1823-1826: Δύο πολύ ενδιαφέρουσες επιστολές Σουλιωτών οπλαρχηγών προς τον Κολοκοτρώνη

Η Ιστορία, αν και ανήκει στον κλάδο των Ανθρωπιστικών Σπουδών, έχει ένα κοινό σημείο με τα Μαθηματικά, την κορωνίδα των επιστημών: πρέπει να αποδείξεις όσα λες ή γράφεις. Κι αν στα Μαθηματικά υπάρχουν αξιώματα, θεωρήματα κ.λπ., στην Ιστορία υπάρχουν οι πηγές. Όταν αυτές είναι πρωτογενείς, έχουμε να κάνουμε με ιδανική περίπτωση.

Πού βρίσκονται οι επιστολές των Μάρκου και Νότη Μπότσαρη και Κίτσου Τζαβέλλα προς τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη;

Οι επιστολές που θα μας απασχολήσουν στο σημερινό μας άρθρο βρίσκονται στον «Αρχειακό Τόπο Θεόδωρου Κολοκοτρώνη» (Kolokotronis-archive.org), στο διαδίκτυο. Σ' αυτόν τον «Αρχειακό Τόπο» υπάρχουν 1.230 τεκμήρια που αφορούν τον Κολοκοτρώνη και την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης. Κάθε τεκμήριο συνοδεύεται από περιγραφή και επιστημονικό σχολιασμό. Μάλιστα, το πρώτο τεκμήριο χρονολογείται από το 1618! Πρόκειται για αντίγραφο επιστολής προεστών της Μάνης προς τον Δούκα του Νεβέρ Κάρολο για την υποστήριξη εξέγερσης εναντίον των Οθωμανών. Κάποιοι σχολιαστές, γνωστής καταγωγής, έχουν αναφέρει ότι οι Έλληνες δεν εξεγέρθηκαν ποτέ στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Να τους ενημερώσουμε ότι τα ελληνικά επαναστατικά κινήματα ήταν περισσότερα από εκατό και σύντομα θα αναφερθούμε εκτενέστερα σε αυτά.

Η επιστολή του Μάρκου Μπότσαρη (3/1/1823)

Ο Μάρκος Μπότσαρης (1790-1823), ο θρυλικός Σουλιώτης οπλαρχηγός που σκοτώθηκε στη μάχη του Κεφαλόβρυσου (9/21 Αυγούστου 1823), στις αρχές του χρόνου αυτού (3/15 Ιανουαρίου 1823) έστειλε στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη επιστολή για τις στρατιωτικές εξελίξεις στη Στερεά Ελλάδα και προτείνει την καθυστέρηση σύγκλησης Εθνοσυνέλευσης (Τεκμήριο 0157). Παραθέτουμε την επιστολή με τα σχόλια γι' αυτή, όπως επίσης και την πρωτότυπη. Στην επιστολή του προς τον Κολοκοτρώνη πάντως χρησιμοποιεί ελληνική, απολύτως κατανοητή, πλην μερικών λέξεων ξενικής προέλευσης. Ας δούμε την επιστολή αυτή.

