Η «επανάσταση» των σορτς ανατρέπει έναν αιώνα ενδυματολογικής πειθαρχίας στην Ιαπωνία: Γιατί τα... γυμνά γόνατα στο γραφείο επιτρέπονται μόνο στους άντρες

Για δεκαετίες, η εικόνα του Ιάπωνα υπαλλήλου έμοιαζε σχεδόν αμετάβλητη: σκούρο παντελόνι, κολλαριστό πουκάμισο, σακάκι και γραβάτα, ακόμη και όταν η ζέστη έκανε την καθημερινότητα στα γραφεία αφόρητη.

Το φετινό καλοκαίρι, όμως, στο Τόκιο συντελείται μια μικρή ενδυματολογική επανάσταση. Για πρώτη φορά, οι εργαζόμενοι της μητροπολιτικής κυβέρνησης μπορούν να προσέρχονται στην εργασία τους φορώντας σορτς, καθώς οι διαδοχικοί καύσωνες και οι θερμοκρασίες-ρεκόρ υποχρεώνουν τις αρχές να επανεξετάσουν ακόμη και τους πλέον ανθεκτικούς κοινωνικούς κανόνες.

Η αλλαγή μπορεί να φαίνεται περιορισμένη, αλλά στην πραγματικότητα αγγίζει βαθύτερες πτυχές της ιαπωνικής εργασιακής κουλτούρας: την αυστηρότητα, την ομοιομορφία, τον σεβασμό στην ιεραρχία και την πεποίθηση ότι η επαγγελματική σοβαρότητα αποτυπώνεται και στην εμφάνιση. Μαζί με τα γυμνά γόνατα, ωστόσο, στα γραφεία μπήκαν και νέες συζητήσεις. Πόσο κοντό μπορεί να είναι ένα επαγγελματικό σορτς; Είναι υποχρεωτική η περιποίηση των ανδρικών ποδιών; Και γιατί οι άνδρες μπορούν να ελαφρύνουν την ενδυμασία τους, όταν πολλές γυναίκες εξακολουθούν να πιέζονται να φορούν καλσόν ή μακριές φούστες;

Από το κοστούμι στο σορτς

Ο 53χρονος περιβαλλοντικός υπάλληλος Νομπόρου Γουατανάμπε είχε περάσει περισσότερα από 30 χρόνια ντυμένος με την ανεπίσημη στολή του Ιάπωνα «μισθωτού». Την περασμένη εβδομάδα, όμως, εμφανίστηκε στο γραφείο με κοντομάνικο μπλουζάκι και χακί σορτς. Η επιλογή θα ήταν σχεδόν αδιανόητη λίγα χρόνια νωρίτερα, όμως πλέον καλύπτεται από τη νέα πολιτική της κυβέρνησης του Τόκιο.

Οι συνάδελφοί του τού είπαν ότι δείχνει νεότερος και περισσότερο προσιτός. Ο ίδιος εκτιμά ότι η εμφάνισή του συμβάλλει στη χαλάρωση ολόκληρου του εργασιακού περιβάλλοντος. Αυτή ακριβώς είναι και η επιδίωξη των αρχών: να καταστεί η καθημερινότητα στα γραφεία περισσότερο ανεκτή, να μειωθεί η χρήση των κλιματιστικών και να περιοριστεί η κατανάλωση ενέργειας σε μια χώρα που έρχεται αντιμέτωπη με όλο και θερμότερα καλοκαίρια.

Η επανάσταση του «Cool Biz»

Η νέα πολιτική αποτελεί συνέχεια του προγράμματος «Cool Biz», το οποίο εισήγαγε το 2005 το υπουργείο Περιβάλλοντος της Ιαπωνίας. Η πρωτοβουλία ενθάρρυνε τους υπαλλήλους να εγκαταλείψουν τα βαριά κοστούμια και τις γραβάτες κατά τους θερινούς μήνες και να επιλέξουν πόλο μπλούζες, λινά πουκάμισα και πιο ελαφριά υποδήματα. Η εκστρατεία συνδέθηκε αρχικά με τις δεσμεύσεις της Ιαπωνίας στο πλαίσιο του Πρωτοκόλλου του Κιότο για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Σταδιακά επεκτάθηκε σχεδόν σε όλους τους δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους εργασίας, χωρίς πάντως να υιοθετηθεί παντού με τον ίδιο ενθουσιασμό. Η γραβάτα εξαφανίστηκε σχετικά εύκολα. Το σακάκι ακολούθησε. Το σορτς, όμως, αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολη υπόθεση. Η κυβερνήτης του Τόκιο, η οποία είχε ηγηθεί του υπουργείου Περιβάλλοντος όταν ξεκίνησε το «Cool Biz», περιέγραψε με χαρακτηριστικό τρόπο την εξέλιξη: ύστερα από χρόνια αφαίρεσης στρώσεων ρούχων, πλέον δεν έχουν απομείνει πολλά ακόμη που μπορούν να αφαιρεθούν.

