Emoji και memes έκαναν το τηλεφώνημα γλυκιά ανάμνηση

Μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες η επικοινωνία είχε έναν βασικό κανόνα: ένα τηλέφωνο, μία συνομιλία κάθε φορά. Πλέον είναι πολυδιάστατη. Επικοινωνούμε με ήχο, εικόνα και μηνύματα, ενώ οι συνομιλίες εξελίσσονται παράλληλα, από εφαρμογή σε εφαρμογή. Λαμβάνουμε ένα μήνυμα στο Messenger, και πριν προλάβουμε να απαντήσουμε έρχεται μια ειδοποίηση στο WhatsApp. Λίγο αργότερα, μια αντίδραση σ’ ένα story στο Instagram. Οι περισσότερες από αυτές τις συνομιλίες είναι σύντομες. Είναι μικρά μηνύματα μέσα στη μέρα, ένα «θα μιλήσουμε αργότερα», ένα emoji, μια γρήγορη διευκρίνιση για το πού είναι ένα επαγγελματικό ραντεβού. Κάποιες φορές η ίδια συζήτηση μετακινείται από εφαρμογή σε εφαρμογή χωρίς να το καταλάβουμε. Κι έτσι, η επικοινωνία δεν είναι μόνο περισσότερη, είναι και πιο κατακερματισμένη.

«Η διαφοροποίηση της επικοινωνίας μας σε σχέση με το παρελθόν είναι δομική, αλλά και ποσοτική», αναφέρει ο Σταύρος Καπερώνης, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου, με ειδίκευση στον σχεδιασμό της εμπειρίας χρήστη και την επικοινωνία στο ψηφιακό περιβάλλον. Οπως εξηγεί, έχουμε περάσει από τη σπανιότητα στην υπερδιαθεσιμότητα, με τις δυσκολίες πλέον να επικεντρώνονται στη διαχείριση του όγκου της πληροφορίας.

Το άγχος της συνεχούς επικοινωνίας

Οι πολλαπλές εφαρμογές μάς εξυπηρετούν μεν, έχουν ωστόσο και μία λιγότερο ορατή πλευρά: οι ειδοποιήσεις δεν σταματούν ποτέ, κάθε μέσο κοινωνικής δικτύωσης και κάθε app διεκδικoύν την προσοχή μας, και όλα αυτά τα κανάλια επικοινωνίας βρίσκονται ταυτόχρονα πάνω στην οθόνη του κινητού μας. Σε άλλη εφαρμογή μιλάμε με τα παιδιά μας, σε διαφορετική με φίλους, ενώ ακόμη και τα μέλη της ίδιας παρέας μπορεί να μη συνομιλούν στην ίδια πλατφόρμα. Επιπλέον, στον χώρο εργασίας, η επικοινωνία συχνά διασπάται σε πολλά παράλληλα κανάλια. Ομαδικές συνομιλίες για διαφορετικά projects, γρήγορα μηνύματα για μικρές αποφάσεις, συνεχείς ενημερώσεις. Το αποτέλεσμα είναι μια ροή μηνυμάτων που δύσκολα σταματά.

«Η πανταχού παρουσία της σύνδεσης καταργεί τον προγραμματισμό και οδηγεί σε μία επικοινωνία στιγμιότυπου με ταχύτερα και πιο οπτικοποιημένα μηνύματα», λέει ο κ. Καπερώνης. Σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον, το ζήτημα δεν είναι να επικοινωνούμε περισσότερο, αλλά ότι η συνεχόμενη ροή πληροφορίας δημιουργεί προβλήματα. «Η διάσπαση της προσοχής και τα αυξημένα επίπεδα άγχους, όπως το FOMO (Fear of Missing Out), υπονομεύουν την ποιότητα του διαλόγου», υπογραμμίζει. Διεθνείς έρευνες δείχνουν ότι η συνεχής παρουσία στο Διαδίκτυο είναι συνηθισμένη στους νέους. Σύμφωνα με μελέτη του Pew Research Center, περίπου το 50% των εφήβων δηλώνει ότι είναι online «σχεδόν συνεχώς».

Σε αυτό το περιβάλλον, οι τρόποι επικοινωνίας αποκτούν διαφορετικά χαρακτηριστικά. Και αυτές οι διαφορές αποτυπώνονται ξεκάθαρα ανάμεσα στις γενιές.

