Ευγενία Μανωλίδου

Στη ρωμαϊκή θρησκεία ο Janus θεωρείται ένας από τους αρχαιότερους θεούς. Δεν ανήκει στους «εκλατινισμένους» θεούς του ελληνικού πανθέου, αλλά κατέχει μια ξεχωριστή, πρωταρχική θέση γιατί χωρίς πέρασμα δεν υπάρχει αρχή. Θύρες, πύλες, γέφυρες, σύνορα, όλα βρίσκονται υπό την εποπτεία του. Γι’ αυτό και απεικονίζεται με δύο πρόσωπα, το ένα στραμμένο προς τα πίσω, το άλλο προς τα εμπρός: στο παρελθόν και στο μέλλον.

Ωστόσο, ήδη από τα ύστερα βυζαντινά και μεταβυζαντινά χρόνια, Έλληνες λόγιοι επιχείρησαν να εντάξουν τον Ιανό σε ένα ελληνικό γενεαλογικό και μυθολογικό πλαίσιο. Το Λεξικόν Μυθολογίας και Ιστορίας του Α. Κωνσταντινίδη παραδίδει μια παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Ιανός ήταν αρχαιότατος βασιλιάς της Ιταλίας, γιος του Απόλλωνα και της Κρέουσας, της μυθικής κόρης του Ερεχθέως, βασιλέως των Αθηνών. Κατά την αφήγηση αυτή, ο Ιανός εγκαταλείπει την Ελλάδα, φθάνει στο Λάτιο, ιδρύει την πόλη Ιανίκουλον (στον λόφο που αργότερα ονομάστηκε Janiculum) και, μετά τον θάνατό του, τιμάται ως θεός. Η εικόνα του ως πολιτισμικού ευεργέτη είναι χαρακτηριστική: εκείνος που μετέβαλε τον βίο των ανθρώπων από άγριο και πρωτόγονο σε πολιτισμένο. Τα δύο του πρόσωπα αποκτούν έτσι και ηθική αλληγορία: παλαιό και νέο, ακατέργαστο και καλλιεργημένο.

Αν αφήσουμε τις μεταγενέστερες ελληνικές ερμηνείες και στραφούμε στη ρωμαϊκή λατρεία, ο Ιανός παραμένει σταθερά ο θεός της μετάβασης. Ο διασημότερος ναός του, ο Ianus Geminus στο Forum Romanum, είχε δύο αντικριστές πύλες. Όταν οι πύλες ήταν κλειστές, σήμαινε ειρήνη. Όταν άνοιγαν, η Ρώμη βρισκόταν σε πόλεμο. Ο ίδιος ο αστικός χώρος μιλούσε τη γλώσσα του Ἰανού: άνοιγμα και κλείσιμο, ειρήνη και σύγκρουση, αρχή και τέλος.

Ο μήνας Ιανουάριος, ο πρώτος του έτους στο ρωμαϊκό ημερολόγιο, πήρε το όνομά του από αυτόν ακριβώς τον θεό. Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς: η μετάβαση από τον παλαιό χρόνο στον νέο χρειαζόταν έναν φύλακα των ορίων. Στην αρχαία Αθήνα, βέβαια, ο αντίστοιχος μήνας ήταν ο Γαμηλιών, αφιερωμένος στα Γαμήλια, την εορτή του Ιερού Γάμου του Διός και της Ήρας. Και εδώ, όμως, το θέμα δεν είναι άσχετο, αφού ο γάμος σημαίνει ένωση, νέο ξεκίνημα, μετάβαση σε άλλη κατάσταση ζωής.

Η συνέχεια αυτή επιβιώνει, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, στην καθημερινότητά μας. Ακόμη και σήμερα μιλούμε για «πόρτες που κλείνουν» και «πόρτες που ανοίγουν», για «το κατώφλι της ζωής», για «γέφυρες» προς το μέλλον. Κόβουμε βασιλόπιτα, ανταλλάσσουμε ευχές, κάνουμε απολογισμούς και θέτουμε στόχους πραγματοποιώντας στην ουσία τελετουργίες μετάβασης που θα ήταν απολύτως κατανοητές στον αρχαίο κόσμο.

Ο Ιανός, με τα δύο του πρόσωπα, μας θυμίζει ότι ο χρόνος είναι μια αδιάκοπη κίνηση ανάμεσα σε όρια. Και ίσως γι’ αυτό, κάθε Ιανουάριο, αισθανόμαστε - έστω και ανεπαίσθητα - πως στεκόμαστε για λίγο σε μια πύλη, κοιτάζοντας ταυτόχρονα πίσω και μπροστά, επαναλαμβάνοντας χωρίς να το γνωρίζουμε μια πολύ αρχαία συνήθεια!