Ἐπιστολὴ τοῦ Μάρκου Μπότσαρη πρὸς τὸν Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, μὲ τὴν ὁποία, ἀρχικά, τὸν ἐνημερώνει γιὰ τὴν ἀποτυχημένη ἔφοδο ποὺ ἐπιχείρησαν οἱ Ὀθωμανοί, στὶς 25 Δεκεμβρίου 1822, καὶ τὴ διάλυση τοῦ στρατοπέδου τους, στὶς 31 Δεκεμβρίου (βλ. καὶ Νικ. Κασομούλης, Ἐνθυμήματα, τ. 1, σ. 270· Νικ. Σπηλιάδης, Ἀπομνημονεύματα, τ. 1, σ. 456-458). Στὴ συνέχεια ἐκφράζει τὶς ἀντιρρήσεις του γιὰ ἄμεση σύγκληση ἐθνοσυνέλευσης, ἐπειδὴ ἡ συμμετοχὴ ἐκπροσώπων τῆς Δυτικῆς Στερεᾶς Ἑλλάδας ἦταν δυσχερής, ὅσο οἱ Ὀθωμανοὶ βρίσκονταν ἀκόμη στὴν περιοχή. Ἐπιπλέον, τὸν ἐνημερώνει πὼς οἱ καπετάνιοι μαζὶ μὲ τὸν «Πρόεδρο» (τὸν Ἀλέξανδρο Μαυροκορδάτο) θὰ ἐκστράτευαν ἐναντίον τῶν ὑποχωρούντων Ὀθωμανῶν, τοὺς ὁποίους ἦταν ἕτοιμοι νὰ ἀκολουθήσουν ἕως τὸ Βραχώρι (σημ. Ἀγρίνιο) καὶ νὰ τοὺς πολιορκήσουν, ἂν ἤθελαν νὰ ἐγκατασταθοῦν σὲ ἐκείνη τὴν πόλη. Γι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ζητά ἀπὸ τὸν Θεόδ. Κολοκοτρώνη νὰ καθυστερήσει ἡ σύγκληση τῆς ἐθνοσυνέλευσης, προκειμένου νὰ μετάσχουν καὶ πληρεξούσιοι τῆς Δυτικῆς Ἑλλάδας καὶ νὰ συγκροτηθεῖ κεντρικὴ «Διοίκησις τακτικὴ κατὰ νόμους

Γενναιώτατε στρατηγέ Κύριε [...](α) [17]
τῇ 3 Ἰανουαρίου 1823, Μεσολό[γγι]
Τὸ ἀδελφικὸν μοι γράμμα σου ἔλαβον, διὰ τὸ αἵσιον τῆς ἐφετῆς μοι ὑγίείας σου ἄκρως ἐχάρην, γνοὺς τὰ ἐν αὐτῷ, κἀγὼ ὑγιαίνων. Σᾶς εἰδοποιῶ, ὅτι κατὰ τὰς 25 παρελθόντος μηνὸς ἔγινεν ἔφοδος τῶν ἐχθρῶν κατ’ ἐπάνω μας μέ μεγαλωτάτην φθοράν τους ὡς τὸ ἐμάθατε στοχάζομαι. Μετὰ τρεῖς ἡμέρας εὐγῆκαν κἄμποσοι Ἕλληνες πρὸς ἀπόπειραν τῆς δυνάμεώς των, καὶ ἐπῆγαν ἕως εἰς Ταμπούρια τους καὶ αὐτοὶ δέν εὐγῆκαν ποσῶς εἰς άπάντησίν των, εἰς τοσαύτην δηλείαν ἔπεσαν. Εἰς τὰς 31 περὶ τὸ μεσονύκτιον ἔφυγαν μέ μεγαλοτάτην ἡσυχίαν, φοβούμενοι νὰ τοὺς πάρωμεν ἀπὸ κατώπιν, καὶ ἄφησαν ὅλα τὰ τζιαντίρια, τὰ κανόνια τους καὶ τοὺς τζινμπηχανέδες καὶ ὅλην τήν ἀπόσκευήν τους, θαῦμα ἀπαραδειγμάτιστον καὶ τῆς θείας προνοίας ὄντως φανερὰ βοήθεια. Εἶδον καὶ τὰ νέα τῆς Εὐρώπης, καὶ ἄμποτε νὰ ἔχωσιν οὔτως. Περὶ τῆς συνελεύσεως, ὁποῦ μέ λέγατε, εἶναι παράκαιρον, ἐὰν ἦναι γενική, διότι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν κατὰ τὸ παρὸν νὰ στείλωμεν ἀνθρώπους, ἐπειδή ὁ ἐχθρὸς ἀκόμη δέν ἐβγῆκεν ἀπὸ τοὺς τόπους μας, καὶ κατ’ ἀνάγκην μέλλομεν νὰ ἐκστρατεύσωμεν μαζὴ μὲ τὸν ἐκλαμπρότατον Πρόεδρον διὰ τὰ ἔξω, διὰ νὰ πολιορκίσωμεν τοὺς ἐχθροὺς ἐάν μείνωσιν εἰς Βραχώρι, εἰδέ φύγωσιν, ἐκεῖ ἔχομεν νὰ κάμωμεν συνέλευσιν τῶν προεστώτων καὶ καπιταναίων τῆς Δυτικῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ βάλωμεν εἰς τάξιν καὶ νὰ ἐνδυναμώσωμεν πρῶτον τὴν τοπικὴν Διοίκησιν καὶ ἔπειτα νὰ γένῃ ἐκλογή ἀπὸ ἀνθρώπους τιμίους καὶ εὐγενεῖς διὰ νὰ στείλωμεν αὐτοῦ. Ἡ γενναιότητης σου λοιπόν, καθώς εἰς ὅλας τὰς δεινὰς περιστάσεις τῆς Πατρίδος ἐδείχθης ὄντως πρόμαχος καὶ ὑπερασπιστής αὐτῆς, καὶ εἰς σὲ μόνο ἀνήκει ὁ στέφανος τῆς ἀθανασίας οὕτως καὶ τώρᾳ καθ’ ὅσον σοι δυνατὸν <εἶναι>(γ) νὰ ἐμποδίσῃς αὐτήν τήν συνέλευσιν διὰ νὰ προφθάσουν καὶ οἱ ἐδικοὶ μας, καὶ νὰ γενῇ ὡς πρέπει, ὁποῦ νὰ διορι σθῇ Διοίκησις τακτικὴ κατὰ νόμους καὶ νὰ ἐνδυναμωθῇ εἰς τρόπον, ὥστε ὑπὸ νόμους οὗσα, νὰ ἐνεργῇ τὰ κατὰ νόμον, ὡς δεῖ, καὶ ἐπ’ ἐξουσίᾳ νὰ μὴν χωρεύῃ ὁ κάθεὶς ὡς θέλει, καθώς ἕως τώρα, καὶ ἐλπίζομεν ἐντὸς ὀλίγου νὰ ἔλθῃ καὶ ὁ ἀδελφός μας στρατηγὸς Ὁδυσεύς, καὶ συνομιλοῦμεν καὶ μὲ αὐτὸν καὶ βαίνομεν τὰ πάντα εἰς δρόμον. Ἐν τοσούτῳ δὲ ὑγιαίνοις εὐτυχῶν καὶ τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος πράττων.