Οι διαφορετικές «γλώσσες» των γενεών

Στον ψηφιακό κόσμο, κάθε γενιά φαίνεται να μιλά τη δική της γλώσσα. Δεν διαφέρουν μόνο οι εφαρμογές που χρησιμοποιούνται, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο γράφονται τα ίδια τα μηνύματα.

Οι μεγαλύτερες ηλικίες παραμένουν πιο άνετες σε εφαρμογές που θυμίζουν τη λογική των παλιών μηνυμάτων. Το Viber ή το Messenger χρησιμοποιούνται συχνά για καθημερινές συνομιλίες με φίλους και συγγενείς. «Οι μεγαλύτεροι συχνά αναζητούν σαφήνεια και πληρότητα στο μήνυμα». Τα μηνύματα είναι συνήθως σύντομα, με λιγότερα ή και καθόλου emoji, ενώ η παρουσία στο Διαδίκτυο αντιμετωπίζεται ως προέκταση της πραγματικής ζωής.

Οι νεότερες γενιές κινούνται σε διαφορετικό ψηφιακό περιβάλλον. Στα μηνύματα του Instagram ή σε άλλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης η επικοινωνία είναι κατεξοχήν οπτικοποιημένη. «Εικόνες, βίντεο, emoji και memes λειτουργούν ως βασικά εργαλεία έκφρασης», εξηγεί ο κ. Καπερώνης. Οι millennials επιζητούν μια προσεκτικά επιμελημένη ψηφιακή παρουσία, κυρίως σε μέσα όπως το Instagram, ενώ η Gen Z αναζητά αυθεντικότητα και μη επιμελημένη επικοινωνία σε πλατφόρμες όπως το Instagram, το TikTok, το Snapchat και το Discord. Στα ίδια apps και στην οπτικοποιημένη επικοινωνία κινείται και η Gen A.

Οι ψηφιακές διάλεκτοι των νέων

Η δημιουργία κρυπτογραφικών κωδίκων αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό των νεανικών κοινοτήτων, αφού με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η κοινωνική συνοχή και δημιουργείται ένας μηχανισμός διάκρισης από τις προηγούμενες γενιές. Στον ψηφιακό κόσμο ένα emoji, ένα meme ή ένα GIF μπορεί να μεταφέρει ένα συναίσθημα ή μια κοινωνική τοποθέτηση που δύσκολα θα γραφόταν με λέξεις. «Σειρές όπως το “Adolescence” απλώς ανέδειξαν κάτι που η έρευνα δείχνει εδώ και χρόνια: ότι η ψηφιακή επικοινωνία των νέων δεν είναι φτωχότερη, αλλά κωδικοποιημένη με τρόπους που απαιτούν νέο αναλυτικό βλέμμα».

Οι διαφορές στην επικοινωνία φαίνονται ακόμη και σε απλά σύμβολα. Το emoji «like» χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα από μεγαλύτερες ηλικίες με θετική έννοια, ενώ για την Gen Z μπορεί να εκληφθεί ως παθητικά επιθετική απάντηση. Αντίστοιχα, το «παραδοσιακό» emoji γέλιου θεωρείται πλέον ξεπερασμένο, με τους νεότερους χρήστες να χρησιμοποιούν σύμβολα όπως το skull emoji για να δηλώσουν ότι «πεθαίνουν στα γέλια». Εκτός όμως από τα εικονίδια, συχνή είναι και η χρήση συντομογραφιών και ακρωνυμίων στην αγγλική γλώσσα, όπως IYKYK (If You Know You Know) ή FYI (For Your Information). «Δημιουργούν ένα πλαίσιο αποκλεισμού, όπου το πλήρες νόημα είναι κρυφό για τους “εξωτερικούς”», εξηγεί ο κ. Καπερώνης.

Το savoir vivre της σύγχρονης επικοινωνίας

Μερικοί άτυποι κανόνες που εξακολουθούν να ισχύουν σήμερα

✔  Αν πέσει η γραμμή, ξανακαλεί εκείνος που έκανε την κλήση.

✔  Κλείνει εκείνος που τηλεφώνησε, αφού σηματοδοτήσει την ολοκλήρωση της συνομιλίας.

✔  Δεν καλούμε επανειλημμένα αν κάποιος δεν απαντά. Συνήθως περιμένουμε ή στέλνουμε μήνυμα.

