Ευγενία Μανωλίδου

Υπάρχει μια πολύτιμη παρακαταθήκη που ο ελληνικός πολιτισμός μάς παρέδωσε πολύ πριν από τα σχολικά εγχειρίδια, τις οργανωμένες θεωρίες και τις επιστημονικές ερμηνείες του ανθρώπου. Είναι η μυθολογία. Ένας κόσμος γεμάτος θεούς, ήρωες, τέρατα, ταξίδια, μεταμορφώσεις, απώλειες, δοκιμασίες και επιστροφές. Ένας κόσμος που μοιάζει να ανήκει στην παιδική ηλικία, επειδή οι περισσότεροι από εμάς τον γνωρίσαμε πολύ νωρίς, σχεδόν μαζί με τα πρώτα μας παραμύθια. Στην πραγματικότητα, όμως, η μυθολογία είναι ένας από τους βαθύτερους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος προσπάθησε να κατανοήσει τον εαυτό του, τη φύση, τη μοίρα, τον φόβο, τον πόνο, την ελευθερία και την ανάγκη για νόημα στη ζωή του.

Η ελληνική μυθολογία δεν υπήρξε ποτέ ένα ενιαίο βιβλίο με οριστική μορφή. Υπήρξε προφορική και λογοτεχνική παράδοση, σώμα αφηγήσεων για τους θεούς, τους ήρωες, τα τέρατα, τις απαρχές του κόσμου και τη σχέση του ανθρώπου με το θείο και το άγνωστο. Μεταφέρθηκε από στόμα σε στόμα, πέρασε στην επική ποίηση του Ομήρου, στη Θεογονία του Ησιόδου, στο θέατρο, στην αγγειογραφία, στην τραγωδία, στην ιστοριογραφία, στην τοπική λατρεία, στη ρωμαϊκή γραμματεία και αργότερα στη νεότερη ευρωπαϊκή τέχνη και σκέψη. Οι αρχαίοι μύθοι εξηγούσαν φυσικά φαινόμενα, κοινωνικές αξίες, τελετουργίες και ηθικά διλήμματα, ενώ άσκησαν τεράστια επιρροή στην τέχνη και τη λογοτεχνία της Δύσης.

Ίσως γι’ αυτό την αισθανόμαστε τόσο οικεία. Η μυθολογία δεν μας συστήνεται ποτέ ως ξένη γνώση. Έρχεται σαν μνήμη. Ακόμη και όταν δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια τις πηγές, αναγνωρίζουμε τα πρόσωπα. Ο Δίας, η Ήρα, η Αθηνά, ο Απόλλων, ο Οδυσσέας, ο Αχιλλέας, η Αντιγόνη, η Μήδεια, ο Οιδίπους, ο Προμηθέας, ο Ηρακλής. Τα ονόματα αυτά κατοικούν στη γλώσσα μας, στις εικόνες μας, στις μεταφορές μας, στον τρόπο με τον οποίο μιλούμε για τον άνθρωπο. Λέμε «άθλος» και εννοούμε κάτι δυσκολότερο από ένα απλό έργο. Λέμε «Οδύσσεια» και εννοούμε μια μακρά και επίπονη διαδρομή. Λέμε «Προμηθέας» και σκεφτόμαστε τη γνώση, την πρόοδο, την τόλμη και το τίμημα.

Υπάρχει, βέβαια, και μια παλαιά ερμηνευτική παράδοση που αναζητά πίσω από τους θεούς και τους ήρωες ιστορικά πρόσωπα. Ο ευημερισμός, που πήρε το όνομά του από τον Ευήμερο, υποστήριζε ότι ορισμένοι θεοί υπήρξαν κάποτε μεγάλοι άνθρωποι, οι οποίοι τιμήθηκαν μετά τον θάνατό τους για τις ευεργεσίες τους προς την ανθρωπότητα. Αυτή η ερμηνεία έχει τη δική της γοητεία, γιατί αποκαλύπτει μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: να πιστέψουμε ότι πίσω από τον μύθο υπήρξε κάποτε ένα πρόσωπο, μια πράξη, μια μνήμη τόσο δυνατή, ώστε η ιστορία την ύψωσε στο επίπεδο του θαύματος.