Οι 28 βαθμοί μέσα στα γραφεία

Στα κυβερνητικά κτίρια της Ιαπωνίας, οι θερμοστάτες ρυθμίζονται από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο στους 28 βαθμούς Κελσίου, σύμφωνα με τα εθνικά πρότυπα εξοικονόμησης ενέργειας. Η θερμοκρασία αυτή μπορεί να γίνει ιδιαίτερα πιεστική όταν συνδυάζεται με την υψηλή υγρασία της ιαπωνικής πρωτεύουσας και με ενδυμασίες σχεδιασμένες για πολύ ψυχρότερες συνθήκες. Το περασμένο καλοκαίρι ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί ποτέ στη χώρα, με τις θερμοκρασίες να βρίσκονται περίπου τέσσερις βαθμούς πάνω από τους ιστορικούς μέσους όρους.

Η Ιαπωνική Μετεωρολογική Υπηρεσία εισήγαγε φέτος ακόμη και νέο όρο για τις ημέρες κατά τις οποίες η θερμοκρασία ξεπερνά τους 40 βαθμούς Κελσίου: «kokushobi», που αποδίδεται ως «ημέρα σκληρής ή ανελέητης ζέστης». Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το σορτς δεν αποτελεί απλώς επιλογή μόδας. Αντιμετωπίζεται ως μέτρο προσαρμογής σε μια νέα κλιματική πραγματικότητα.

Η «παρενόχληση της τρίχας»

Η απόφαση, πάντως, έχει προκαλέσει μια ιδιότυπη συζήτηση γύρω από την παρουσία των ανδρικών γυμνών ποδιών στους επαγγελματικούς χώρους. Ιαπωνικά μέσα ενημέρωσης επινόησαν τον όρο «sune-hara», δηλαδή «παρενόχληση από τις τρίχες των ποδιών», για να περιγράψουν τη δυσφορία που ενδέχεται να αισθάνονται ορισμένες γυναίκες όταν βρίσκονται αναγκαστικά αντιμέτωπες με τα γυμνά και τριχωτά πόδια των συναδέλφων τους. Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά με χιουμοριστική διάθεση, αλλά αποκαλύπτει πόσο ασυνήθιστη παραμένει η εικόνα ενός άνδρα με σορτς μέσα σε ένα αυστηρό ιαπωνικό γραφείο. Νεαρή υπάλληλος της μητροπολιτικής διοίκησης παραδέχθηκε ότι η θέα γυμνών ποδιών σε έναν επαγγελματικό χώρο μπορεί αρχικά να προκαλεί έκπληξη.

Όταν, όμως, ο προϊστάμενός της τη ρώτησε εάν θα την ενοχλούσε να φορέσει σορτς, εκείνη δεν εξέφρασε αντίρρηση. Η ίδια σημείωσε ότι έχει συνηθίσει να βλέπει τα πόδια του πατέρα της και επομένως δεν αισθάνεται προσωπική δυσφορία, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι άλλες γυναίκες μπορεί να έχουν διαφορετική άποψη. Ακόμη και το γεγονός ότι ένας άνδρας αισθάνθηκε την ανάγκη να ζητήσει την άδεια ή την ανοχή των συναδέλφων του δείχνει πόσο ευαίσθητη θεωρείται η αλλαγή.

Δύο μέτρα και δύο σταθμά…

Η συζήτηση για το σορτς έχει ανοίξει και ένα ευρύτερο ζήτημα ισότητας ανάμεσα στα δύο φύλα. Η πολιτική εφαρμόζεται επισήμως τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Στην πράξη, όμως, οι γυναίκες στην Ιαπωνία εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν αυστηρότερες απαιτήσεις για την επαγγελματική τους εμφάνιση. Σε πολλά γραφεία αναμένεται να καλύπτουν τα πόδια τους με καλσόν, ακόμη και μέσα στο καλοκαίρι, ή να επιλέγουν μακριές φούστες. Παράλληλα, δαπανούν σημαντικό χρόνο και χρήματα για αποτρίχωση, περιποίηση άκρων, καλλυντικά και ενδυμασία.

Το ερώτημα που διατυπώνεται πλέον είναι απλό: εφόσον οι άνδρες ενθαρρύνονται να φορούν σορτς και σανδάλια, θα πρέπει να υπόκεινται και στα ίδια πρότυπα εμφάνισης και περιποίησης που επιβάλλονται εδώ και χρόνια στις γυναίκες; Η συζήτηση δεν αφορά μόνο τις τρίχες των ποδιών. Αφορά το ποιος έχει την ελευθερία να εμφανίζεται άνετος και ποιος οφείλει να καταβάλλει μεγαλύτερη προσπάθεια για να θεωρείται «επαγγελματίας».