Ὁ εἰλικρινής ἀδελφὸς σου
μάρκο
μπότζαρις

Μερικές πρόσθετες παρατηρήσεις. Τζινμπηχανέδες (και τζεμπεχανέδες) είναι τουρκικής προέλευσης λέξη (cebehane) και σημαίνει πολεμοφόδια, πυρομαχικά. Ας δούμε κάποια ενδιαφέροντα σημεία της επιστολής:

«Μετά τρεις ημέρας ευγήκαν κάμποσοι Έλληνες...» και η προσφώνηση «ο ειλικρινής αδελφός σου», που δείχνει τη μεγάλη εκτίμηση του Μάρκου Μπότσαρη για τον Κολοκοτρώνη.

Δυστυχώς, ο γενναίος Μάρκος Μπότσαρης σκοτώθηκε στις 9 Αυγούστου 1823, όταν επικεφαλής 350 Σουλιωτών, μόνο, επιτέθηκε εναντίον 5.000 Τουρκαλβανών υπό τον Μουσταή πασά της Σκόδρας. Αυτοί έντρομοι κλείστηκαν στο στρατόπεδό τους. Όμως κανένας από τους οπλαρχηγούς με τους οποίους είχε συνεννοηθεί, πλην του Κίτσου Τζαβέλλα, δεν έσπευσε να τον βοηθήσει. Ο Μάρκος Μπότσαρης, αν και τραυματισμένος συνέχισε να πολεμά, αλλά μια σφαίρα τον βρήκε στο μέτωπο και έκοψε το νήμα της ζωής του. Ο θάνατός του, στη λεγόμενη μάχη του Κεφαλόβρυσου, κοντά στο Καρπενήσι θεωρήθηκε εθνική απώλεια. Τάφηκε στο Μεσολόγγι.

