Πάνος Λουκάκος

Οι υποστηρικτές του «Ναι» θεωρούσαν ότι η προσχώρηση της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ενωση θα ενίσχυε τη διεθνή θέση της, αλλά και θα την εξασφάλιζε έναντι τυχόν απειλών σε μία εποχή ριζικών ανακατατάξεων και μειζόνων αναταραχών σε παγκόσμια κλίμακα. Ωστόσο, η πλειοψηφία, σε ποσοστό 53%, τάχθηκε υπέρ του «Οχι», απομακρύνοντας, αν όχι και αποκλείοντας, το ενδεχόμενο να καταστεί μελλοντικά η Ισλανδία χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, επιλέγοντας να παραμείνει σε απόσταση ασφαλείας από την Ευρώπη και τα εσωτερικά προβλήματά της.

Το αποτέλεσμα αυτό δεν αποτελεί απλώς μια ήττα των φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων της Ισλανδίας, αλλά πολύ περισσότερο μία ήττα της «ευρωπαϊκής ιδέας», η οποία φαίνεται ότι έχει χάσει τη δυναμική που επικρατούσε παλαιότερα στη συντριπτική πλειοψηφία των χωρών της ηπείρου. Και η περίπτωση της Ισλανδίας δεν αποτελεί την πρώτη φορά. Εχει ήδη προηγηθεί το βρετανικό Brexit, όταν στο σχετικό δημοψήφισμα η πλειοψηφία ψήφισε υπέρ της εξόδου από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Στο ίδιο αντιευρωπαϊκό πνεύμα κινήθηκε και το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015, αλλά και παλαιότερα η Ολλανδία και η Γαλλία, όταν είχαν απορρίψει με υψηλά ποσοστά (61,6% και 54,68% αντίστοιχα) το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα που είχε υπογραφεί στη Ρώμη από τις κυβερνήσεις των 25 κρατών. Σε άλλες χώρες δεν δόθηκε η δυνατότητα δημοψηφίσματος δεδομένου ότι στις περισσότερες η σχετική διαδικασία έγινε μέσω κοινοβουλίων. Και ασφαλώς η περιπέτεια του ευρωσκεπτικισμού δεν τελειώνει εδώ.

Τα αποτελέσματα δημοψηφισμάτων και εκλογών που έχουν διεξαχθεί στις ευρωπαϊκές χώρες, αλλά και οι δημοσκοπήσεις για τις εκλογές που επέρχονται δείχνουν να ενισχύονται όλες οι φωνές από την εθνικολαϊκιστική Ακρα Δεξιά έως την εθνικολαϊκιστική Ακρα Αριστερά. Φωνές που μάχονται την ευρωπαϊκή ιδέα ζητούν την κατάργηση του κοινού νομίσματος, της ελεύθερης επικοινωνίας και γενικά την επιστροφή στη λογική του περίκλειστου εθνικού κράτους. Οι ακροδεξιοί ευρωφοβικοί στη Βόρεια και την Κεντρική Ευρώπη, η Μαρίν Λεπέν και ο Μελανσόν στη Γαλλία, το AfD στη Γερμανία, το διαρκώς ογκούμενο ακροδεξιό ρεύμα στην Ιταλία, ήδη καραδοκούν. Και ουδείς μπορεί να προβλέψει πώς θα λειτουργήσει πολιτικά ο μέσος Ευρωπαίος ψηφοφόρος, ένας άνεργος νέος, ένας πρώην εργαζόμενος που έχει χάσει τη δουλειά του και δεν εισπράττει πλέον επίδομα ανεργίας, ενώ έχουν υποβαθμιστεί όλες οι κοινωνικές παροχές που είχε συνηθίσει να απολαμβάνει από την υγεία έως την παιδεία, αυτός που του παίρνουν οι τράπεζες το σπίτι του, που έχει μειωθεί η σύνταξή του κ.λπ. κ.λπ. Ενδεχομένως δεν θα ψηφίσει εναντίον της ευρωπαϊκής ιδέας αυτής καθαυτής. Αλλά είναι πολύ πιθανό να ψηφίσει εναντίον της κατάστασης που επικρατεί σήμερα στις ευρωπαϊκές χώρες. Εναντίον της οικονομικής κρίσης, της ανεργίας, εναντίον της επέλασης του νεοφιλελευθερισμού, εναντίον της κατάλυσης του κοινωνικού κράτους, εναντίον της διάλυσης των εργασιακών σχέσεων, εναντίον των προσφυγικών ροών και της αδυναμίας αντιμετώπισής τους, εναντίον αποφάσεων που έχουν καταστήσει τους φτωχούς φτωχότερους και τους πλούσιους πλουσιότερους, εναντίον μιας παχυλά αμειβόμενης γραφειοκρατίας στις Βρυξέλλες που αποφασίζει για όλους και για όλα χωρίς να διαθέτει δημοκρατική νομιμοποίηση για τις αποφάσεις της.