✔  Αποφεύγουμε τηλεφωνήματα σε ακατάλληλες ώρες, εκτός αν υπάρχει λόγος ή οικειότητα.

✔  Αν δεν μπορούμε να μιλήσουμε, το λέμε από την αρχή της επικοινωνίας.

✔  Δεν θεωρείται υποχρεωτική η άμεση απάντηση στα μηνύματα

✔  Αποφεύγουμε πολλά διαδοχικά μηνύματα όταν ο άλλος δεν έχει απαντήσει.

✔  Αν καθυστερήσουμε να απαντήσουμε, επανερχόμαστε με μια σύντομη ευγενική φράση.

✔  Για σύνθετα ή ευαίσθητα θέματα προτιμάται το τηλεφώνημα αντί για μακρά ανταλλαγή μηνυμάτων.

✔  Στα messaging apps οι συνομιλίες δεν «κλείνουν» πραγματικά. Συχνά απλώς σταματούν και συνεχίζονται αργότερα. Οταν κάποιος δεν απαντήσει στο μήνυμα για μακρό χρονικό διάστημα -συγκριτικά με τον έως τότε ρυθμό επικοινωνίας- κάνει το λεγόμενο ghosting, κάτι που γενικώς χαρακτηρίζεται αρνητικά.

Τα apps της καθημερινής επικοινωνίας

Η σύγχρονη επικοινωνία δεν περιορίζεται σε μία πλατφόρμα. Διαμοιράζεται σε διαφορετικές εφαρμογές, καθεμία με τον δικό της ρόλο, το δικό της κοινό και τον δικό της τρόπο χρήσης

Messenger

Αρρηκτα συνδεδεμένο με το Facebook, το Messenger είναι η εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων της Meta. Υποστηρίζει αποστολή κειμένων, φωτογραφιών και φωνητικών μηνυμάτων, αλλά και βιντεοκλήσεις ή ομαδικές συνομιλίες. Παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλές σε χρήστες που διατηρούν ενεργό προφίλ στο Facebook και σε γενιές όπως οι Baby Boomers και οι Gen X με στόχο τη διατήρηση των υφιστάμενων κοινωνικών δεσμών με φίλους και συγγενείς.

WhatsApp

Το WhatsApp είναι από τις πιο διαδεδομένες εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων παγκοσμίως. Επιτρέπει μια πληθώρα λειτουργιών, όπως αποστολή κειμένων, φωτογραφιών, φωνητικών σημειώσεων, καθώς και κλήσεις μέσω Διαδικτύου. Τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο και για επαγγελματικές συνομιλίες μεταξύ συναδέλφων ή ομάδων έργου. Η δυνατότητα δημιουργίας καναλιών (channels) και οργανωμένων group chats διευκολύνει τη συγκέντρωση πληροφοριών και την άμεση επικοινωνία μεταξύ των μελών μιας ομάδας.

Instagram

Ξεκίνησε ως πλατφόρμα κοινοποίησης φωτογραφιών, όμως εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο ισχυρά μέσα ψηφιακής επικοινωνίας. Μέσα από τα προσωπικά μηνύματα (DM), ο χρήστης μπορεί να στείλει κείμενα, εικόνες, emoji ή να προωθεί reels. Η επικοινωνία σε αυτή την πλατφόρμα είναι σύντομη, και κυρίως οπτική, κάτι που εξηγεί και τη μεγάλη απήχηση που έχει στις νεότερες γενιές.

Viber

Από τις πιο γνωστές εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων και κλήσεων μέσω Διαδικτύου, ιδιαίτερα δημοφιλής στην Ελλάδα. Το Viber υποστηρίζει την αποστολή κειμένων, φωτογραφιών, βίντεο και φωνητικών μηνυμάτων, ενώ παρέχει τη δυνατότητα δωρεάν κλήσεων. Χρησιμοποιείται συχνά για ομαδικές συνομιλίες για οικογένειες και γονείς, χάρη στην απλή και άμεση μορφή λειτουργίας του.