Και όμως, η αλήθεια της μυθολογίας δεν εξαντλείται στην ιστορικότητα των προσώπων της. Η δύναμή της βρίσκεται στο ότι επιτρέπει σε κάθε εποχή να αναγνωρίσει μέσα της κάτι δικό της. Το αρχαίο δράμα άντλησε σχεδόν ανεξάντλητο υλικό από τον μύθο και τον μετέτρεψε σε θέατρο σκέψης, ευθύνης και κρίσης. Η τραγωδία, από τον Αισχύλο έως τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, έδωσε στους μύθους μορφή δημόσιας αναμέτρησης με τα όρια του ανθρώπου, του νόμου, της εξουσίας και της θεϊκής τάξης. Η φιλοσοφική σκέψη χρησιμοποίησε συχνά μυθικά παραδείγματα για να μιλήσει για την αρετή, την επιλογή και την παιδεία. Η ψυχολογία, ιδίως από τον Freud και έπειτα, κατέφυγε σε μορφές όπως ο Οιδίπους για να περιγράψει βαθύτερα σχήματα της ανθρώπινης ψυχής, ανεξάρτητα από τη σημερινή αποτίμηση των συγκεκριμένων θεωριών.

Ανάμεσα σε όλες αυτές τις μορφές, ο Ηρακλής κατέχει ξεχωριστή θέση. Είναι ο ήρωας που όλοι γνωρίζουν, ο ήρωας της δύναμης, του ροπάλου, της λεοντής, των τεράτων και των δώδεκα άθλων. Ὀμως, συγχρόνως, είναι ένας ήρωας βαθιά ανθρώπινος. Γεννιέται μέσα σε σύγκρουση, ζει υπό το βάρος της θεϊκής αντιπαλότητας, σφάλλει, τιμωρείται, υποτάσσεται σε έναν κύκλο δοκιμασιών και αποθεώνεται. Η δόξα δεν του χαρίζεται. Ο Ηρακλής κερδίζει τη θέση του ανάμεσα στους θεούς του Ολύμπου μέσα από κόπο, πόνο, απώλεια, υπομονή, ευφυΐα και επιμονή.

Στην περίφημη παράδοση της «Επιλογής του Ηρακλή», που αποδίδεται στον Πρόδικο και διασώζεται από τον Ξενοφώντα στα Απομνημονεύματα, ο νεαρός Ηρακλής βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι, μπροστά σε δύο γυναικείες μορφές: την Κακία και την Αρετή. Η μία του υπόσχεται εύκολη ζωή και απόλαυση, η άλλη δρόμο δύσκολο, γεμάτο κόπο, τιμή και αληθινή δόξα. Το επεισόδιο αυτό έγινε ένα από τα πιο ισχυρά ηθικά παραδείγματα της αρχαιότητας και της μεταγενέστερης ευρωπαϊκής παράδοσης. Εδώ ο Ηρακλής παύει να είναι μόνο ο νικητής των θηρίων και γίνεται ο άνθρωπος που καλείται να επιλέξει ποια ζωή αξίζει να ζήσει.
Οι άθλοι του μπορούν να διαβαστούν ως μεγάλες αφηγήσεις ανθρώπινης δοκιμασίας. Το λιοντάρι της Νεμέας μοιάζει με την πρώτη αναμέτρηση με τον φόβο, με εκείνο το ακατέργαστο και άγριο στοιχείο που ζητά θάρρος και ψυχική αντοχή. Η Λερναία Ύδρα θυμίζει τα προβλήματα που πολλαπλασιάζονται, όταν τα αντιμετωπίζουμε επιφανειακά. Η Κερύνιτις Έλαφος διδάσκει την υπομονή και τον σεβασμό απέναντι σε ό,τι είναι εύθραυστο και πολύτιμο. Οι στάβλοι του Αυγεία φέρνουν μπροστά μας την ανάγκη μιας ριζικής κάθαρσης, την ώρα που η συσσωρευμένη αμέλεια, αδικία ή φθορά απαιτεί νέα ροή, νέα σκέψη, νέα αρχή. Τα μήλα των Εσπερίδων μιλούν για το πολύτιμο που βρίσκεται μακριά, για τη γνώση που απαιτεί διαδρομή, συμβουλή και θυσία. Ο Κέρβερος, στο τέλος, φέρνει τον ήρωα απέναντι στον Άδη, δηλαδή απέναντι στον πιο αρχέγονο φόβο του ανθρώπου.