Ολα αυτά τροφοδοτούν τις δυνάμεις του λαϊκισμού, του δεξιού και του αριστερού. Τροφοδοτούν την ξενοφοβία, τη βία, την τυφλή διαμαρτυρία, το μίσος, τον φανατισμό, τον διχασμό. Οι ευρωπαϊκές πολιτικές ηγεσίες, δε, αποδεικνύονται λίγες, ανεπαρκείς και ανίκανες να αντιμετωπίσουν τα νέα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα που έχουν προκύψει τα τελευταία χρόνια. Συνακόλουθη αυτής της ποιοτικής έκπτωσης των πολιτικών ηγεσιών είναι και η έκπτωση της ευρωπαϊκής ιδέας. Και πώς να μην είναι όταν οι διάδοχοι του Ντε Γκολ, του Αντενάουερ, του Μπραντ, του Μιτεράν και των άλλων μεγάλων Ευρωπαίων ηγετών αποδεικνύονται εντελώς ανεπαρκείς να διαχειριστούν τα μεγάλα σημερινά προβλήματα. Οι σημερινές ηγεσίες της Ευρώπης δεν μπορούν να δημιουργήσουν τη νέα Ευρώπη, δεν μπορούν να εμπνεύσουν τους ευρωπαϊκούς λαούς, δεν μπορούν να φιλοτεχνήσουν το νέο όραμα που θα συσπειρώσει πάλι τους Ευρωπαίους γύρω από την ευρωπαϊκή ιδέα, όπως είχε συμβεί τις προηγούμενες δεκαετίες, όταν κυβερνούσαν στιβαροί και ικανοί ηγέτες και όχι ελισσόμενες πολιτικές μετριότητες. Ετσι, οι ευρωπαϊκοί λαοί χάνουν την ελπίδα, χάνουν την ασφάλεια, χάνουν το επίπεδο της ζωής τους, χάνουν όλα αυτά που υπήρξαν έως τώρα τα βασικά και ακλόνητα δεδομένα της ζωής τους. Και ψηφίζουν εναντίον της Ευρώπης, αλλά και εναντίον των παραδοσιακών φιλοευρωπαϊκών κομμάτων στις επιμέρους χώρες, καταλογίζοντάς τους τις ευθύνες για τα σημερινά αδιέξοδά τους. Πρόκειται για διαδικασία πρωτόγνωρη στη μεταπολεμική Ευρώπη, που κλονίζει εκ βάθρων όλες τις μέχρι σήμερα σταθερές της. Και γι’ αυτό μη προβλέψιμη σε ό,τι επιφυλάσσει.

Ηδη, με την πλήρη πολιτική και οικονομική υποστήριξη της Αμερικής του Τραμπ και της Ρωσίας του Πούτιν τα ακροδεξιά - αντιευρωπαϊκά κόμματα επελαύνουν στις περισσότερες και πολιτικά σημαντικότερες χώρες της Ευρώπης. Χαρακτηριστικά, όλες οι τελευταίες δημοσκοπήσεις φέρουν το AfD να προηγείται στη Γερμανία, τη Λεπέν στη Γαλλία, τον Φαράζ στη Βρετανία, τη Μελόνι στην Ιταλία. Και αυτή είναι ίσως η αρχή. Η αρχή της δημιουργίας μιας Διεθνούς του αυταρχισμού και της ανελευθερίας και στην Ευρώπη, στα βήματα καθεστώτων τύπου Τραμπ και Πούτιν.