Slack

Πρόκειται για μια πλατφόρμα σχεδιασμένη κυρίως για τον επαγγελματικό χώρο. Οι συνομιλίες οργανώνονται σε διαφορετικά κανάλια (channels), τα οποία αντιστοιχούν σε ομάδες εργασίας, projects ή θεματικές ενότητες. Μέσα σε αυτά επιτρέπεται η ανταλλαγή μηνυμάτων και αρχείων, διευκολύνοντας τη συνεργασία σε πραγματικό χρόνο. Σε αρκετές εταιρείες έχει περιορίσει σημαντικά τη χρήση του email.

Discord

Το Discord είναι πλατφόρμα ιδιαίτερα δημοφιλής στις νεότερες ηλικίες. Οι χρήστες συμμετέχουν σε θεματικούς servers, όπου οργανώνονται κανάλια για γραπτή συνομιλία, κλήσεις και βίντεο. Μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως χώρος συζήτησης μελών με κοινά ενδιαφέροντα όσο και για ιδιωτικά chat μεταξύ φίλων.

iMessage - Google Messages

Το iMessage είναι η υπηρεσία ανταλλαγής μηνυμάτων που χρησιμοποιείται στις συσκευές Apple, ενώ το Google Messages λειτουργεί ως η αντίστοιχη εφαρμογή για κάποιες συσκευές Android. Μέσα από αυτές οι χρήστες στέλνουν κείμενα, φωτογραφίες, βίντεο και emojis, μέσω Διαδικτύου. Αποτελούν βασικό τρόπο ανταλλαγής μηνυμάτων μεταξύ χρηστών κινητού τηλεφώνου.

«Ενα λεπτό, περιπτερά...»

Η εμπειρία της τηλεφωνικής επικοινωνίας κάποτε ήταν πολύ διαφορετική. Οι συνομιλίες συχνά είχαν ακροατήριο, είτε μέλη της οικογένειας, είτε ακόμη και γείτονες στην ουρά του περιπτέρου.

Πριν από τα smartphones, τα notifications και τα δεκάδες apps, η επικοινωνία είχε διαφορετικό ρυθμό. Το τηλέφωνο δεν ήταν μια συσκευή στην τσέπη μας, αλλά ένα αντικείμενο στο σπίτι -συχνά στο σαλόνι ή στο χολ- κοινόχρηστο για ολόκληρη την οικογένεια. Τα παλιά σταθερά τηλέφωνα, με το περιστροφικό καντράν ή αργότερα με τα μεγάλα πλαστικά πλήκτρα, είχαν μια ιδιαίτερη αισθητική: βαριά, στιβαρά, συνήθως μαύρα ή μπεζ, με καλώδιο που συνέδεε το ακουστικό με τη βάση. Το κλασικό τηλέφωνο ήταν ταυτόχρονα τεχνολογία και αντικείμενο διακόσμησης του σπιτιού.

Η τηλεφωνική επικοινωνία στην Ελλάδα έχει μακρά ιστορία. Το 1859 η χώρα συνδέθηκε με το διεθνές τηλεγραφικό δίκτυο μέσω υποβρύχιων καλωδίων που ένωσαν τον Πειραιά με τη Σύρο. Το τηλέφωνο εισήχθη το 1892 από την κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη, όμως η διάδοσή του υπήρξε αργή. Μόνο μετά την ίδρυση του ΟΤΕ, το 1949, ξεκίνησε μια οργανωμένη επέκταση του δικτύου σε όλη τη χώρα. Το 1960 υπήρχαν πάνω από 167.000 συνδρομητές, ενώ τις επόμενες δεκαετίες το τηλέφωνο έγινε όλο και πιο οικείο κομμάτι της καθημερινότητας.

Η εμπειρία της επικοινωνίας τότε ήταν διαφορετική. Ενα τηλεφώνημα δεν γινόταν βιαστικά. Ο ενδιαφερόμενος σήκωνε το ακουστικό, άκουγε τον χαρακτηριστικό τόνο και άρχιζε να περιστρέφει αργά το καντράν για κάθε αριθμό. Οι συνομιλίες συχνά είχαν ακροατήριο: μέλη της οικογένειας που άκουγαν τα πάντα, είτε ανοιχτά από το διπλανό δωμάτιο, είτε στα κρυφά στο ντούμπλεξ! Οχι σπάνια σημειωνόταν και το φαινόμενο της συνακρόασης: κάποιος άγνωστος «έμπαινε» στη γραμμή και οι δύο πλευρές της συνομιλίας γίνονταν τρεις ή και τέσσερις...