Αυτός είναι ο λόγος που ο Ηρακλής εξακολουθεί να μας αφορά. Οι άθλοι του λειτουργούν ως μνήμη των εμποδίων που κάθε άνθρωπος καλείται να υπερβεί στη ζωή του. Ο φόβος, η δυσκολία, η αμφιβολία, η κόπωση, η ανάγκη της επιλογής, η αναμέτρηση με τα όρια του εαυτού μας βρίσκουν στον μύθο έναν διαχρονικό τρόπο έκφρασης. Συχνά, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, επιστρατεύουμε τα ίδια «όπλα» που ο μύθος αποδίδει στον Ηρακλή: τη δύναμη, την ευφυΐα, την καρτερία, τη βοήθεια των συνοδοιπόρων, την πίστη στον σκοπό και την επιμονή στον δύσκολο δρόμο.

Η μυθολογία λειτουργεί εδώ ως παιδεία. Μας διδάσκει χωρίς να παραδίδει μάθημα. Μας συγκινεί χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσει τα πάντα. Μας προσφέρει μορφές, σύμβολα και λέξεις για όσα ο άνθρωπος βιώνει σε κάθε εποχή. Αυτός είναι και ο λόγος που αγαπούμε τόσο τους μύθους, από παιδιά. Πριν ακόμη αποκτήσουμε αφηρημένη σκέψη, καταλαβαίνουμε το θηρίο, τον αγώνα, τον φόβο, τη νίκη, την αδικία, τη βοήθεια, το ταξίδι. Και όσο μεγαλώνουμε, οι ίδιοι μύθοι μεγαλώνουν μαζί μας. Εκεί που κάποτε βλέπαμεμόνο έναν ήρωα με ρόπαλο, αργότερα διακρίνουμε έναν άνθρωπο που επιλέγει, αγωνίζεται, λυγίζει, σηκώνεται και συνεχίζει.

Ο Ηρακλής, λοιπόν, δεν χρειάζεται να απομακρυνθεί από την παιδική μας φαντασία για να αποκτήσει βάθος. Η παιδική φαντασία είναι συχνά ο πρώτος δρόμος προς το βάθος. Μέσα από τον μύθο, το παιδί μαθαίνει να σκέφτεται με εικόνες. Μέσα από τη γλώσσα, μαθαίνει να δίνει όνομα σε αυτές τις εικόνες. Μέσα από την παιδεία, μαθαίνει να τις συνδέει με τη ζωή του. Και μέσα από τον χρόνο, καταλαβαίνει ότι οι μεγάλοι μύθοι δεν γερνούν, επειδή ακουμπούν σε κάτι σταθερό: στην αγωνία και στη δύναμη του ανθρώπου να γίνει καλύτερος.

Ο Ηρακλής παραμένει ζωντανός επειδή οι άθλοι του ανήκουν στον τρόπο με τον οποίο ο ελληνικός πολιτισμός έμαθε να μιλά για την προσπάθεια, την αρετή, την ευθύνη και την υπέρβαση. Κάθε γενιά τον ξανασυναντά αλλιώς. Τα παιδιά μέσα από την περιπέτεια. Οι έφηβοι μέσα από την επιλογή. Οι ενήλικες μέσα από τα βάρη, τις αποτυχίες, τις αποφάσεις και τις αναμετρήσεις της ζωής. Και όλοι, μα όλοι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, αναγνωρίζουμε ότι κάπου μέσα μας υπάρχει ένας άθλος που περιμένει να ολοκληρωθεί.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή.»