Η αγορά ανακάλυψε το επαγγελματικό σορτς

Οι μεγάλες αλυσίδες ένδυσης έσπευσαν να αξιοποιήσουν την αλλαγή. Καταστήματα που ειδικεύονται στα επαγγελματικά ρούχα έχουν αρχίσει να διαθέτουν σορτς ειδικά σχεδιασμένα για το γραφείο, με ελαφριά υφάσματα, αυστηρές γραμμές και ουδέτερα χρώματα. Μία από τις μεγαλύτερες αλυσίδες επιχειρηματικής ένδυσης της Ιαπωνίας παρουσίασε φέτος συλλογή «Cool Biz», η οποία περιλαμβάνει ακόμη και σορτς από νάιλον. Η εταιρεία εξέτασε προσεκτικά όχι μόνο την εμφάνισή τους σε όρθια στάση, αλλά και το πώς φαίνονται όταν ο εργαζόμενος κάθεται.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο μήκος, ώστε να μην αποκαλύπτεται υπερβολικά μεγάλο μέρος του ποδιού. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται ένας συμβιβασμός: το σορτς μπορεί να είναι δροσερό και άνετο, χωρίς να θυμίζει ένδυμα παραλίας ή γυμναστηρίου. Η εμπορική επιτυχία τέτοιων προϊόντων θα δείξει εάν η αλλαγή αποτελεί μια προσωρινή αντίδραση στον καύσωνα ή την αρχή μιας νέας κατηγορίας ιαπωνικής επαγγελματικής ένδυσης.

Η αλλαγή εδραιώνεται αλλά συντηρητικά

Παρά τη θεσμική άδεια και την έντονη δημόσια συζήτηση, τα σορτς δεν έχουν ακόμη κατακλύσει τα γραφεία. Σε μια πρόσφατη επίσκεψη στο κτίριο της μητροπολιτικής κυβέρνησης του Τόκιο, μόνο 11 από τους 70 άνδρες υπαλλήλους φορούσαν σορτς, παρά την αποπνικτική ζέστη. Οι περισσότεροι εξακολουθούν να προσεγγίζουν το νέο μέτρο με επιφυλακτικότητα. Ακόμη και όταν επιλέγουν πιο ελαφριά ρούχα, προτιμούν συχνά μακριά αλλά ελαστικά παντελόνια, αποφεύγοντας την πλήρη έκθεση των ποδιών. Ένας 57χρονος υπάλληλος δημοσίων σχέσεων εμφανίστηκε στην εργασία του με αθλητικό ελαστικό παντελόνι και είχε ξυρίσει τα σημεία των αστραγάλων που παρέμεναν ακάλυπτα.

Όπως εξήγησε, ήθελε να δείξει ότι φροντίζει την υγιεινή και την εμφάνισή του. Δεν αισθάνεται ακόμη έτοιμος να φορέσει σορτς, επειδή φοβάται ότι μπορεί να ενοχλήσει τις γυναίκες συναδέλφους του ή να θεωρηθεί ατημέλητος. Οι ενδυματολογικές επιλογές του επηρεάζονται και από τη σύζυγό του, η οποία τον συμβουλεύει να φροντίζει το δέρμα του και να ντύνεται με τρόπο που να ταιριάζει στην ηλικία του. Στην Ιαπωνία, άλλωστε, τα τριχωτά ανδρικά πόδια δεν συνδέονται απαραίτητα με μια θετική εικόνα αρρενωπότητας. Μπορεί, αντιθέτως, να ερμηνευθούν ως ένδειξη αμέλειας.

Όταν η κλιματική αλλαγή συναντά την παράδοση

Η είσοδος των σορτς στα γραφεία του Τόκιο είναι ένα μικρό αλλά χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει όχι μόνο τις υποδομές και τις ενεργειακές πολιτικές, αλλά και τις καθημερινές κοινωνικές συνήθειες. Μια κοινωνία γνωστή για την πειθαρχία και την προσήλωσή της στους άγραφους κανόνες της επαγγελματικής ζωής αναγκάζεται να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει αποδεκτή εμφάνιση. Το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν το σορτς είναι αρκετά επίσημο. Είναι εάν το παραδοσιακό κοστούμι παραμένει λογικό σε μια πόλη όπου οι θερμοκρασίες πλησιάζουν ή ξεπερνούν τους 40 βαθμούς. Η μετάβαση δεν θα γίνει απότομα.

Στην Ιαπωνία, ακόμη και οι μικρότερες αλλαγές στην εργασιακή κουλτούρα απαιτούν χρόνο, προσεκτικούς συμβιβασμούς και σιωπηρή αποδοχή από τους συναδέλφους. Ωστόσο, τη στιγμή που ένας δημόσιος υπάλληλος μπορεί να εμφανιστεί στο γραφείο με χακί σορτς και να θεωρηθεί περισσότερο προσιτός αντί λιγότερο επαγγελματίας, κάτι βαθύτερο έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει. Το ιαπωνικό γραφείο μπορεί να παραμένει αυστηρό. Το παντελόνι, όμως, δεν είναι πλέον αδιαπραγμάτευτο.