Η επιστολή των Νότη Μπότσαρη και Κίτσου Τζαβέλλα προς τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη

Η δεύτερη επιστολή που παρουσιάζουμε είναι γραμμένη στο Ναύπλιο, στις 22 Μαΐου 1826, μετά την Έξοδο και την πτώση του Μεσολογγίου, από δύο σπουδαίους επίσης Σουλιώτες οπλαρχηγούς: τον Νότη Μπότσαρη και τον Κίτσο Τζαβέ(λ)λα (1801-1855), ο οποίος μάλιστα διετέλεσε και πρωθυπουργός της Ελλάδας (1847-1849).

Ἐπιστολὴ τῶν Νότη Μπότσαρη καὶ Κίτσου Τζαβέλλα πρὸς τὸν Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, μὲ τὴν ὁποία τὸν εὐχαριστοῦν γιὰ «ὅσα περὶ ἡμῶν» ἔγραψε. Ἐπισημαίνουν ὅτι τὸ Μεσολόγγι χάθηκε λόγω τῆς ἔλλειψης προμηθειῶν κι ὄχι λόγω τῆς δύναμης τῶν ἐχθρῶν. Χαρακτηριστικὰ ἀποφαίνονται πὼς δὲν τοὺς κακοφάνηκε γιὰ ὅσους δικούς τους ἔχασαν καὶ ὅσα πέρασαν, «ὅτι ὁ πόλεμος παρόμοια ἀποτελέσματα ἔχει». Δηλώνουν, ἀκόμη, πὼς περιμένουν προμήθειες, γιὰ νὰ μπορέσουν νὰ ἐκστρατεύσουν στὴν Πελοπόννησο, καὶ ἀναφέρονται στὴν προετοιμασία ἱππικοῦ, γιὰ νὰ ἀντιπαραταχθεῖ στὸ αἰγυπτιακὸ ἱππικὸ (βλ. τὰ σχετ.)

Γενναιότατε ἀδελφέ!

Τὸ ἀπὸ 20 τοῦ παρόντος γράμμα σας μᾶς ἐχαροποίησεν εἰς τὸ ἄκρον διὰ τὴν ὑγείαν σας. Τὰ ὅσα περὶ ἡμῶν γράφετε, σᾶς προσφέρομεν ἀδελφικὰς εὐχαριστήσεις. Ἡμεῖς ἐκάμομμεν τὰ χρέη μας, ἐν’ ὅσῳ ἠμπορέσαμεν νὰ βαστάξωμεν καὶ ἐν’ ὅσῳ εἴχαμεν τὰ ἀναγγαῖα πρὸς ἀνθίστασιν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ. Δὲν μᾶς ἐκακοφάνη διὰ τοὺς ἐνδόξως ἀποθανώντας εἰς ἐκεῖνο τὸ φρούριον, καὶ διὰ τὰς ὅσας δυστυχίας καὶ ταλαιπωρίας ὑποφέρομεν, ἐπειδὴ καὶ καλῶς ἠξεύρετε καὶ ἡ γενναιότης σας, ὅτι ὁ πόλεμος παρόμοια ἀποτελέσματα ἔχει. Ἐχάσαμεν τὸ Μεσολόγγιον μόνον διὰ νὰ μὴν έχωμεν ζωοτροφίας καὶ νὰ ἀφίνωμεν εἰς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ παρομοίαν θέσιν, ὄχι ἀπὸ δύναμίν του, ἀλλὰ ἀπὸ τὰς περιστάσεις. Πλὴν ὑπομονή. Καὶ πάλιν, πρόθυμοι εἴμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς ἐκδουλεύσεις μας καὶ διὰ τοῦτο πρὸ ὀκτώ σχεδὸν ἡμερῶν ἤλθομεν ἐδῶ πρὸς τὴν Διοίκησιν, ζητοῦντες τὰ ὅσα μᾶς εἶναι ἀναγκαῖα. Ἕως τῆς ὥρας δὲν ἐλάβομεν κᾀμμίαν προμήθειαν, ἐντὸς ὀλίγου ὅμως ἐλπίζομεν νὰ ἀρχίσωμεν νέον ἀγῶνα εἰς τὸ στάδιον τοῦ πολέμου. Τὰ δεινὰ τῆς Πελοπονήσου μετὰ τὸν χαμὸν τοῦ Μεσολογγίου τὰ γνωρίζομεν. Ὁ ἐχθρὸς ὅμως εἶναι ἀδύνατος. Μόλις ἐσώθη μέ τέσσερες ἥμισυ χιλιάδες τακτικοῦ στρατεύματος. Ὅσον διὰ τὸ ἱππικόν του ἡμεῖς ἐδῶ φροντίζομεν διὰ τὴν σύστασιν ἑννὸς ἐδικοῦ μας σώματος ἱππικοῦ, καὶ μέ αὐτὸ ἠμποροῦν νὰ ἀντιπαραταχθοῦν οἱ Ἕλληνες ἀσφαλεῖς εἰς τὸν ἐχθρόν. Ἡ γενναιότης σας ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος εἴμεθα καλῶς πληροφορημένοι, ποῖα σχέδια ἐκάμετε καὶ τὶ τρόπους ἠμπορεῖτε νὰ μεταχειρισθεῖτε πρὸς ἐξολοθρευμόν του, καὶ εἴθε νὰ συναγωνισθῶμεν ὅλοι μαζὶ καὶ νὰ θυσιάσωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ κατὰ δύναμιν πρὸς ἐλευθέρωσίν μας. Σᾶς εὐχόμεθα νίκας κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, καὶ μένομεν.

