Στέλιος Ζωντός

Υπάρχουν εποχές που η τεχνολογία αλλάζει το πώς δουλεύουμε.
Και υπάρχουν εποχές που αλλάζει το πώς αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα.

Βρισκόμαστε στη δεύτερη. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν παράγει απλώς περιεχόμενο.
Παράγει εκδοχές του κόσμου.

Και αυτό που μέχρι πρόσφατα ονομάζαμε «παραπληροφόρηση» εξελίσσεται σε κάτι πολύ πιο σύνθετο: μια οργανωμένη, κλιμακούμενη και οικονομικά βιώσιμη βιομηχανία παραγωγής αφηγημάτων. Δεν μιλάμε πλέον για μεμονωμένα fake news. Μιλάμε για ένα οικοσύστημα.

Μια αγορά — το λεγόμενο Disinformation-as-a-Service — όπου το ψεύδος σχεδιάζεται, δοκιμάζεται και διανέμεται αξιοποιώντας τους ίδιους μηχανισμούς και κανόνες του σύγχρονου μάρκετινγκ. Και εδώ βρίσκεται η ουσία της αλλαγής: η παραπληροφόρηση δεν είναι πια μόνο πολιτικό εργαλείο. Είναι και οικονομική δύναμη. Από τα παραδοσιακά bot networks έχουμε περάσει σε κάτι ποιοτικά διαφορετικό. Σε «συνθετικές κοινωνίες». Ψηφιακές ταυτότητες που μοιάζουν πειστικές, έχουν ιστορικό, συμπεριφορά και άποψη. Συστήματα που δεν αναπαράγουν απλώς περιεχόμενο, αλλά παρακολουθούν αντιδράσεις και προσαρμόζονται σε πραγματικό χρόνο.

Ο στόχος δεν είναι να πειστεί η πλειοψηφία. Είναι να διαμορφωθεί η αίσθηση του τι πιστεύει η πλειοψηφία. Γιατί σε ένα περιβάλλον όπου η «κοινή γνώμη» φαίνεται δεδομένη, η διαφωνία αποσύρεται. Όχι επειδή εξαφανίζεται, αλλά επειδή μοιάζει περιθωριακή.

Το πιο επικίνδυνο δεν είναι το ίδιο το ψεύδος. Είναι η διάβρωση της εμπιστοσύνης.

Όταν η πληροφορία γίνεται διαρκώς αμφισβητήσιμη, η αλήθεια παύει να λειτουργεί ως κοινό σημείο αναφοράς. Και τότε συμβαίνει κάτι βαθύτερο: ο πολίτης δεν πιστεύει το ψεύτικο — σταματά να πιστεύει το οτιδήποτε.

Σε αυτό το περιβάλλον, η σύγχυση δεν είναι παρενέργεια. Είναι στρατηγικός στόχος. Η Ελλάδα δεν βρίσκεται ακόμη στο επίκεντρο τέτοιων επιχειρήσεων. Βρίσκεται όμως σε ένα περιβάλλον υψηλής έντασης. Πολιτική πόλωση, θεσμικές συζητήσεις, μεταναστευτικό, ενεργειακή αβεβαιότητα.
Όλα τα συστατικά υπάρχουν.

Και μαζί με αυτά, τα πρώτα σημάδια: περιεχόμενο χαμηλής αξιοπιστίας που διαχέεται γρήγορα, εικόνες και δηλώσεις που κινούνται στη «γκρίζα ζώνη» μεταξύ αλήθειας και κατασκευής, διεθνή αφηγήματα που εισάγονται και προσαρμόζονται τοπικά.

Τίποτα από αυτά δεν είναι ακόμη συστημικό. Όλα όμως δείχνουν προς μια κατεύθυνση. Η Ελλάδα μπορεί να μην είναι ο βασικός στόχος. Μπορεί όμως να γίνει το πεδίο δοκιμής.
Η παραπληροφόρηση δεν μένει στη δημόσια σφαίρα. Διαχέεται στην οικονομία.

Ένα ψευδές δημοσίευμα μπορεί να επηρεάσει μια μετοχή. Μια στοχευμένη καμπάνια μπορεί να πλήξει την εμπιστοσύνη σε ένα brand. Ένα deepfake βίντεο που εμφανίζει έναν CEO να κάνει δήλωση — για απολύσεις, για κρίση ή για ένα προϊόν — μπορεί να δημιουργήσει κρίση μέσα σε ώρες. Σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία επηρεάζει άμεσα τη συμπεριφορά, η παραπληροφόρηση μετατρέπεται σε συστημικό ρίσκο. Όχι θεωρητικό. Πραγματικό.

Μέχρι σήμερα, η απάντηση ήταν το fact-checking.Να εντοπίσουμε το ψεύδος και να το διορθώσουμε. Αυτό δεν αρκεί πλέον.
Η ταχύτητα παραγωγής ψευδούς περιεχομένου είναι μεγαλύτερη από την ταχύτητα επαλήθευσης. Όταν η αλήθεια φτάνει, το ψεύδος έχει ήδη διαμορφώσει αντίληψη.

Χρειάζεται μια νέα λογική:προληπτική θωράκιση,ενίσχυση της αξιοπιστίας, εκπαίδευση πριν την κρίση. Με άλλα λόγια, ανθεκτικότητα. Όχι αντίδραση.

Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να εντοπίσουμε το ψεύδος.

Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να διατηρήσουμε ένα κοινό πλαίσιο πραγματικότητας.

Χωρίς αυτό: η δημοκρατία αποδυναμώνεται, η οικονομία γίνεται ευάλωτη, η κοινωνία κατακερματίζεται. Η κάλπη μπορεί να παραμένει άθικτη. Αλλά οι αποφάσεις βασίζονται σε μια πραγματικότητα που δεν είναι βέβαιο ότι είναι αληθινή. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι από μόνη της απειλή. Είναι επιταχυντής. Επιταχύνει την καινοτομία. Επιταχύνει όμως και την παραπληροφόρηση.

Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι τεχνολογικό. Είναι θεσμικό, κοινωνικό και βαθιά ανθρώπινο. Σε έναν κόσμο όπου η πραγματικότητα μπορεί να κατασκευαστεί, η εμπιστοσύνη γίνεται το πιο πολύτιμο κεφάλαιο. Και αυτό το κεφάλαιο δεν είναι αφηρημένο: είναι η βάση πάνω στην οποία λειτουργούν οι θεσμοί και η οικονομία.
Γιατί χωρίς ένα κοινό πλαίσιο αλήθειας, ούτε οι θεσμοί μπορούν να λειτουργήσουν, ούτε η εμπιστοσύνη να επιβιώσει.

*Στέλιος Ζωντός, Σύμβουλος Στρατηγικής και Επικοινωνίας