Αν το τηλεφώνημα γινόταν από το κοινόχρηστο τηλέφωνο στο περίπτερο της γειτονιάς, οι άγνωστοι που άκουγαν τα καθέκαστα βρίσκονταν ακριβώς από πίσω, περιμένοντας τη σειρά τους, και ο χρόνος ήταν εξαιρετικά περιορισμένος. Ο περιπτεράς χτυπούσε το τζαμάκι για να προχωρήσει η ουρά. Τα έχει περιγράψει με αξεπέραστο τρόπο ο Στράτος Διονυσίου στο «Ενα λεπτό, περιπτερά»: Εγώ χωρίζω και χαλάει η ζωή μου/ Εγώ χωρίζω κι η καρδιά μου καίγεται/ Κι εσύ χτυπάς το τζάμι απέναντί μου/ Και μου φωνάζεις “συντομεύετε”. Ενα λεπτό, περιπτερά/ Βουλιάζει στα βαθιά νερά/ Το τελευταίο μου το πλοίο/ Ενα λεπτό περιπτερά/ Ενας αητός χωρίς φτερά/ Απόψε λέει αντίο».

Ακόμη παλιότερα, τα περισσότερα σπίτια δεν είχαν καν τηλέφωνο και η επικοινωνία μεταφερόταν de facto έξω, στη γειτονιά. Το τηλέφωνο στο περίπτερο ή στην ΕΒΓΑ της γειτονιάς λειτουργούσε ως μικρό κέντρο επικοινωνίας. Οταν χτυπούσε, ο καταστηματάρχης έβγαινε στην πόρτα και φώναζε το όνομα του ανθρώπου που τον ζητούσαν. Κάποιος από το μπαλκόνι απαντούσε, ένας γείτονας μετέφερε το μήνυμα και ο ενδιαφερόμενος κατέβαινε τρέχοντας για να προλάβει τη γραμμή. Από τη δεκαετία του ’50 και μετά εξαπλώθηκαν οι δημόσιοι τηλεφωνικοί θάλαμοι και αργότερα εξοπλίστηκαν με τα κλασικά κόκκινα τηλέφωνα με τον κερματοδέκτη. H επικοινωνία είχε αποκτήσει ιδιωτικότητα -με την ύπαρξη της στενής πτυσσόμενης πόρτας (που μάγκωνε πριν κλείσει)- και η ουρά σχηματιζόταν έξω από τον θάλαμο. «Τελειώνετε, κύριε, περιμένουν κι άλλοι...».

Το τηλέφωνο αποτελούσε σύμβολο. Εμφανίστηκε σε ελληνικές ταινίες, σε τραγούδια και χρονογραφήματα, συνδέθηκε με τη νεωτερικότητα και την πρόοδο. Πολλά τα καρέ στον παλιό ελληνικό κινηματογράφο με τηλεφωνήματα σε περίπτερα ενώπιον κοινού. Σε μία από αυτές τις ασπρόμαυρες ταινίες, ο Θανάσης Βέγγος κρατά τον ρόλο του περιπτερά, και το τηλέφωνο του περιπτέρου γίνεται σκηνικό αντικείμενο της γειτονιάς με τρόπο κωμικό. Οταν χτυπά, αντί να φωνάξει τον ενδιαφερόμενο όπως συνηθιζόταν, ο Βέγγος απλώνει το καλώδιο με το ακουστικό έξω από το περίπτερο για να φτάσει μέχρι τη νεαρή γειτόνισσα την οποία ζητά η φίλη της στο τηλέφωνο. Ο Θανάσης χτυπάει το τζάμι του παραθύρου κι εκείνη το ανοίγει για να πάρει το ακουστικό και να αρχίσει τη συζήτηση με τη φίλη της. Η συσκευή βρίσκεται στο περίπτερο, το καλώδιο αρκετών δεκάδων μέτρων αιωρείται πάνω από το στενό, εμποδίζοντας ένα Ι.Χ. να περάσει. Η σκηνή είναι χαρακτηριστική της εποχής: το τηλέφωνο δεν είναι ιδιωτική υπόθεση, αλλά μέρος της ζωής της γειτονιάς. Οι συνομιλίες συμβαίνουν μπροστά σε όλους, με τον περιπτερά να γίνεται άτυπος μεσολαβητής της επικοινωνίας και τους περαστικούς να παρακολουθούν τη μικρή καθημερινή «παράσταση».