Τῇ 22 Μαΐου 1826 ὲν Ναυπλίω
Οἱ ἀδελφοί σας
νοτης μποτζαρης
Κύτζος τζάβελας

Ὅλοι οἱ συνάδελφοί μας σᾶς ἀδελφικοασπάζονται, προσφέρομεν ὅλοι μαζὶ ἀδελφικοὺς ἀσπασμοὺς πρὸς ἅπαντας τοὺς στρατηγοὺς καὶ ὁπλαρχηγοὺς ὁποῦ εὐρίσκονται μαζί σας κατ’ ὄνομα.

[ἐπὶ τοῦ νώτου:]
Μπότζαρης καὶ Ντζαβέλας
Ναύπλιο Μαΐου 22

[ἀπὸ ἄλλο χέρι καὶ μελάνι:]
1826

Η επιστολή αυτή (Αριθμός Τεκμηρίου 0713) παρέμεινε αδημοσίευτη, μέχρι να συμπεριληφθεί στον «Αρχειακό Τόπο του Θ. Κολοκοτρώνη». Από αυτή μαθαίνουμε ότι βασικός λόγος της πτώσης του Μεσολογγίου ήταν η έλλειψη ζωοτροφών. Οι δύο οπλαρχηγοί εντυπωσιάζουν γράφοντας ότι δεν τους «κακοφάνηκε» η απώλεια των συμπολεμιστών τους γιατί γνωρίζουν ότι «ο πόλεμος παρόμοια αποτελέσματα έχει»! Και αντί να γράψουν, όπως ίσως θα έκαναν άλλοι, ότι πράξαμε το καθήκον μας, δεν θα πολεμήσουμε πάλι, αναφέρουν ότι πήγαν στη Διοίκηση, στο Ναύπλιο ζητώντας όσα είναι αναγκαία, δεν πήραν όμως τίποτα... Τέλος, αναφέρουν ότι προτίθενται να συστήσουν ένα δικό τους σώμα ιππικού για να «χτυπήσουν» το ιππικό του Ιμπραήμ. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς; Τη γενναιότητα των Σουλιωτών; Την άποψη ότι δεν τους κακοφάνηκαν οι απώλειες στο Μεσολόγγι γιατί «αυτά έχει ο πόλεμος»; Τη διάθεσή τους να συγκροτήσουν ένα σώμα Ιππικού για να πολεμήσουν τους Αιγυπτίους; Και εδώ, γίνεται η χρήση των λέξεων «αδελφέ» και «αδελφοί (σας)», όπως και της λέξης «Έλληνες».

Δεν κάναμε καμία απολύτως παρέμβαση στο περιεχόμενο των επιστολών, ούτε φυσικά στην ορθογραφία και το συντακτικό τους..

ΠΗΓΗ: Kolokotronis-archive.org