είναι ένα στοίχημα. Ότι, βομβαρδισμένοι με ψέματα, θα κουραστούμε κάποτε να ξεχωρίζουμε το αληθινό από το πλαστό και θα πάψουμε να πιστεύουμε οτιδήποτε. Γιατί μια κοινωνία που δεν πιστεύει τίποτα δεν χρειάζεται να πειστεί για κάτι. Κυβερνιέται από όποιον φωνάζει δυνατότερα. Αυτό το στοίχημα δεν κερδίζεται στη Μόσχα. Χάνεται ή κερδίζεται εδώ. Στις αίθουσες σύνταξης που θα κρατήσουν την ψυχραιμία τους. Στις πλατφόρμες που θα αναγκαστούν επιτέλους να λογοδοτούν. Στους θεσμούς που θα συμφωνήσουν σε κανόνες πριν χτυπήσει η καμπάνα. Και σε έναν φοιτητή από τη Σαξονία-Άνχαλτ που, αντί να παραιτηθεί, κατεβαίνει στις εκλογές και πηγαίνει στα δικαστήρια. Η δημοκρατία δεν χρειάζεται θεαματικές νίκες στον πόλεμο της πληροφορίας. Αρκεί να μην παραδώσει ποτέ την πιο μικρή της κούκλα: την πεποίθηση ότι η αλήθεια αξίζει ακόμη τον κόπο.

*Στέλιος Ζωντός, Σύμβουλος Στρατηγικής και Επικοινωνίας